Υπάρχουν παππούδες και γιαγιάδες που καταφτάνουν στο σπίτι των εγγονιών τους με σακούλες γεμάτες δώρα. Τα παιδιά ενθουσιάζονται, ανοίγουν τα παιχνίδια, γελούν και για λίγη ώρα ο παππούς ή η γιαγιά γίνεται το πιο δημοφιλές πρόσωπο στο σπίτι.
- Έρευνες δείχνουν ότι η συναισθηματική εμπλοκή των παππούδων ωφελεί περισσότερο τα παιδιά από την οικονομική στήριξη. Η ουσιαστική παρουσία τους συνδέεται με θετικότερες κοινωνικές συμπεριφορές, σε αντίθεση με τα υλικά αγαθά που έχουν περιορισμένη επίδραση.
- Οι παππούδες, διαθέτοντας περισσότερο χρόνο, καλλιεργούν στα εγγόνια την αίσθηση ότι είναι σημαντικά. Το ενδιαφέρον για τις ασχολίες του παιδιού ενισχύουν την ψυχολογία του, μειώνοντας τον κίνδυνο κατάθλιψης.
- Οι οικογενειακές ιστορίες που μοιράζονται οι παππούδες ενισχύουν την αυτοεκτίμηση και την ταυτότητα των παιδιών. Η γνώση του παρελθόντος της οικογένειας, ακόμη και των δυσκολιών της, τα βοηθά να νιώσουν μέρος μιας ευρύτερης συνέχειας.
Όμως, αν ρωτήσει κανείς έναν ενήλικα ποιον παππού ή ποια γιαγιά θυμάται με τη μεγαλύτερη αγάπη, η απάντηση συνήθως δεν έχει να κάνει με τα δώρα.
Αυτό που θυμούνται περισσότερο είναι ο άνθρωπος που καθόταν δίπλα τους, τους άκουγε πραγματικά και ενδιαφερόταν γι’ αυτά που είχαν να πουν.
Η ψυχολογική έρευνα των τελευταίων δεκαετιών έρχεται να ενισχύσει αυτή την εικόνα, δείχνοντας ότι η ουσιαστική σχέση των παππούδων με τα εγγόνια τους έχει μεγαλύτερη σημασία από την οικονομική βοήθεια ή τα υλικά αγαθά.
Τα δώρα των παπούδων δεν κάνουν τη διαφορά
Έρευνα που πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο του Flourishing Families Project εξέτασε 408 οικογένειες και ξεχώρισε τη συναισθηματική από την οικονομική στήριξη που προσφέρουν οι παππούδες.
Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι η συναισθηματική παρουσία και η ουσιαστική εμπλοκή των παππούδων συνδέονταν με περισσότερες θετικές κοινωνικές συμπεριφορές στα παιδιά, τόσο σε οικογένειες με δύο γονείς, όσο και σε μονογονεϊκές οικογένειες.
Η οικονομική στήριξη είχε πιο περιορισμένη επίδραση. Συνδέθηκε με καλύτερη συμμετοχή των παιδιών στο σχολείο έναν χρόνο αργότερα, κυρίως στις μονογονεϊκές οικογένειες.
Με απλά λόγια, τα χρήματα μπορούν να βοηθήσουν μια οικογένεια σε πρακτικό επίπεδο. Δεν μπορούν όμως να αντικαταστήσουν την προσωπική επαφή και το ενδιαφέρον.
Παρόμοια ήταν τα ευρήματα έρευνας σε περισσότερους από 1.500 Βρετανούς εφήβους. Η μεγαλύτερη συμμετοχή των παππούδων στη ζωή των παιδιών συνδέθηκε με λιγότερα συναισθηματικά προβλήματα και περισσότερη κοινωνικά θετική συμπεριφορά.
Το παιδί θέλει πάνω απ’ όλα να νιώθει ότι έχει σημασία
Στην ψυχολογία υπάρχει ένας όρος που περιγράφει ακριβώς αυτό το συναίσθημα: mattering, δηλαδή η αίσθηση ότι είμαστε σημαντικοί για τους ανθρώπους γύρω μας.
Ο Καναδός ψυχολόγος Gordon Flett έχει μελετήσει εκτενώς την έννοια και έχει συνδέσει το χαμηλό αίσθημα προσωπικής σημασίας [mattering] με την κατάθλιψη και την απελπισία.
Για ένα παιδί, το μήνυμα είναι: «Με προσέχουν. Με ακούν. Με υπολογίζουν». Και οι παππούδες και οι γιαγιάδες έχουν συχνά ένα μεγάλο πλεονέκτημα σε αυτό το κομμάτι: έχουν περισσότερο χρόνο. Δεν χρειάζεται να είναι εκείνοι που θα βάλουν τα όρια, θα ελέγξουν τα μαθήματα ή θα οργανώσουν όλη την καθημερινότητα. Μπορούν απλώς να καθίσουν δίπλα στο παιδί και να το ακούσουν.
