Διασχίζοντας τη Μεσόγειο
“Οι τουρίστες των κρουαζιερόπλοιων, κατά μία έννοια, καθιστούν τη Μεσόγειο έναν επίκαιρο χώρο αλληλεπιδράσεων: αυτό μπορεί να μας φαίνεται προκλητικό ή ανήθικο, αν αναλογιστούμε τις επιζήμιες περιβαλλοντικές επιπτώσεις αυτού του μαζικού τουρισμού, αλλά, στην πραγματικότητα, αυτοί είναι που κυριαρχούν στις σημερινές μεσογειακές ανθρώπινες ροές”.
Μία συζήτηση με την γεωγράφο Camille Schmoll
Η προγραμματισμένη δημιουργία εξωτερικών κέντρων κράτησης, εκτός από πολιτική νίκη για την ακροδεξιά, αποτελεί μια νέα φόρμουλα που εντάσσεται σε δεκαετίες δομικού ρατσισμού και απανθρωποποίησης των εξόριστων. Σε αυτό το πλαίσιο, και μακριά από τις αρχές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων για τις οποίες κόπτεται, η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν κρύβει πλέον τη συνδιαλλαγή της με αυταρχικά καθεστώτα, αρκεί αυτά να αποδεικνύονται αξιόπιστοι εταίροι. […] Σε τελική ανάλυση, ο στόχος είναι να γίνει αόρατο αυτό που αρνούμαστε να δούμε: οι μετακινήσεις πληθυσμών, που γεννιούνται από τις παγκόσμιες ανισότητες και τις ατέρμονες εσωτερικές και διεθνείς συγκρούσεις. Πρόκειται, εν τέλει, μέσω αυτής της πολιτικής υπεργολαβίας, για τη μετατόπιση των ορίων του δικαίου.
Orient XXI – 30 Ιουνίου 2026
Ο Jean-François Laé συζήτησε με την Camille Schmoll, γεωγράφο και διευθύντρια σπουδών στην Ανώτατη Σχολή Κοινωνικών Επιστημών (EHESS), η οποία εργάζεται κυρίως πάνω στη μετανάστευση των γυναικών στη Μεσόγειο, δηλαδή σε διαδρομές που σημαδεύονται ειδικά από την έμφυλη βία. Οι έρευνές της, οι οποίες διεξήχθησαν σε κέντρα υποδοχής και κράτησης, έχουν δημοσιευτεί στο έργο της Οι κολασμένες της θάλασσας (εκδόσεις La Découverte, 2020). Πρόκειται, με άλλα λόγια, για μια Μεσόγειο άθλια και τραγική.
Jean-François Laé
En attendant Nadeau – 27.06.2026 – Numéro 247
Ζώνες μετάβασης, τόποι ανταλλαγών και επαφών ανάμεσα σε πολιτισμούς: το ενδιαφέρον σας εδώ και δύο δεκαετίες για τις θαλάσσιες διαδρομές των μεταναστριών φέρνει αμέσως στον νου τον Φερνάν Μπρωντέλ και το σπουδαίο έργο του Η Μεσόγειος και ο μεσογειακός κόσμος την εποχή του Φιλίππου Β΄ (1949). Ένα μνημειώδες έργο για τις εμπορικές ροές, η ένταση των οποίων διαμόρφωνε την εικόνα μιας γης που συνέδεε τη Βενετία, την Αλεξάνδρεια, την Κωνσταντινούπολη και τη Γένοβα. Αναρωτιόμουν τι ρόλο έπαιξε –ή παίζει ακόμα– αυτό το έργο στη σκέψη σας; Φυσικά, οι άνθρωποι αυτοί μετακινούνταν υπό τελείως διαφορετικές συνθήκες, καθώς επρόκειτο για κληρικούς, στρατιώτες, εμπόρους κάθε είδους και σκλάβους. Μπορούμε όμως να κάνουμε κάποιες συγκρίσεις με τη δική σας προσέγγιση όσον αφορά την πλευρά των “σκλάβων”;
