Στα τέλη του 19ου αιώνα, το Λονδίνο απέκτησε έναν διαφορετικό χάρτη. Οι δρόμοι του δεν ξεχώριζαν μόνο από το όνομα ή τη θέση τους, αλλά και από το εισόδημα των ανθρώπων που κατοικούσαν εκεί. Το κίτρινο σήμαινε πλούτο, το κόκκινο εύπορα μεσαία στρώματα, το ροζ μια σχετικά άνετη ζωή. Όσο τα χρώματα πλησίαζαν το μπλε και το μαύρο, τόσο βαθύτερη γινόταν η φτώχεια. Δύο γειτονικοί δρόμοι μπορούσαν να ανήκουν σε εντελώς διαφορετικούς κοινωνικούς κόσμους, παρότι τους χώριζαν ελάχιστα μέτρα.
Οι περίφημοι χάρτες του Βρετανού κοινωνικού ερευνητή και μεταρρυθμιστή Τσαρλς Μπουθ επιστρέφουν τώρα στο Λονδίνο ως κεντρικά εκθέματα της «A Place to Call Home: Poverty and Housing in London», που ανοίγει στις 23 Οκτωβρίου στη Senate House Library του Πανεπιστημίου του Λονδίνου. Η έκθεση, σε συνεργασία με το London School of Economics (LSE), συγκεντρώνει τεκμήρια από δύο αιώνες ιστορίας της κατοικίας, της φτώχειας και των αγώνων των ενοικιαστών.
Ο Μπουθ άρχισε την έρευνά του το 1886, επιχειρώντας να καταγράψει τις συνθήκες εργασίας και διαβίωσης των κατοίκων μιας πόλης που μεγάλωνε με πρωτοφανή ταχύτητα. Η έρευνα συνεχίστηκε επί 17 χρόνια και κατέληξε σε 17 τόμους. Οι πρώτοι χάρτες δημοσιεύθηκαν το 1889, ενώ μια εκτενέστερη και αναθεωρημένη σειρά δημιουργήθηκε το 1898-1899.
Η ομάδα του περπατούσε στους δρόμους, συγκέντρωνε πληροφορίες από τις γειτονιές και κατέγραφε τα εισοδήματα, τα επαγγέλματα και τις συνθήκες κατοικίας. Στη δεύτερη φάση της έρευνας, οι ερευνητές συνόδευαν ακόμη και αστυνομικούς στις περιπολίες τους, σημειώνοντας όσα έβλεπαν και άκουγαν.
Ο χρωματικός κώδικας αποκάλυπτε τις τεράστιες οικονομικές διαφορές της βικτωριανής πρωτεύουσας, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο η εποχή αντιμετώπιζε τους φτωχότερους κατοίκους της. Το σκούρο μπλε χαρακτήριζε ανθρώπους που ζούσαν σε διαρκή ανέχεια, ενώ το ανοιχτό μπλε αντιστοιχούσε σε οικογένειες με εβδομαδιαίο εισόδημα 18 έως 21 σελίνια. Το μαύρο συνδεόταν με τη χαμηλότερη κοινωνική κατηγορία, την οποία οι συντάκτες των χαρτών περιέγραφαν ακόμη και ως «ημιεγκληματική». Οι χάρτες κατέγραφαν λοιπόν όχι μόνο τη φτώχεια, αλλά και τις προκαταλήψεις με τις οποίες την αντιμετώπιζαν.
Πίσω από τα χρώματα βρίσκονταν πραγματικοί άνθρωποι. Στα σημειωματάρια του Μπουθ, που φυλάσσονται σήμερα στο LSE, σώζονται συνομιλίες με εργάτες, οικογένειες και κατοίκους των πιο φτωχών συνοικιών. Ανάμεσά τους είναι η μαρτυρία μιας νεαρής γυναίκας που εργαζόταν στο θέατρο Drury Lane και μιλούσε ακόμη και για το κόστος του καλσόν που χρειαζόταν στη δουλειά της. Τέτοιες φαινομενικά ασήμαντες λεπτομέρειες αποκαλύπτουν τι σήμαινε στην πράξη να προσπαθεί κανείς να τα βγάλει πέρα στο Λονδίνο πριν από περίπου 140 χρόνια.
