Ο Τζουάν δεν είχε ζήσει ποτέ την ενήλικη ζωή του κρύβοντας ότι είναι γκέι. Αυτό άλλαξε όταν μπήκε για πρώτη φορά στη φυλακή, πριν από τρία χρόνια. Ο φόβος ήταν άμεσος και σωματικός: φοβόταν ότι η ορατότητά του θα τον έκανε στόχο. Έτσι έκανε κάτι που πολλοί ΛΟΑΤΚΙ+ άνθρωποι αναγκάζονται να κάνουν ξανά και ξανά, σε διαφορετικές συνθήκες και ηλικίες: μπήκε στην ντουλάπα.
Άρχισε να υποδύεται μια εκδοχή του εαυτού του που δεν ήταν αληθινή. Μιλούσε για γυναίκα έξω από τη φυλακή, υιοθετούσε πιο «αντρικές» χειρονομίες, πρόσεχε το σώμα, τη φωνή και τον τρόπο του. Όταν μεταφέρθηκε στη φυλακή Sevilla II, στη Μορόν ντε λα Φροντέρα της Σεβίλλης, περίμενε ότι θα ζήσει τα ίδια. Αντί γι’ αυτό, βρήκε το Espacio Seguro, έναν ασφαλή χώρο για ΛΟΑΤΚΙ+ κρατούμενους μέσα στη φυλακή. «Εδώ έπαψα να μαζεύω τη θηλυπρέπειά μου και ξαναέγινα ο εαυτός μου», λέει.
Το Espacio Seguro δημιουργήθηκε στη φυλακή Sevilla II για να δώσει χώρο, ορατότητα και στήριξη σε ΛΟΑΤΚΙ+ κρατούμενους μέσα σε ένα περιβάλλον που παραμένει βαθιά ανδροκρατούμενο, βίαιο και φορτισμένο από προκαταλήψεις. Σήμερα αριθμεί 15 μέλη, που συναντιούνται κάθε μήνα για να μιλήσουν για ομοφοβία, φόβο, έξοδο από την ντουλάπα, σεξουαλική υγεία, επιθέσεις, διακρίσεις και την καθημερινότητα πίσω από τα κάγκελα.
Η φυλακή είναι ήδη ένας χώρος έντασης για όλους τους κρατούμενους. Για τους ΛΟΑΤΚΙ+ ανθρώπους, όμως, αυτή η ένταση συχνά διπλασιάζεται. Η ομοφοβία, οι προσβολές, ο φόβος της σεξουαλικής βίας και η ανάγκη να κρύψει κανείς στοιχεία του εαυτού του κάνουν την κράτηση ακόμη πιο ασφυκτική. Το Espacio Seguro λειτουργεί σαν ρωγμή μέσα σε αυτή την καθημερινότητα: ένα σημείο όπου οι κρατούμενοι μπορούν, έστω για λίγο, να μη μεταφράζουν κάθε τους κίνηση σε πιθανό κίνδυνο.
Η πρωτοβουλία ξεκίνησε πριν από τρία χρόνια, όταν ο Alejandro P. Ferreiro, υπεύθυνος υπηρεσιών εκπαίδευσης στη φυλακή και εθελοντής της ομάδας, αντιλήφθηκε ότι οι ΛΟΑΤΚΙ+ κρατούμενοι αντιμετωπίζουν κοινά αλλά και πολύ συγκεκριμένα προβλήματα που δεν είχαν πραγματικά χώρο να ακουστούν. Η διεύθυνση της φυλακής ανταποκρίθηκε και η ομάδα άρχισε να αποκτά σταθερή παρουσία μέσα στο σωφρονιστικό κατάστημα.
Η περίπτωση της Μορόν δεν είναι εντελώς μοναδική, αλλά θεωρείται από τις πιο οργανωμένες στην Ισπανία. Οι ισπανικές σωφρονιστικές αρχές εκτιμούν ότι πρωτοβουλίες για τη διαφορετικότητα υπάρχουν πλέον σε λίγο περισσότερες από τις μισές φυλακές της χώρας, αν και η πρόοδος δεν είναι παντού ίδια. Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι δράσεις γίνονται με τη στήριξη τοπικών ΛΟΑΤΚΙ+ οργανώσεων. Στη Sevilla II, όμως, η ομάδα έχει ριζώσει μέσα στην ίδια τη λειτουργία της φυλακής.
Αυτό έχει σημασία. Όταν ένας τέτοιος χώρος δεν λειτουργεί ως περιστασιακή εξωτερική παρέμβαση αλλά ως μέρος της καθημερινότητας του ιδρύματος, μπορεί να επηρεάσει όχι μόνο τους κρατούμενους που συμμετέχουν, αλλά και τους σωφρονιστικούς υπαλλήλους, τις αποφάσεις για μετακινήσεις σε πτέρυγες, την αντιμετώπιση περιστατικών ομοφοβίας και τη συνολική ατμόσφαιρα της φυλακής.
Ο Τζουάνχο, ανοιχτά αμφιφυλόφιλος, λέει ότι δεν είχε σκεφτεί ποτέ τον εαυτό του ως ακτιβιστή πριν μπει στη φυλακή. Αυτό άλλαξε όταν είδε ομοφοβικές επιθέσεις εναντίον άλλων κρατουμένων. Οι παλιοί, λέει, θυμούνται ακόμη χειρότερες εποχές, όταν ένας queer κρατούμενος ήταν απλώς «η πουτάνα» της πτέρυγας, με όλη τη βία που κουβαλούσε αυτή η ταμπέλα. Σήμερα τα πράγματα έχουν βελτιωθεί, αλλά ο φόβος δεν έχει εξαφανιστεί. Κάποιες διακρίσεις, λένε οι κρατούμενοι, έχουν μετακινηθεί από τους κοινόχρηστους χώρους στα κελιά, εκεί όπου η βία και ο εκφοβισμός γίνονται πιο δύσκολα ορατά.
