Στις πέντε το απόγευμα σήμερα, η καμπάνα του Πύργου της Βέλα, στην Αλάμπρα, θα σημάνει ξανά.
Κάποτε ο ήχος της ρύθμιζε το μοίρασμα του νερού στους αγρότες της πεδιάδας της Γρανάδας. Αυτή τη φορά θα σημάνει την αρχή μιας κηδείας. Ο νεκρός είναι ο Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα, ο ποιητής που δολοφονήθηκε τον Αύγουστο του 1936, στα 38 του χρόνια, από τις δυνάμεις της φρανκικής καταστολής. Δεν υπάρχει φέρετρο, ούτε τάφος στον οποίο να μπορούν να συγκεντρωθούν οι συγγενείς και οι φίλοι του. Ενενήντα χρόνια αργότερα, η Γρανάδα αποφάσισε να τον αποχαιρετήσει με τον τρόπο που γνωρίζει καλύτερα: με μουσική, ποίηση, χορό και τους ανθρώπους της στους δρόμους.
Η μεγάλη δημόσια τελετή ονομάζεται Réquiem por Lorca και πραγματοποιείται από τις 15 έως τις 18 Οκτωβρίου, με τη συμμετοχή περίπου 500 μουσικών, συγγραφέων, χορευτών και άλλων καλλιτεχνών. Έντεκα νέες δημιουργίες θα παρουσιαστούν σε μουσεία, πλατείες, ιστορικά κτίρια και δημόσιους χώρους, μεταφέροντας την τελετή από το ένα σημείο της πόλης στο άλλο.
Δεν πρόκειται για μια αναπαράσταση της κηδείας που θα μπορούσε να είχε γίνει το 1936, αλλά για έναν δημόσιο αποχαιρετισμό που περιλαμβάνει και τα υπόλοιπα θύματα της φρανκικής καταστολής κατά τον ισπανικό εμφύλιο.
Οι δημιουργοί του έργου επιμένουν σε μια διάκριση που θεωρούν απαραίτητη. Δεν οργανώνουν φεστιβάλ για τον Λόρκα. Ούτε μια συνηθισμένη σειρά επετειακών παραστάσεων. Ο Πεπ Ολόνα (Pep Olona), βιβλιοπώλης, εκδότης και πολιτιστικός παραγωγός, και η Μαράλ Κεκετζιάν (Maral Kekejian), που συνυπογράφουν την καλλιτεχνική διεύθυνση, μιλούν για μια πράξη συλλογικής μνήμης. Το κοινό δεν προσκαλείται απλώς να παρακολουθήσει τις παραστάσεις. Καλείται να συμμετάσχει στο πένθος, να τραγουδήσει, να ακολουθήσει τη διαδρομή της τελετής και να μοιραστεί τον δημόσιο χώρο με τους καλλιτέχνες.
Η ιδέα παρουσιάστηκε τον Δεκέμβριο του 2024 στη Λάουρα Γκαρθία Λόρκα, ανιψιά του ποιητή και πρόεδρο του ιδρύματος που φέρει το όνομά του. Εκείνη την υποδέχτηκε με ενθουσιασμό. Στη συνέντευξη που παραχώρησε με αφορμή την έναρξη της διοργάνωσης, περιγράφει τη δημόσια κηδεία ως κάτι που η οικογένεια και η πόλη είχαν βαθιά ανάγκη. Για τους διοργανωτές, από την αρχή υπήρχαν δύο βασικές προϋποθέσεις: οι πολίτες να βρίσκονται στο κέντρο της δράσης και οι περισσότεροι από τους συμμετέχοντες καλλιτέχνες να προέρχονται από τη Γρανάδα.
Υπάρχει κάτι εξαιρετικά φορτισμένο στην επιλογή αυτής της πόλης. Ο Λόρκα γεννήθηκε στο Φουέντε Βακέρος, λίγο έξω από τη Γρανάδα, μεγάλωσε μέσα στις μουσικές, στις παραδόσεις και στις ιστορίες της Ανδαλουσίας και επέστρεψε εκεί λίγο πριν ξεσπάσει ο ισπανικός εμφύλιος. Τον Αύγουστο του 1936 συνελήφθη και δολοφονήθηκε στην περιοχή ανάμεσα στο Βίθναρ και στο Αλφακάρ, κοντά στη Γρανάδα. Το σώμα του δεν έχει εντοπιστεί, παρά τις προσπάθειες αναζήτησής του. Ο ακριβής τόπος ταφής του παραμένει άγνωστος.
Η απουσία αυτή απέκτησε με τα χρόνια τεράστια συμβολική σημασία. Ο Λόρκα έγινε ένας από τους πιο αναγνωρίσιμους νεκρούς του ισπανικού εμφυλίου, αλλά ποτέ δεν υπήρξε ένα συγκεκριμένο σημείο στο οποίο οι άνθρωποι θα μπορούσαν να αποχαιρετήσουν τα λείψανά του. Η δολοφονία του συνδέθηκε με τη βία που εξαπολύθηκε εναντίον πολιτικών αντιπάλων, διανοουμένων και ανθρώπων που δεν ανταποκρίνονταν στους αυστηρούς κοινωνικούς και ηθικούς κανόνες της εποχής. Ο ίδιος ήταν ομοφυλόφιλος, κάτι που επί δεκαετίες αντιμετωπίστηκε με αμηχανία, αποσιωπήθηκε ή αποσυνδέθηκε από τη δημόσια αφήγηση της ζωής του.
