Το διαστημικό τηλεσκόπιο «Ευκλείδης» της Ευρωπαϊκής Υπηρεσίας Διαστήματος κατέγραψε τη λεπτομερέστερη έως σήμερα εικόνα του πυκνού κεντρικού τμήματος του Γαλαξία μας αποτυπώνοντας περισσότερα από 60 εκατομμύρια άστρα, καθώς και σμήνη και νεφελώματα.
Η εικόνα προέκυψε από μόλις 24 ώρες παρατηρήσεων του Euclid Space Telescope και χαρακτηρίζεται ως η πιο ευρεία και ταυτόχρονα ευκρινής λήψη του Γαλαξία στην ορατή ακτινοβολία.
Ένα εντυπωσιακό επιστημονικό επίτευγμα του διαστημικού τηλεσκοπίου «Ευκλείδης»
Αν και ο βασικός στόχος του Euclid είναι η μελέτη της σκοτεινής ύλης και της σκοτεινής ενέργειας, οι αστρονόμοι ζήτησαν μια ειδική παρατήρηση του πυρήνα του Γαλαξία για να αξιοποιήσουν τη μοναδική ικανότητα του διαστημικού τηλεσκοπίου της ESA να χαρτογραφεί τεράστιες περιοχές του ουρανού με εξαιρετική ακρίβεια.
Σε σύγκριση με το διαστημικό τηλεσκόπιο Hubble το Euclid μπορεί να καλύψει έως και 270 φορές μεγαλύτερο πεδίο σε λίγες ώρες, διατηρώντας παρόμοια ευκρίνεια στην ορατή περιοχή.
Μικροβαρυτικός φακός: το «κλειδί» για τη μελέτη νέων κόσμων
Η πυκνή αυτή περιοχή του Γαλαξία, , γνωστή ως «γαλαξιακό εξόγκωμα» (galactic bulge), είναι ιδανική για τη μελέτη ενός φαινομένου γνωστού ως μικροβαρυτικός φακός (microlensing), κατά το οποίο ένα άστρο που περνά μπροστά από ένα άλλο λειτουργεί σαν «μεγεθυντικός φακός» λόγω της βαρύτητάς του.
Το κάτω πάνελ απεικονίζει την ποικιλία αντικειμένων που κατέγραψε το Euclid κατά την παρατήρηση προς το γαλαξιακό κέντρο τον Μάρτιο του 2025. Από αριστερά προς τα δεξιά, τα επιμέρους τμήματα αναδεικνύουν πυκνά μοριακά νέφη που καλύπτουν το φως των άστρων, μια φωτεινή νεφελώδη περιοχή εκπομπής με ενεργό αστρογένεση, ένα νεαρό αστρικό σμήνος και τέλος το ίδιο το γαλαξιακό εξόγκωμα, μια πυκνή σφαιρική περιοχή που περιέχει περίπου δέκα δισεκατομμύρια άστρα. Αυτή η εξαιρετικά «γεμάτη» κεντρική ζώνη αποτελεί ιδανικό πεδίο για την ανίχνευση φαινομένων μικροβαρυτικού φακού. / Πηγή: ESA
Το φαινόμενο αυτό
επιτρέπει στους επιστήμονες να εντοπίζουν εξωπλανήτες που διαφορετικά θα ήταν
αόρατοι.
«Για να
εντοπίσεις μικροβαρυτικούς φακούς, πρέπει να παρατηρείς περιοχές του ουρανού
που είναι γεμάτες άστρα, όπως κοντά στο κέντρο του Γαλαξία μας», εξηγεί ο Ζαν
Φιλίπ Μπολιέ, ερευνητής στο Ινστιτούτο
Αστροφυσικής του Παρισιού.