Πιστεύω ότι η ιδιομορφία της παρούσας συγκυρίας, σε σύγκριση με την αφήγηση του Μπρωντέλ, είναι το κλείσιμο αυτής της θάλασσας, αυτή η μακρά διαδικασία αποκλεισμού των μεταναστευτικών ροών, η οποία έχει επιταχυνθεί τα τελευταία τριάντα χρόνια. Ως εκ τούτου, οι τρέχουσες εργασίες, είτε πρόκειται για τη δική μου ερευνητική δραστηριότητα είτε για άλλες –δοκίμια, μελέτες πεδίου ή έργα μυθοπλασίας–, εστιάζουν στο πώς ο χώρος αυτός μετατρέπεται σε περίκλειστη ζώνη. Η θάλασσα έχει μετατραπεί, τρόπον τινά, σε τείχος, όπως σημειώνει ο Louis-Philippe Dalembert (και το mur Méditerranée (τοίχος Μεσόγειος – σ.σ.), ο τίτλος του μυθιστορήματός του, αναπόφευκτα, μας παραπέμπει στη “νεκρή Μεσόγειο” (Sabine Wespieser, 2019)).
Η Μεσόγειος έχει γίνει ένας χώρος υψηλής έντασης και βίας. Πρέπει να πούμε ότι οι μεταναστευτικές πολιτικές της Ευρωπαϊκής Ένωσης μας βοήθησαν πολύ να εστιάσουμε σε αυτή τη διάσταση του κλεισίματος του μεσογειακού κόσμου. Λειτούργησαν έτσι ώστε να αποθαρρύνουν κάθε προσπάθεια διέλευσης, μέσα από μια διαδικασία που αποκαλούμε “συνοριοποίηση”. Οι ευρωπαϊκές μεταναστευτικές πολιτικές μετέτρεψαν τη Μεσόγειο σε ένα ισχυρό και θανατηφόρο εμπόδιο. Σήμερα, είναι ειλικρινά δύσκολο να κοιτάξεις τη θάλασσα κατάματα χωρίς να σκεφτείς όλους αυτούς τους νεκρούς, είτε από την πλευρά του Αιγαίου –όπου οι επιχειρήσεις επαναπροώθησης έχουν τεκμηριωθεί ευρέως– είτε από την πλευρά του πορθμού της Σικελίας, όπου οι επιστροφές στη Λιβύη είναι συνώνυμες με τη βία, μερικές φορές θανατηφόρα. Ο Filippo Furri και η Carolina Kobelinsky αφιέρωσαν ένα υπέροχο βιβλίο [1] στη μνήμη των αφανών θυμάτων, των οποίων το ίχνος παραμένει ζωντανό στις μνήμες, στους τόπους και στη φαντασία. Έχουν περάσει πλέον περισσότερα από δέκα χρόνια από τότε που τα τρομερά ναυάγια στον πορθμό της Σικελίας στοίχισαν τη ζωή σε περισσότερους από 1.000 ανθρώπους, αλλά ακόμη και σήμερα, το 2026, ο αριθμός των ανθρώπων που χάνουν τη ζωή τους διασχίζοντας αυτό το ιδιαίτερα επικίνδυνο πέρασμα παραμένει εξαιρετικά υψηλός, ίσος με τα νούμερα του 2014.