Η προσωπική του ιστορία, ωστόσο, δεν μπορεί να απομονωθεί από την ιστορία των χιλιάδων άλλων ανθρώπων που δολοφονήθηκαν και θάφτηκαν σε ανώνυμους τάφους. Αυτή ακριβώς είναι η πρόθεση του *Réquiem por Lorca*. Ο ποιητής βρίσκεται στο κέντρο της τελετής, αλλά το πένθος δεν περιορίζεται σε εκείνον. Η Γρανάδα καλείται να θυμηθεί και τους ανθρώπους που δεν απέκτησαν ποτέ τη δική του φήμη, των οποίων τα ονόματα δεν έγιναν τίτλοι βιβλίων ή θέατρα και που οι οικογένειές τους εξακολούθησαν να αναζητούν για δεκαετίες.
Η καλλιτεχνική δομή της τελετής προέρχεται από τον ίδιο τον Λόρκα. Το 1934 είχε δημιουργήσει το καλλίγραμμα Rosa de la muerte («Ρόδο του θανάτου»), συνδυάζοντας ποίηση και σχέδιο. Οι τέσσερις στίχοι του δίνουν τον τίτλο και το περιεχόμενο στις τέσσερις πράξεις της διοργάνωσης: νερό, γη, φωτιά και αέρας. Κάθε ημέρα αντιστοιχεί σε ένα στοιχείο και σε μια διαφορετική στιγμή της διαδικασίας του πένθους.
Η Πέμπτη είναι αφιερωμένη στο νερό και στο κλάμα. Στο Museo Casa de los Tiros, η Ροθίο Μάρκεθ (Rocío Márquez) παρουσιάζει το A*, μια παράσταση για σόλο φωνή, στην οποία το φλαμένκο συναντά την ποίηση και τον πειραματισμό. Το «αχ», αυτή η μικρή κραυγή που διατρέχει τόσο συχνά την ποίηση του Λόρκα και τη μουσική της Ανδαλουσίας, γίνεται το μοναδικό σημείο εκκίνησης για μια ολόκληρη ερμηνεία. Δεν χρειάζονται πολλές λέξεις για να ακουστεί ο πόνος.
Την ίδια ημέρα, στην Corrala de Santiago, ο Χαβιέρ Ντίεθ Ένα (Javier Díez Ena) ερμηνεύει το Lacrimosa του Μότσαρτ με θέρεμιν, το ηλεκτρονικό μουσικό όργανο που παράγει ήχους χωρίς να το αγγίζουν τα χέρια. Αργότερα, στο Κέντρο Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα, μουσικοί και τραγουδιστές της πόλης συγκεντρώνονται για ένα μεγάλο συλλογικό τραγούδισμα. Το κλάμα περνά από τη μοναχική φωνή στον ήχο ενός οργάνου και καταλήγει στις φωνές πολλών ανθρώπων μαζί.
Την Παρασκευή, η γη γίνεται το κεντρικό στοιχείο. Ένας χορός θρήνων θα διασχίσει δημόσιους χώρους της Γρανάδας, συγκεντρώνοντας τις εμπειρίες ανθρώπων που έχουν γνωρίσει την απώλεια, τον ξεριζωμό και τον αποκλεισμό. Στην Πλατεία των Πασιέγας, περίπου διακόσιες φωνές θα συμμετάσχουν σε μια νέα μουσική σύνθεση του Γκίγε Γκαλβάν, μέλους του συγκροτήματος Vetusta Morla. Μαζί του εμφανίζονται η Άνχελες Τολεδάνο, ο ντράμερ Έρικ Χιμένεθ των Los Planetas και άλλοι μουσικοί. Το έργο συνομιλεί με τη *Lacrimosa* του Μότσαρτ και με το περίφημο «Μοιρολόι για τον Ιγνάθιο Σάντσεθ Μεχίας», το ποίημα που έγραψε ο Λόρκα για τον φίλο του, ταυρομάχο Ιγνάθιο Σάντσεθ Μεχίας.
Εδώ υπάρχει μια σχεδόν αφόρητη ιστορική ειρωνεία. Ο Λόρκα έγραψε ένα από τα σπουδαιότερα μοιρολόγια της παγκόσμιας λογοτεχνίας για τον θάνατο ενός ανθρώπου που αγαπούσε. Δύο χρόνια αργότερα, ο ίδιος θα δολοφονούνταν χωρίς να του επιτραπεί ένας αντίστοιχος δημόσιος αποχαιρετισμός. Τώρα, το ποίημα επιστρέφει στη γενέθλια γη του ως μέρος της δικής του τελετής πένθους.