Το να ακούς πραγματικά ένα παιδί δεν σημαίνει απλώς να κάνεις τις τυπικές ερωτήσεις. Το «Πώς ήταν το σχολείο;» μπορεί να πάρει ως απάντηση ένα «καλά». Αν όμως ακολουθήσει η ερώτηση «Με ποιον έπαιξες στο διάλειμμα;», η συζήτηση μπορεί να αλλάξει εντελώς.
Το ίδιο ισχύει για όλα όσα ενδιαφέρουν το παιδί. Ένα παιχνίδι στον υπολογιστή, μια ποδοσφαιρική ομάδα, οι δεινόσαυροι ή οτιδήποτε άλλο μπορεί να φαίνεται ασήμαντο στους μεγάλους, για το παιδί όμως είναι ένας ολόκληρος κόσμος.
Όταν ο παππούς ή η γιαγιά δείχνει πραγματικό ενδιαφέρον, το παιδί παίρνει ένα σημαντικό μήνυμα: «Αυτό που έχει σημασία για μένα, έχει σημασία και για σένα».
Οι οικογενειακές ιστορίες
Ένα ακόμη στοιχείο που φαίνεται να παίζει σημαντικό ρόλο είναι οι οικογενειακές ιστορίες. Οι ερευνητές Marshall Duke και Robyn Fivush δημιούργησαν μια σειρά ερωτήσεων που εξετάζουν κατά πόσο τα παιδιά γνωρίζουν την ιστορία της οικογένειάς τους. Ξέρουν πού μεγάλωσαν οι παππούδες τους; Ξέρουν πώς γνωρίστηκαν οι γονείς τους; Γνωρίζουν αν η οικογένεια πέρασε κάποια δύσκολη περίοδο;
Σε έρευνα με 66 εφήβους ηλικίας 14 έως 16 ετών, όσοι γνώριζαν περισσότερα για την οικογενειακή τους ιστορία παρουσίαζαν υψηλότερη αυτοεκτίμηση και ισχυρότερη αίσθηση της προσωπικής τους ταυτότητας.
Και δεν είναι απαραίτητο οι ιστορίες αυτές να είναι πάντα ευχάριστες. Μια δύσκολη περίοδος, μια αποτυχία, μια οικονομική δυσκολία ή μια μεγάλη αναποδιά που ξεπεράστηκε μπορεί να δώσει σε ένα παιδί κάτι πολύ σημαντικό: την αίσθηση ότι και οι προηγούμενες γενιές αντιμετώπισαν δυσκολίες και κατάφεραν να προχωρήσουν.
Οι μελέτες είναι σχετικές
Τα αποτελέσματα δεν σημαίνουν ότι η σχέση με τους παππούδες αποτελεί από μόνη της «συνταγή» για ένα ευτυχισμένο παιδί. Πολλές από τις σχετικές μελέτες είναι συσχετιστικές και δεν μπορούν να αποδείξουν ότι η παρουσία των παππούδων είναι αυτή που προκαλεί άμεσα καλύτερη ψυχολογική κατάσταση.
Επιπλέον, μελέτες που παρακολουθούν τα ίδια παιδιά σε βάθος χρόνου έχουν δείξει ότι η επίδραση είναι μικρότερη από αυτή που συχνά παρουσιάζεται.
Ωστόσο, το βασικό συμπέρασμα παραμένει: η σταθερή και ουσιαστική παρουσία ενός παππού ή μιας γιαγιάς μπορεί να έχει θετική σημασία στη ζωή ενός παιδιού.
Αυτό που τελικά μένει στα παιδιά
Τα παιδιά μπορεί να ξεχάσουν ποιο παιχνίδι τους αγοράσατε πριν από δέκα χρόνια. Πιθανότατα όμως θα θυμούνται τον παππού που καθόταν και άκουγε τις ιστορίες τους, τη γιαγιά που θυμόταν το όνομα του φίλου τους από το σχολείο, ή που τους έλεγαν ιστορίες από τα δικά τους παιδικά χρόνια.
Γι’ αυτό, ίσως το σημαντικότερο που μπορούν να προσφέρουν οι παππούδες στα εγγόνια τους δεν είναι μια σακούλα γεμάτη δώρα. Είναι χρόνος, ενδιαφέρον, σταθερότητα και η αίσθηση ότι το παιδί έχει αξία και ότι κάποιος πραγματικά θέλει να το γνωρίσει.
Γιατί τα δώρα κάποια στιγμή παλιώνουν ή χάνονται. Οι αναμνήσεις, όμως, μένουν.