Η έκθεση δεν σταματά στη βικτωριανή εποχή. Παρουσιάζει επίσης σπάνιες φωτογραφίες από τις εργατικές συνοικίες, την ανάπτυξη της κοινωνικής κατοικίας, τις κατεδαφίσεις παλιών κτιρίων και τις αλλαγές που ακολούθησαν τους δύο παγκόσμιους πολέμους.
Ανάμεσα στα πιο ενδιαφέροντα εκθέματα είναι χειροποίητα έντυπα της Ένωσης Υπεράσπισης Ενοικιαστών του Χάμπστεντ (Hampstead Tenants’ Defence League), που κυκλοφόρησαν από το 1936 έως το 1939. Τυπωμένα σε απλό χαρτί, με σκίτσα και συρραμμένες σελίδες, καταγράφουν απεργίες ενοικίων, διαμαρτυρίες και συγκρούσεις με τις τοπικές αρχές. Οι ένοικοι οργανώνονταν συλλογικά, αντιδρώντας στις συνθήκες κατοικίας και στις αποφάσεις που απειλούσαν τα σπίτια τους.
Ακόμη πιο απρόσμενο είναι ένα εγχειρίδιο καταλήψεων του 1974. Περιείχε πρακτικές και νομικές συμβουλές για ανθρώπους που καταλάμβαναν εγκαταλελειμμένα κτίρια, από το πώς να αλλάζουν κλειδαριές και να κάνουν υδραυλικές επισκευές μέχρι το πώς να αντιμετωπίζουν τις διαδικασίες έξωσης. Το έντυπο αποτυπώνει μια εποχή κατά την οποία η διεκδίκηση στέγης είχε αποκτήσει οργανωμένη παρουσία στους δρόμους της πόλης.
Οι επισκέπτες θα μπορούν επίσης να συγκρίνουν τους ιστορικούς χάρτες του Μπουθ με σύγχρονους δείκτες κοινωνικής και οικονομικής αποστέρησης. Οι παραγκουπόλεις της βικτωριανής εποχής έχουν σε μεγάλο βαθμό εξαφανιστεί και οι συνθήκες κατοικίας έχουν βελτιωθεί, όμως οι κοινωνικές ανισότητες παραμένουν έντονες.
Σήμερα, περίπου το 27% των κατοίκων του Λονδίνου ζει σε συνθήκες σχετικής φτώχειας όταν συνυπολογίζεται το κόστος στέγασης. Τα υψηλά ενοίκια, η υγρασία και η μούχλα σε κατοικίες κοινωνικής στέγασης εξακολουθούν να προκαλούν προβλήματα. Η έκθεση φτάνει μέχρι το παρόν με ηχογραφημένες μαρτυρίες ανθρώπων που έχουν βιώσει την αστεγία, σε συνεργασία με την οργάνωση St Mungo’s.
Σκοπός των επιμελητών δεν είναι να υποστηρίξουν ότι τίποτα δεν άλλαξε στο Λονδίνο τα τελευταία 200 χρόνια, αλλά να δείξουν τι εξακολουθεί να συνδέει τις διαφορετικές εποχές. Δίπλα στους χάρτες, στις φωτογραφίες και στα χειρόγραφα βρίσκονται οι προσπάθειες των ίδιων των κατοίκων να υπερασπιστούν το δικαίωμά τους να έχουν ένα σπίτι.
Οι χάρτες του Μπουθ έδειχναν πού ζούσαν οι φτωχοί και πού οι πλούσιοι. Τα έντυπα των ενοικιαστών που ακολούθησαν τις επόμενες δεκαετίες δείχνουν και κάτι ακόμη: πώς οι άνθρωποι που είχαν καταγραφεί ως αριθμοί και χρώματα άρχισαν να διεκδικούν οι ίδιοι το μέλλον της γειτονιάς τους.
Με στοιχεία από The Guardian
