Η Λιβανέζα φωτογράφος Marie al-Khazen (1899–1983)

Η Marie Al-Khazen δεν ήταν η μοναδική“. Οι πρώτες λέξεις της συγγραφέως Yasmine Nachabe Taan εκφράζουν την ψυχή του βιβλίου. Ή μάλλον, την ουσία του. Για να ξεδιαλύνει τα μυστικά μιας εποχής που καλύπτεται ακόμα από μυστήριο, επειδή αφέθηκε στο έλεος των στερεοτύπων. Μέσα σε αυτή την κίνηση, φαίνεται ότι η ταυτότητα της Λιβανέζας γυναίκας της δεκαετίας του ’20 δεν επέζησε. Βγαίνει από αυτήν ξεθωριασμένη, αν όχι σβησμένη, και θα μπορούσε κανείς τότε να πιστέψει ότι η ιστορία της χώρας των κέδρων χτίστηκε μόνο μέσα από τους πατριάρχες της. “Δεν έχουμε γράψει αρκετά για αυτές τις γυναίκες που σφυρηλάτησαν την καλλιτεχνική και πολιτιστική ιστορία του Λιβάνου – και του αραβικού κόσμου. Και τούτο αποτελεί το δικό μου χρέος. Να δώσω όλη την ενέργειά μου ώστε να κρατηθεί ζωντανό το ίχνος αυτών των γυναικών στο πέρασμα του χρόνου“. Μέσα από το έργο της Reading Marie Al-Khazen’s photographs, η Yasmine εκπληρώνει ένα χρέος μνήμης, αποδίδοντας σε αυτές τις γυναίκες την αξία που τους στερήθηκε, μέσα από την ιστορία μιας φιγούρας που είναι ταυτόχρονα διαφορετική και κοινή για όλες τις γυναίκες.

Τα οξύμωρα λιμνάζουν μέσα στην κουλτούρα μας

Πρέπει να χαρακτηρίσουμε τη Marie Al-Khazen ως Αράβισσα γυναίκα; Η Yasmine Taan αναρωτιέται ακόμα στην άλλη άκρη της τηλεφωνικής γραμμής. Κοσμοπολίτισσα αποτραβηγμένη στο χωριό Zgharta στον Βόρειο Λίβανο, η φωτογράφος αποτυπώνει στο πέρασμά της το σχεδόν οξύμωρο σχήμα που συνδέει – και διαχωρίζει – τη μοντέρνα γυναίκα από την Αράβισσα γυναίκα. Αν και η ματιά της είναι αποκλειστικά τοπική, η κοσμοθεωρία του σημιτικού κόσμου που φέρει πίσω από τον φακό της δεν στερείται νεωτερικότητας. Μιας νεωτερικότητας που η Yasmine τείνει να χαρακτηρίσει ως υβριδική, αποκωδικοποιημένης τόσο από τα στιγμιότυπά της όσο και από τις τεχνικές και τις γωνίες λήψης που τα καθορίζουν. “Μπορεί να απαθανατίσει γυναίκες πίσω από το τιμόνι, και από την άλλη πλευρά, να μας δείξει τις ίδιες γυναίκες πάνω σε μια καμήλα. Για αυτή τη νεωτερικότητα, που ξεκίνησε αλλά έμεινε ημιτελής, η Marie al-Khazen ήταν περήφανη. Και την διεκδικούσε“. Όπως ακριβώς διεκδικούσε και τη γυναικεία σφραγίδα πάνω στις φωτογραφίες της, φτάνοντας μέχρι το σημείο να εισαγάγει επιδεικτικά, σε μια φωτογραφία με abadays (παραδοσιακοί Λιβανέζοι σκληροτράχηλοι άνδρες ), τη σιλουέτα της ως επαγγελματίας ερασιτέχνης, καταλαμβάνοντας τον χώρο και υπογράφοντας το έργο της με μια σουρεαλιστική πινελιά.

Στα χρόνια της ενεργού δράσης της, η αυτόχθονη νεοφεμινίστρια κολυμπά ενάντια στο ρεύμα. Παραμερίζει στο πέρασμά της τους ιεραρχικούς κώδικες και τις έμφυλες αναπαραστάσεις που είχε επιβάλει η κοινωνία. Ούτε παιδιά, ούτε γάμος. Αντί για τη μητρότητα, τοποθετεί τη γυναίκα στον πυρήνα των φωτογραφιών της, περιθωριοποιώντας τον άνδρα και επιστρατεύοντας παιχνιδιάρικες σκηνοθεσίες, πολύ επιτηδευμένες για να είναι τυχαίες. “Οι Δύο γυναίκες μεταμφιεσμένες είναι ένα από τα πιο καθηλωτικά πορτρέτα“, μας εκμυστηρεύεται η Yasmine Taan. Και συνεχίζει περιγράφοντάς το: “Σε αυτή τη φωτογραφία, δύο γυναίκες κάθονται με το τσιγάρο στο χέρι, φορώντας ανδρικά κοστούμια. Και ένα ταρμπούς [φέσι – σ.σ.]. Κάτω από το συγκαταβατικό βλέμμα του πατριάρχη που είναι κρεμασμένος στον τοίχο, καταφέρνουν και οι ίδιες, μες στη μεταμφίεσή τους, να κρατήσουν το κεφάλι ψηλά, και να προκαλέσουν όχι μόνο τον φακό, αλλά και το άτομο που θα κοιτάξει τη φωτογραφία. Αυτή η συμπεριφορά είναι στον αντίποδα αυτού που περίμενε η κοινωνία από μια γυναίκα“. Έπρεπε, λοιπόν, εκείνη την εποχή να υιοθετήσει κανείς τα ανδρικά χαρακτηριστικά για να νομιμοποιήσει την ύπαρξή του;