Το Σάββατο είναι η ημέρα της φωτιάς και της κορύφωσης του αποχαιρετισμού. Τρεις διαφορετικές μουσικές τελετουργίες θα παρουσιαστούν σε τρία ιστορικά κτίρια της πόλης: τη Μαδράθα, το Κοράλ δελ Καρμπόν και τον Καθεδρικό Ναό της Γρανάδας. Το μεσαιωνικό «Άσμα της Σίβυλλας», ποιητικές απαγγελίες και το *Ρέκβιεμ* του Μότσαρτ θα δημιουργήσουν μια ακολουθία ανάμεσα στη θρησκευτική τελετουργία και τη σύγχρονη καλλιτεχνική έκφραση. Στον Καθεδρικό, η Ορχήστρα και η Χορωδία της Πόλης της Γρανάδας θα ερμηνεύσουν το έργο του Μότσαρτ, ενώ η φωνή του Αλμπέρτο Κορτές θα απαγγείλει μέσα στο ημίφως το «Μοιρολόι για τον Ιγνάθιο Σάντσεθ Μεχίας».
Η τελευταία ημέρα, η Κυριακή, είναι αφιερωμένη στον αέρα. Ποιητές και ποιήτριες, ανάμεσά τους η Σάρα Τόρες, η Μαρία Έλοϊ-Γκαρθία και η Ρόσα Μπερμπέλ, θα διαβάσουν κείμενα στους κήπους του Κάρμεν δε λος Μάρτιρες. Το μεσημέρι, οι καμπάνες της Γρανάδας θα ηχήσουν ταυτόχρονα και πάνω από την πόλη θα εμφανιστούν σύννεφα χρωματιστού καπνού, σε μια χορογραφία της Κούκι Χέρεθ. Μέσα στο ηχητικό τοπίο θα ακουστεί και η φωνή του Ενρίκε Μορέντε, από μια ηχογράφηση που είχε δημιουργήσει το 1998, στην εκατονταετηρίδα της γέννησης του ποιητή.
Η επιλογή να ολοκληρωθεί η τελετή με τον αέρα έχει τη δική της σημασία. Μετά το νερό του θρήνου, τη γη της απώλειας και τη φωτιά του αποχαιρετισμού, η τελευταία πράξη στρέφεται προς την αναπνοή και τη συνέχεια της ζωής. Η τέχνη δεν μπορεί να αναιρέσει τον θάνατο, ούτε να αποκαταστήσει όσα χάθηκαν. Μπορεί όμως να δημιουργήσει έναν χώρο όπου η απώλεια δεν θα παραμείνει μια ιδιωτική, σιωπηλή υπόθεση.
Ίσως κανένας άλλος Ισπανός ποιητής να μην προσφερόταν τόσο φυσικά για μια τέτοια τελετή. Ο Λόρκα δεν έγραφε μόνο ποίηση και θέατρο. Ήταν επίσης μουσικός, σχεδιαστής και άνθρωπος βαθιά συνδεδεμένος με τις λαϊκές παραδόσεις της Ανδαλουσίας. Με τον περιοδεύοντα θίασο La Barraca είχε επιχειρήσει να μεταφέρει το θέατρο σε πόλεις και χωριά που δεν είχαν πρόσβαση στις μεγάλες σκηνές. Στον κόσμο του, το τραγούδι, ο θρήνος, η γιορτή, το σώμα και ο θάνατος δεν ήταν ποτέ εντελώς χωρισμένα.
Αυτή τη σχέση ανάμεσα στην τέχνη και στη συλλογική εμπειρία αναζητούν σήμερα οι διοργανωτές. Δεν θέλουν να τοποθετήσουν τον Λόρκα σε ένα βάθρο, ούτε να αφηγηθούν ξανά τη βιογραφία του μέσα από μια σειρά παραστάσεων. Θέλουν να δώσουν στους ανθρώπους της Γρανάδας την ευκαιρία να τον πενθήσουν μαζί. Και μαζί του να θυμηθούν όλους εκείνους που εξαφανίστηκαν μέσα στη βία του εμφυλίου και στη σιωπή των δεκαετιών που ακολούθησαν.
Ενενήντα χρόνια μετά τη δολοφονία του, ο τάφος του Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα παραμένει άγνωστος. Η τετραήμερη κηδεία δεν πρόκειται να αλλάξει αυτό το γεγονός. Θα του δώσει, όμως, κάτι που του στερήθηκε το 1936: έναν δημόσιο αποχαιρετισμό.
Και όταν την Κυριακή ηχήσουν ξανά οι καμπάνες πάνω από τη Γρανάδα, δεν θα χτυπούν μόνο για τον διάσημο ποιητή. Θα χτυπούν και για τους ανθρώπους που έμειναν χωρίς τάφο, χωρίς τελετή και, σε πολλές περιπτώσεις, χωρίς κανένα όνομα στη δημόσια μνήμη.
Με στοιχεία από El País