Στο πλαίσιο ενός ερευνητικού προγράμματος για την κινητικότητα στη Μεσόγειο, πήγαμε στην Κατάνια, όπου τα τμήματα των νεκροταφείων που είναι αφιερωμένα στους αγνοούμενους μετανάστες, οι οποίοι στην πλειονότητά τους παραμένουν ανώνυμοι, διατηρούν ζωντανή τη μνήμη των μεσογειακών καταστροφών. Οι Ιταλοί που συμμετέχουν σε αυτό το έργο μνήμης δεν μιλούν πλέον για τραγωδίες (tragedie) όταν αναφέρονται στα ναυάγια, αλλά μιλούν για σφαγές (strage). Το 2023, είχαμε πραγματοποιήσει έρευνα στο Σφαξ της Τυνησίας, όπου οι υπάλληλοι των νεκροτομείων μάς είπαν ότι δεν μπορούσαν πλέον να διαχειριστούν τη συσσώρευση των πτωμάτων που ξεβράζονταν στις παραλίες. Στις ακτές, στο λιμάνι, βρίσκει κανείς παντού συντρίμμια –τα ίχνη– των κατεστραμμένων σκαφών. Όσο για τους επιζώντες αυτών των πλεούμενων, που δεν είχαν την τύχη να ολοκληρώσουν με επιτυχία το ταξίδι τους προς την Ευρώπη, περιπλανώνται στα γκέτο έξω από την πόλη του Σφαξ, όπου υφίστανται καθημερινή παρενόχληση από την αστυνομία.
Η συστηματική τεκμηρίωση της καθημερινής πραγματικότητας του θανάτου και των εξαφανίσεων στη Μεσόγειο –ή του θανάσιμου κινδύνου, αυτής της διαβίωσης υπό την απειλή του θανάτου– δίνει στη σημερινή Μεσόγειο ένα τελείως διαφορετικό νόημα. Σημαίνει επίσης ότι όσοι ζουν και κινούνται στη Μεσόγειο –όπως οι ναυτικοί, οι ψαράδες ή οι άνθρωποι του τουρισμού– είναι απαραίτητο να μάθουν να συνυπάρχουν με αυτή την πραγματικότητα, κάτι που δεν είναι πάντα εύκολο.
Έχω μια φοιτήτρια, την Alice Elkouby-Croisé, της οποίας η μελέτη αφορά τους αξιωματικούς του εμπορικού ναυτικού, οι οποίοι έχουν συμβάλλει στη διάσωση δεκάδων χιλιάδων ανθρώπων στη θάλασσα τα τελευταία χρόνια: δείχνει πόσο πολύ αυτοί οι άνθρωποι έρχονται αντιμέτωποι με την απόγνωση και την αβεβαιότητα ως προς τη διαχείριση των επιβατών, υπό εξαιρετικά ρευστές πολιτικές συγκυρίες.
Αυτοί οι άνθρωποι γνώριζαν ότι το επάγγελμα του ναυτικού ήταν ένα σκληρό επάγγελμα που μπορούσε να συνεπάγεται τη διεξαγωγή διασώσεων, αλλά δεν είχαν καμία προετοιμασία για μια τέτοια επείγουσα ανθρωπιστική κρίση και τη λεγόμενη “μαζική” διάσωση. Τα ναυάγια και οι διασώσεις εγείρουν νομικά προβλήματα και ζητήματα κυριαρχίας, αλλά επίσης και ερωτήματα νομιμότητας. ‘Οπως και νά ‘χει, αυτό δεν αποτελεί κάτι εντελώς καινούργιο, όπως μας υπενθυμίζουν οι εργασίες των νεοτεριστών ιστορικών. Κατά τον 18ο αιώνα, ένα γεγονός όπως ένα ναυάγιο συνεπαγόταν ταυτοτικές εντάσεις, διακυβεύματα ηθικής, καθώς και μεγάλες δικαστικές διαμάχες.