Μεταμφιέσεις σε στυλ Claude Cahun, σκηνοθετημένες σκηνές καθ’ ομοίωση της Karimé Abboud [η πρώτη επαγγελματίας γυναίκα φωτογράφος στην Παλαιστίνη και ίσως και στον αραβικό κόσμο -σ.σ.], κομμένες φωτογραφίες, έντονα πρώτα πλάνα, διπλοεκθέσεις εικόνων. Αθώα λάθη ή πραγματικοί οπτικοί αλληγορικοί μύθοι, τα αρνητικά που διέσωσε ο συλλέκτης ξυπνούν την περιέργεια και ζητούν απεγνωσμένα αναλύσεις. Μια κραυγή που αναδύεται από τα αβυσσαλέα βάθη της λήθης και την οποία η καθηγήτρια σκοπεύει να μεταδώσει στη χώρα της thawra [επανάσταση στα αραβικά -σ.σ.].

Μία προσωπική ανάγνωση

“Αυτό το βιβλίο ήταν για μένα μια απελευθερωτική απόδραση. Μου επέτρεψε να πάρω μια βαθιά ανάσα“, θυμάται η Yasmine Nachabe Taan. Ωστόσο, η διαδικασία της έρευνας δεν υπήρξε εύκολη. Η άρνηση συνεργασίας, η καχυποψία του περιβάλλοντος, το ακρωτηριασμένο γενεαλογικό δέντρο, ήταν στοιχεία που ορισμένες φορές κατέστελλαν τις επιδιώξεις της συγγραφέως. Αντιμέτωπη με την απουσία γραπτών τεκμηρίων, η Yasmine Taan έπρεπε να ανασυνθέσει μια προφορική ιστορία, ανακαλώντας από κοινού με τα μέλη της οικογένειας τη μορφή της Marie Al-Khazen.

Ωστόσο, επιπόλαιη διασκέδαση ή σάτιρα – ψυχαγωγία ή πολιτικό όπλο· το βιβλίο δεν θα δώσει οριστική απάντηση σε αυτές τις πολλαπλές διαμάχες. “Όπως υποδηλώνει ο τίτλος, το Reading Marie Al-Khazen’s photographs είναι μια ανάγνωση, και είναι η προσωπική μου ανάγνωση αυτή που προτείνω σελίδα τη σελίδα. Οι απαντήσεις που δίνω δεν είναι απόλυτες. Ο καθένας είναι ελεύθερος να καλλιεργήσει αυτή την κληρονομιά με τον δικό του τρόπο“. Ελεύθερος, ή μάλλον ευπρόσδεκτος. Για τη Yasmine Taan, τα λόγια της αποτελούν μόνο μια γραμμή εκκίνησης. “Όταν κατέθεσα την πρόταση του χειρογράφου στον εκδοτικό οίκο, έπρεπε να περιγράψω το αναγνωστικό κοινό-στόχο της έκδοσης. Εκείνη ακριβώς τη στιγμή, συνειδητοποίησα ότι το περιεχόμενό του απευθύνεται σε πολλές κατηγορίες αναγνωστών: ιστορικούς, κοινωνιολόγους, ερευνητές έμφυλων σπουδών, αλλά και σπουδών της Μέσης Ανατολής. Μπορεί να διαβαστεί από κριτικούς τέχνης, θεωρητικούς και ανθρωπολόγους της φωτογραφίας“. Ένα βιβλίο διεπιστημονικό επομένως, κατ’ εικόνα των φωτογραφιών που μελετά, το οποίο, όπως ελπίζει η Taan, θα έπρεπε να επιτρέψει σε άλλους συγγραφείς και ερευνητές να κινητοποιηθούν, προκειμένου να βρουν τις απαντήσεις στα ερωτήματα που το ίδιο εγείρει, και έτσι, να επιχειρήσουν να αποκαταστήσουν μια αλήθεια γύρω από το αιώνιο μυστήριο της Marie Al-Khazen. Η ιστορία συνεχίζεται…