Ακριβώς γι’ αυτό η έξοδος από την ντουλάπα στη φυλακή δεν μοιάζει με την έξοδο από την ντουλάπα στον έξω κόσμο. Για κάποιους, η φυλακή είναι ο χώρος όπου αναγκάζονται να ξανακρυφτούν. Για άλλους, παράδοξα, γίνεται ο χώρος όπου για πρώτη φορά βρίσκουν λέξεις για τον εαυτό τους. Υπάρχουν κρατούμενοι που φτάνουν εκεί έχοντας ήδη μια δημόσια ΛΟΑΤΚΙ+ ταυτότητα και άλλοι που αρχίζουν να την καταλαβαίνουν μέσα από τη συνύπαρξη, τις συζητήσεις και τις σχέσεις που δημιουργούνται πίσω από τα κάγκελα.
Ο Φραν μπήκε στη φυλακή πριν από επτά χρόνια με σύζυγο και δύο παιδιά. Δεν είχε φανταστεί ποτέ ότι θα γινόταν μέλος μιας ΛΟΑΤΚΙ+ ομάδας μέσα στη φυλακή. Πριν από τρία χρόνια ξεκίνησε σχέση με άλλον κρατούμενο και μίλησε στην οικογένειά του. Η σύζυγος και τα παιδιά του, λέει, το δέχτηκαν λέγοντάς του ότι αν είναι ευτυχισμένος, είναι κι εκείνοι. Σήμερα αυτοπροσδιορίζεται ως αμφιφυλόφιλος.
Το Espacio Seguro δεν περιορίζεται στις μηνιαίες συναντήσεις. Μέσα σε τρία χρόνια έχει οργανώσει Pride μέσα στη φυλακή, με ομιλίες και παραστάσεις, κινηματογραφικές προβολές, αναγνώσεις, δράσεις σεξουαλικής υγείας, γρήγορα τεστ και εργαστήρια για την καταπολέμηση του στίγματος γύρω από τον HIV. Έχει επίσης συμμετάσχει σε οργανωμένες εξόδους και δράσεις εκτός φυλακής, όταν αυτό ήταν δυνατό. Για τους ανθρώπους που συμμετέχουν, όλα αυτά δεν είναι απλώς «εκδηλώσεις». Είναι στιγμές όπου η ζωή τους δεν περιορίζεται στην ποινή τους.
Η ορατότητα έχει πάρει και υλική μορφή. Στη φυλακή της Μορόν υπάρχουν σημαίες, αφίσες, παγκάκια, εκθέσεις και μια διάβαση με τα χρώματα του ουράνιου τόξου που ενώνει πτέρυγες. Το σωφρονιστικό κατάστημα αναγνωρίστηκε πέρυσι ως η πρώτη φυλακή της Ανδαλουσίας ελεύθερη από ΛΟΑΤΚΙφοβία. Αυτά τα σύμβολα δεν αναιρούν τη σκληρότητα της φυλακής, αλλά αλλάζουν κάτι στο οπτικό και ψυχολογικό της τοπίο. Δηλώνουν ότι οι ΛΟΑΤΚΙ+ κρατούμενοι υπάρχουν και ότι δεν είναι υποχρεωμένοι να γίνουν αόρατοι για να επιβιώσουν.
Το πιο σημαντικό, όμως, είναι ότι η ομάδα έχει αρχίσει να λειτουργεί ως σημείο αναφοράς για άλλους κρατούμενους. Κάποιοι πλησιάζουν από περιέργεια, ρωτούν τι γίνεται στις συναντήσεις, θέλουν να μάθουν περισσότερα. Κάποιοι τελικά συμμετέχουν. Άλλοι δεν μπαίνουν ποτέ στην ομάδα, αλλά αλλάζουν στάση. Ένας κρατούμενος λέει ότι μετά από μια προβολή ταινίας, κάποιοι άρχισαν να τον βλέπουν διαφορετικά και σταμάτησαν να τον προσβάλλουν.
Η φυλακή εξακολουθεί να είναι φυλακή. Κανένα ουράνιο τόξο στον τοίχο δεν εξαφανίζει τα κάγκελα, τις ποινές, τον φόβο, τις ιεραρχίες και την καθημερινή ένταση. Όμως το Espacio Seguro δείχνει ότι ακόμη και μέσα σε έναν χώρο τιμωρίας μπορεί να ανοίξει ένα μικρό πεδίο αξιοπρέπειας. Για ανθρώπους που αναγκάστηκαν να κρυφτούν για να προστατευτούν, το να πουν ξανά ποιοι είναι δεν είναι λεπτομέρεια. Είναι πράξη επιβίωσης.
Ο Φραν, που βρίσκεται κοντά στο να περάσει σε καθεστώς μεγαλύτερης ελευθερίας, λέει ότι από αυτόν τον χώρο παίρνει μαζί του ανθρώπους που έγιναν οικογένεια. Από την υπόλοιπη φυλακή, αστειεύεται, δεν σκοπεύει να κοιτάξει πίσω.
Η φράση του λέει σχεδόν όλη την ιστορία: ακόμη και μέσα στο πιο σκληρό περιβάλλον, αυτό που μένει δεν είναι πάντα μόνο η ποινή. Μπορεί να είναι και μια ομάδα ανθρώπων που σου επέτρεψαν να ξαναγίνεις ο εαυτός σου.
με στοιχεία από El Pais