Τα έργα σας – Μεσόγειος: σύνορα στο έλεος του κυμάτος (2018), Οι κολασμένες της θάλασσας (2020), Ο καθένας στη θέση του (2025) – αναδεικνύουν νέα σύνορα κατά τη διάρκεια του 20ού και του 21ου αιώνα, μια δικτύωση των θαλασσών, μια μάχη για τα περάσματα: τα οικονομικά περάσματα αλλά και τα περάσματα των “παράτυπων” μεταναστών, τα περάσματα των ανθρωπιστών, τα περάσματα ανάλογα με την εθνικότητα, με λιμάνια αποκλεισμού, λιμάνια εγκλεισμού, με λίγα λόγια ελεγχόμενες γραμμές ασφαλείας (που αυτή τη στιγμή επηρεάζονται από πολέμους). Πώς λειτουργεί αυτό το σύστημα ασφαλείας;
Πράγματι, για να επανέλθουμε στον Μπρωντέλ, αυτό το ενδιαφέρον για τη Μεσόγειο ως σύνορο δεν είναι βεβαίως καθόλου καινούργιο. Το ζήτημα των μετώπων και των συνόρων κατείχε σημαντική θέση στην μπρωντελική αφήγηση. Σήμερα, αυτό που παρατηρούμε είναι μια νέα εκδοχή αυτού του ζητήματος, η οποία υλοποιείται σε έναν πόλεμο εναντίον εκείνων που, περνώντας τα σύνορα, υπονομεύουν την τάξη της μόνιμης εγκατάστασης, η οποία είναι συστατικό στοιχείο των εθνικών κρατών.
Αυτό που ορισμένοι ονομάζουν “πόλεμο κατά των μεταναστών” δεν είναι ένας πόλεμος ενάντια στα κράτη από τα οποία προέρχονται αυτά τα άτομα. Αντίθετα, ο πόλεμος κατά των μεταναστών εντάσσεται σε μορφές έντονης συνεργασίας με τα κράτη προέλευσης και διέλευσης, η οποία σημαδεύεται από διάφορα στάδια: από τη Διαδικασία του Ραμπάτ, που ξεκίνησε το 2004, έως τις πρόσφατες εφαρμογές του Ευρωπαϊκού Συμφώνου για τη Μετανάστευση και το Άσυλο, του οποίου το νομοθετικό σκέλος τέθηκε σε ισχύ τον Ιούνιο του 2026. Αυτή η λογική της εξωτερίκευσης του ελέγχου συνεχώς ενισχύεται: είτε πρόκειται για τη δημιουργία κέντρων κράτησης στην Αλβανία από την Ιταλία, είτε για την εξαγωγή στην Τυνησία —χάρη στη σύναψη συμφωνιών μεταναστευτικής συνεργασίας με την ΕΕ— ενός βίαιου μοντέλου καταστολής της αφρικανικής μετανάστευσης. Το σύστημα ασφαλείας που επιφέρει τον θάνατο στη Μεσόγειο εγγράφεται σε μια εξελιγμένη μετααποικιακή διπλωματία: σήμερα, πιστεύω ότι οι προσεγγίσεις που είναι πιο ικανές να συλλάβουν αυτό που εξυφαίνεται εκεί είναι οι προσεγγίσεις της critical race theory, οι οποίες δεν φοβούνται να μιλήσουν για “Μαύρη Μεσόγειο” προκειμένου να αναφερθούν στο σύστημα ασφαλείας που έχουν θεσπίσει τα ευρωπαϊκά κράτη [2].