Ο ίδιος πρόσθεσε
ότι «τα τελευταία 20 χρόνια έχουν ανακαλυφθεί σχεδόν 300 εξωπλανήτες με αυτή τη
μέθοδο, αποκλειστικά από επίγεια τηλεσκόπια. Αυτή η εικόνα από το Euclid περιλαμβάνει 51 γνωστά πλανητικά
συστήματα και θα βοηθήσει στην ανακάλυψη πολλών ακόμη.»
Ένα «χρονομηχανικό» αρχείο του Σύμπαντος
Η επιστήμονας Natalia Rektsini, επίσης από το ίδιο Ινστιτούτο Αστροφυσικής, τονίζει τη σημασία των δεδομένων ως χρονική αναφορά για μελλοντικές παρατηρήσεις, ενόψει μάλιστα της σχεδιαζόμενης εκτόξευσης τον Αύγουστο από τη NASA του διαστημικού τηλεσκοπίου Nancy Grace Roman, που πήρε το όνομά του από την πρώτη επικεφαλής αστρονομίας της υπηρεσίας και αναμένεται να συμβάλει καθοριστικά στην έρευνα εξωπλανητών.
«Σε 24 ώρες, το διαστημικό
τηλεσκόπιο Euclid έχει ήδη
καταγράψει τα άστρα που θα εμπλακούν σε μελλοντικά γεγονότα μικροβαρυτικού
φακού που θα εντοπίσει το διαστημικό τηλεσκόπιο Roman, πριν καν αυτά ευθυγραμμιστούν.»
Και προσθέτει: «Όποιος
ανιχνεύσει ένα τέτοιο γεγονός στο ίδιο πεδίο, για παράδειγμα με το Roman, θα μπορεί πλέον να χρησιμοποιήσει τα
δεδομένα του Euclid ως
χρονική αναφορά στο παρελθόν και να δει πώς έμοιαζαν τα άστρα πριν
επικαλυφθούν.»
H επιστημονική σημασία και οι μελλοντικές προοπτικές
Η Βαλέρια Πετορίνο, επιστημονική υπεύθυνη προγράμματος της ESA, σημειώνει: «Αυτό το αποτέλεσμα δείχνει τι μπορεί να πετύχει μια σχετικά μικρή, αφοσιωμένη ομάδα μέσα σε μια μεγάλη διεθνή αποστολή.»
Και συμπληρώνει: «Σε
μόλις 24 ώρες, το Euclid
προσέφερε μοναδικά δεδομένα για το κέντρο του Γαλαξία. Με τον χρόνο, η απόσταση
μεταξύ πηγών και φακών αυξάνεται, και έτσι αυτά τα δεδομένα θα αποτελέσουν
σημείο αναφοράς για το παρελθόν και το μέλλον, επιτρέποντας μελέτες
εξωπλανητών, καφέ νάνων, διπλών αστέρων και της δομής της γαλαξιακής σκόνης.»
Ένα «παράθυρο» στο παρελθόν και το μέλλον του Γαλαξία
Το μωσαϊκό των 60
εκατομμυρίων άστρων δεν αποτελεί απλώς μια εντυπωσιακή εικόνα, που αποτύπωσε το
διαστημικό τηλεσκόπιο της ESA. Είναι ένα επιστημονικό αρχείο υψηλής ακρίβειας που θα επιτρέψει στους
αστρονόμους να δουν πώς αλλάζει ο γαλαξίας μας με την πάροδο του χρόνου.
Όπως τονίζουν οι
ερευνητές, κάθε νέα παρατήρηση θα «κουμπώνει» πάνω σε αυτή την εικόνα,
δημιουργώντας ένα συνεχές χρονικό αρχείο του σύμπαντος γύρω μας.
Το «Ευκλείδης», έστω και για μία ημέρα, έστρεψε το βλέμμα του από το βαθύ σύμπαν προς το σπίτι μας – και αποκάλυψε ότι ακόμη και εκεί, στο πιο γνώριμο σημείο του ουρανού, κρύβονται δεκάδες εκατομμύρια άστρα που περιμένουν να μελετηθούν.