Σε όσα διακυβεύονται πολιτικά σήμερα στη Μεσόγειο, υπάρχει μια ενδιαφέρουσα ηθική διάσταση που αξίζει να εξερευνηθεί: υπάρχει, για παράδειγμα, ένας ολόκληρος κόσμος των ανθρώπων της θάλασσας που απομακρύνθηκε από αυτήν, νιώθοντας αποστροφή, κόπωση, επειδή η θάλασσα έχει γίνει ένας χώρος ζοφερός και απελπιστικός. Και την ίδια στιγμή, υπάρχει ένας ολόκληρος νέος κοινωνικός κόσμος που έχει αντλήσει από τη θάλασσα τη στράτευση και τη δράση του: μπορούμε να σκεφτούμε τις ΜΚΟ διάσωσης που, από το 2014, αναπτύχθηκαν για να προσφέρουν βοήθεια στους μετανάστες που τη διασχίζουν. Εκεί υπάρχει ένα πεδίο προς εξερεύνηση, με αυτόν τον ναυτικός κόσμο που ήρθε αντιμέτωπος παρά τη θέλησή του με τη βαναυσότητα του μεσογειακού συνόρου. Ορισμένοι απάντησαν με αλληλεγγύη – όπως ο συνάδελφός μου Arnaud Banos, ο οποίος πρόσφατα μίλησε για τη δράση του ως διασώστης ναυτικός στη θάλασσα [3]. Άλλοι απομακρύνθηκαν από όλα αυτά, γύρισαν την πλάτη στη βία. Αυτό που με ενδιαφέρει τελικά είναι να δείξω πώς η Μεσόγειος έχει γίνει ένας κεντρικός “σκοπός”, ένα πεδίο συμπύκνωσης εντάσεων και αντιπαραθέσεων που το ορίζω ως “ηθική γεωγραφία”, με την έννοια ότι δημιουργούν ερωτήματα σχετικά με τη νομιμότητα των μεν και των δε να βρίσκονται εκεί, να καταλαμβάνουν μια θέση.
Όπως πολύ σωστά λέτε, η θάλασσα δεν είναι απλώς ένα απόλυτα κλειστό σύνορο, είναι ταυτόχρονα ένα σταυροδρόμι· κάθε λιμάνι αποτελεί ένα ανοιχτό πολιτισμικό χωνευτήρι, η θάλασσα παράγει και επιταχύνει τις ανταλλαγές.
Η εικόνα της θάλασσας-συνόρου είναι σήμερα ισχυρή και εντυπωσιακή, έως και στοιχειωτική για όσους γίνονται καθημερινά μάρτυρες του ατέρμονου θεάματός της, του οποίου η δραματική επικαιρότητα μας υπενθυμίζεται κάθε μέρα. Όμως, πέρα από αυτή τη σκοτεινή πραγματικότητα, οφείλουμε να υπενθυμίσουμε ότι η Μεσόγειος είναι επίσης ένας χώρος έντονης διέλευσης. Ήταν πάντα σημαντικό για μένα να βλέπω αυτή την ένταση ανάμεσα στην κυκλοφορία και την ακινητοποίηση, ανάμεσα στο άνοιγμα και το κλείσιμο, ανάμεσα στο σταυροδρόμι και το σύνορο. Πρόκειται για μια ένταση που πρέπει να απασχολεί όλους τους ερευνητές που δουλεύουν πάνω στη Μεσόγειο. Η Μεσόγειος είναι ο χώρος όπου διεξάγονται εδώ και αιώνες μεταναστεύσεις προς πολλαπλές κατευθύνσεις: μπορούμε να σκεφτούμε τις διασπορικές δυναμικές ή ακόμη και την εργατική μετανάστευση, η οποία είναι τόσο σημαντική. Από αυτή την άποψη, ακόμη και αν αισθάνομαι άβολα με τον παραλληλισμό με τους σκλάβους (των οποίων η πρόσφατη ιστοριογραφία δείχνει πόσο ποικίλες ήταν οι συνθήκες ζωής τους), συμφωνώ μαζί σας: εν προκειμένω, η Νότια Ευρώπη, ιδιαίτερα, προσελκύει τις τελευταίες δεκαετίες ένα σημαντικό εργατικό δυναμικό, συχνά σε άτυπο ή μη νόμιμο καθεστώς.
Από την άποψη αυτή, η θάλασσα δεν είναι ένας τοίχος: είναι ένα φίλτρο. Γιατί η Μεσόγειος παραμένει, παρ’ όλα αυτά, ένας χώρος έντονης διέλευσης: αυτό το παρατηρεί κανείς πολύ καλά από το βασικό πεδίο της έρευνάς μου, που είναι η Κεντρική Μεσόγειος, ένας χώρος που διασχίζεται συνεχώς από εμπορικά, κρουαζιερόπλοια και σκάφη αναψυχής. Οι θάνατοι στη θάλασσα δεν εμποδίζουν τους ανθρώπους να απολαμβάνουν τον μεσογειακό χώρο, ο οποίος προσελκύει περίπου το 30% των διεθνών τουριστικών εσόδων.
Τα λιμάνια αναδεικνύονται σε κατεξοχήν σύμβολα αυτών των μετακινήσεων: έτσι, κάθε εβδομάδα, δεκάδες χιλιάδες επιβάτες κρουαζιερόπλοιων μετακινούνται μεταξύ της Γένοβας, της Νάπολης, της Τσιβιταβέκια ή της Τύνιδας. Τους βλέπουμε να αποβιβάζονται το πρωί στις πόλεις, αναζητώντας αισθητικές, γαστρονομικές, παραθαλάσσιες και πολιτιστικές εμπειρίες.“Οι τουρίστες των κρουαζιερόπλοιων, κατά μία έννοια, καθιστούν τη Μεσόγειο έναν επίκαιρο χώρο αλληλεπιδράσεων: αυτό μπορεί να μας φαίνεται προκλητικό ή ανήθικο, αν αναλογιστούμε τις επιζήμιες περιβαλλοντικές επιπτώσεις αυτού του μαζικού τουρισμού, αλλά, στην πραγματικότητα, αυτοί είναι που κυριαρχούν στις σημερινές μεσογειακές ανθρώπινες ροές.
Υπάρχουν, φυσικά, σε αυτά τα λιμάνια, και άλλες ανθρώπινες διασυνδέσεις πέρα από τις κρουαζιέρες: τακτικές ακτοπλοϊκές γραμμές συνδέουν τη Γαλλία, την Ιταλία και την Ισπανία με την Τυνησία, την Αλβανία και το Μαρόκο. Αυτές βασίζονται σε ισχυρές μετααποικιακές διασπορές. Ωστόσο, αυτές οι συνδέσεις έχουν χάσει την αίγλη τους. Στην Τύνιδα, πρόσφατα, πραγματοποιήσαμε μια σύντομη έρευνα για τους Τυνήσιους που μετακινούνταν μεταξύ Γένοβας και Λα Γκουλέτ: στην πραγματικότητα, όσοι χρησιμοποιούν αυτές τις τακτικές γραμμές είναι στην πλειονότητά τους μικρέμποροι που επιδιώκουν να μεταπωλήσουν στο Μαγκρέμπ εμπορεύματα που παράγονται στην Ευρώπη· ή ακόμη συνταξιούχοι που μεταφέρουν οικιακές συσκευές και έπιπλα για να εξοπλίσουν τη δεύτερη κατοικία τους.
Το πέρασμα από τη θάλασσα και τα λιμάνια αποτελεί πλέον την εξαίρεση και όχι τον κανόνα: το μεγαλύτερο μέρος των διασπορικών ροών γίνεται πλέον αεροπορικώς πάνω από τη Μεσόγειο, και όχι ακτοπλοϊκώς. Δεν απομένουν παρά μόνο όσοι έχουν φοβία με το αεροπλάνο, οι οικολόγοι ή οι έμποροι για να συνεχίσουν να χρησιμοποιούν τη θαλάσσια σύνδεση· οι υπόλοιποι θα προτιμήσουν τις πτήσεις low cost. Έτσι, η επικαιρότητα των αεροπορικών μεταφορών –και κυρίως η σημασία των οικονομικών πτήσεων που διασχίζουν τις δύο όχθες– μας οδηγεί στο να επανεξετάσουμε υπό ένα νέο πρίσμα τις ροές στη Μεσόγειο.
Επομένως, δεν είναι πλέον μόνο τα κλασικά λιμάνια, αλλά κι αυτές οι νέες υποδομές που αποτελούν οι τερματικοί σταθμοί κρουαζιέρας και τα αεροδρόμια που πρέπει να επανεξετάσουμε, προκειμένου να κατανοήσουμε τη Μεσόγειο ως έναν χώρο-κίνηση, για να ανταποκριθούμε στο κάλεσμα του Μπρωντέλ.
Θα ήθελα να τονίσω, τέλος, ότι οι μετακινήσεις στη Μεσόγειο δεν είναι προς μία μόνο κατεύθυνση: για παράδειγμα, τα τελευταία χρόνια παρατηρούμε νέες εγκαταστάσεις Ευρωπαίων στη νότια όχθη, είτε προσωρινές είτε μόνιμες: το come-back Ιταλών συνταξιούχων στην Τυνησία (παραπέμπω εδώ στις τρέχουσες εργασίες της Adelina Miranda), οι οποίοι αναζητούν ταυτόχρονα ελκυστικές φορολογικές συνθήκες και νέες συναισθηματικές και σεξουαλικές σχέσεις· την εγκατάσταση μικρομεσαίων συνταξιούχων στο Μαρόκο [4], μερικές φορές με καθεστώς μερικής απασχόλησης για να περάσουν τον χειμώνα. Το κριτήριο της ηλικιακής γενιάς παρουσιάζει εδώ ενδιαφέρον: πρόκειται για άτομα κάποιας ηλικίας, για συνταξιούχους. Η νεοαποικιακή διάσταση αυτών των μορφών κινητικότητας είναι έκδηλη. Στους νεότερους, δεν είμαι σίγουρη αν η νότια Μεσόγειος ασκεί την ίδια γοητεία, ούτε αν τέτοιοι τρόποι ζωής θεωρούνται ελκυστικοί.
Οι εργασίες σας δείχνουν με πιο απίθανο τρόπο διασταυρώνονται οι μετανάστριες οικιακές βοηθοί με την τουριστική μπουρζουαζία των κρουαζιερόπλοιων (ή των αεροπλάνων), με τη δεύτερη να τροφοδοτεί ή να προκαλεί την εμφάνιση των πρώτων. Η βάση όλων αυτών; Εξαιρετικά ισχυρές τουριστικές οικονομικές ροές.
Στη Μεσόγειο, ένα πλαίσιο ανάλυσης που δεν θα λάμβανε υπόψη την παγκοσμιοποιημένη συγκυρία της κινητικότητας θα ήταν περιοριστικό, αν όχι εντελώς αναποτελεσματικό. Κατά τα τελευταία τριάντα χρόνια, ο τουρισμός έχει αναπτυχθεί, προερχόμενος από όλες τις ηπείρους. Η εργατική μετανάστευση στη Νότια Ευρώπη, τη Βόρεια Αφρική και τη Μέση Ανατολή υπήρξε αποτέλεσμα Αφρικανών, Ασιατών και Ανατολικοευρωπαίων εργατών. Η πρώτη ξένη εθνικότητα που διαμένει στο Παλέρμο σήμερα είναι οι Μπαγκλαντεσιανοί, και στην Κατάνια οι Σριλανκέζοι. Στη Νάπολη, είναι οι Ουκρανές, και αυτό πολύ πριν από τις προσφυγικές ροές που συνδέονται με τη ρωσική εισβολή του 2022. Επιπλέον, οι δεσμοί των μεσογειακών λιμανιών με την Κίνα συνεχίζουν να εντείνονται.
Οι πόλεις αποτελούν επίσης τα χωνευτήρια αυτής της παγκοσμιότητας: διαπερνώμενες από βαθιές πολιτικές και ηθικές εντάσεις, είναι άλλοτε εχθρικές και άλλοτε φιλόξενες. Είναι η ίδια η έννοια της φιλοξενίας που πρέπει να επανεξεταστεί στη Μεσόγειο, μέσα από τη θέση που επιφυλάσσεται στον τουρίστα, στον μετανάστη, στον άλλο γενικότερα. Η διάρθρωση του τουρισμού και των μεταναστών πρέπει να εξεταστεί μέσω των οικονομικών της προσδιορισμών: το παρόν στάδιο του καπιταλισμού τροφοδοτείται από την τουριστική οικονομία της πλατφόρμας. Πρόκειται για έναν καπιταλισμό της προσόδου, ο οποίος βασίζεται βεβαίως σε ένα μεταναστευτικό εργατικό δυναμικό που βρίσκεται σε καθεστώς εργασιακής επισφάλειας και συχνά χωρίς επίσημο καθεστώς παραμονής.
Ένα άλλο μείζον ζήτημα είναι το γενεαλογικό: με τη γήρανση του πληθυσμού στη Νότια Ευρώπη, οι ανάγκες σε εργατικό δυναμικό –και ιδίως σε γυναικείο εργατικό δυναμικό– στους τομείς της φροντίδας γίνονται όλο και πιο σημαντικές. Πρόκειται για τις badanti στην Ιταλία, τις couchantes στην Τυνησία. Αυτές οι εργαζόμενες, ως οικιακές βοηθοί, είναι σήμερα, σε πολλές μεσογειακές πόλεις, εξίσου πολυάριθμες με τους άνδρες μετανάστες εργάτες. Τις περισσότερες φορές, η μετανάστευσή τους πραγματοποιείται ανεξάρτητα από εκείνη των ανδρών: δεν ακολουθούν απλώς τους συζύγους τους, αλλά αντίθετα, οι ίδιες εγκαινιάζουν γυναικείες μεταναστευτικές αλυσίδες. Για μένα, η αποκατάσταση της θέσης των γυναικών στην ιστορία της μετανάστευσης στη Μεσόγειο, μετατοπίζοντας το βλέμμα προς τις προσδοκίες, τα σχέδια και τις επιθυμίες τους, συμβάλλει στο να αμφισβητήσουμε και να διευρύνουμε τις συνήθεις αφηγήσεις για τη μετανάστευση. Πρόκειται επίσης για μια υπενθύμιση ότι δεν υπήρξαν ποτέ ακίνητες: ανέκαθεν υπήρχαν γυναίκες που μετανάστευαν.
[1] Kobelinsky, C. et F. Furri, Relier les rives. Sur les traces des morts en Méditerranée ( La Découverte, 2014).
[2] Proglio, G., Hawthorne, C., Danewid, I., Saucier, P. K., Grimaldi, G., Pesarini, A., … & Gerrand, V. (Eds.). (2021). The black Mediterranean: Bodies, borders and citizenship. Springer Nature.
[3] Arnaud Banos, Moi non plus, je n’aime plus la mer, Presses universitaires de Vincennes, 2025.
[4] Pinel, J., & Le Bigot, B. (2023). Retraité· e· s français· es au Maroc: des spatialités privilégiées?. Revue européenne des migrations internationales, 39(4), 219-251.
Δείτε ακόμα στο Αλμανάκ:
Αιγαίο. Μια “υδάτινη πόλη”
“Θέλω να είμαι νικητής”
Χάθηκε το φουσκωτό του ναυαγίου!
Mektoub My Love : Canto Due
Σαν άχυρο στον άνεμο: μία Ευρώπη με πήλινα πόδια
Ο Οδυσσέας στη Γάζα
Mabuhay
Συνηθισμένη τουριστική σκηνή
Τελ Αβίβ – Ρόδος, εισιτήριο χωρίς επιστροφή
Δύο κορυφαίες στιγμές της δημοκρατικής Ευρώπης
“Μόλα”, Αιγύπτιοι αλιεργάτες στην Ελλάδα
Η πτώση του “λευκού ερωδιού” ή η εθελοτυφλία της Frontex
