Ο καρχαρίας του Γάγγη είναι ένα από τα πιο δυσεύρετα είδη καρχαρία στον κόσμο. Ζει σε θολά, υφάλμυρα νερά, ανήκει στα μόλις τρία γνωστά είδη ποτάμιου καρχαρία και μέχρι σήμερα δεν έχει φωτογραφηθεί ποτέ ζωντανός.
Οι επιστήμονες συνήθως βρίσκουν ίχνη της παρουσίας του μόνο όταν κάποιο ζώο πιαστεί κατά λάθος από ψαράδες και βρεθεί νεκρό. Μερικές φορές, το μοναδικό στοιχείο που έχουν στη διάθεσή τους είναι ένα πτερύγιο.
Το είδος θεωρείται κρισίμως απειλούμενο. Απαντάται σε περιοχές του Πακιστάν, της Ινδίας, του Μπανγκλαντές, της Μαλαισίας και της Μιανμάρ, όμως οι περισσότεροι πληθυσμοί του πιστεύεται ότι συρρικνώνονται. Σύμφωνα με την Κόκκινη Λίστα της Διεθνούς Ένωσης για τη Διατήρηση της Φύσης (IUCN), εκτιμάται ότι έχουν απομείνει περίπου 240 ενήλικα άτομα.
Η τελευταία δημοσιευμένη καταγραφή καρχαρία του Γάγγη κοντά στον ποταμό από τον οποίο πήρε το όνομά του χρονολογείται από το 2017.
Κι όμως, μια τυχαία συνάντηση σε μια απομακρυσμένη περιοχή της Ινδονησίας μπορεί να αποκάλυψε το τελευταίο μεγάλο καταφύγιο του είδους.
Το 2023, ο ερευνητής Μάικλ Γκραντ από το Πανεπιστήμιο James Cook της Αυστραλίας ταξίδεψε με συναδέλφους του στο Βόρειο Καλιμαντάν, στο ινδονησιακό τμήμα του Βόρνεο. Μέχρι τότε, η περιοχή δεν θεωρούνταν μέρος της εξάπλωσης του καρχαρία.
Μία τυχαία, εξαιρετικά σπάνια ανακάλυψη
Σε ένα χωριό κοντά στον ποταμό Σεσαγιάπ, ο Γκραντ συνάντησε έναν ψαρά που του είπε ότι είχε πιάσει κατά λάθος 17 καρχαρίες του Γάγγη μέσα σε μόλις μία εβδομάδα.
Μέσα σε επτά ημέρες, δηλαδή, είχε πιάσει περισσότερους καρχαρίες του είδους απ’ όσους είχαν ταυτοποιηθεί σε ολόκληρο τον κόσμο τα προηγούμενα 20 χρόνια.
«Υποψιαζόμασταν ότι εξακολουθούσαν να υπάρχουν στα ποτάμια του Βόρνεο, αλλά κανείς δεν είχε πάει να τους αναζητήσει», είπε ο Γκραντ.
«Ήταν μια απίστευτα σημαντική ανακάλυψη», είπε η Μπεναγιά Σιμεόν, Ινδονήσια υποψήφια διδάκτωρ στο Πανεπιστήμιο Charles Darwin, η οποία συμμετείχε στην αποστολή.
Η ίδια είχε δει στο παρελθόν άλλα είδη ποτάμιων καρχαριών σε απομονωμένες και σχεδόν ανέγγιχτες περιοχές της βόρειας Αυστραλίας. Δεν περίμενε όμως ότι θα έβρισκε αντίστοιχο οικοσύστημα στην Ινδονησία, ιδιαίτερα στο Βόρειο Καλιμαντάν, όπου υπάρχουν έντονες πιέσεις από εξορύξεις, φυτείες φοινικέλαιου και άλλες αναπτυξιακές δραστηριότητες.
Μετά την ανακάλυψη, η ομάδα ειδικών για καρχαρίες της IUCN χαρακτήρισε το 2024 τον ποταμό Σεσαγιάπ Σημαντική Περιοχή για Καρχαρίες και Σαλάχια.
Τον Μάιο, οι ερευνητές επέστρεψαν για να μάθουν περισσότερα για τον πληθυσμό και να ξεκινήσουν τις προσπάθειες προστασίας του. Ο Γκραντ τον χαρακτήρισε «ενδεχομένως τον τελευταίο βιώσιμο πληθυσμό στον κόσμο».
Η δεύτερη αποστολή έφερε νέα στοιχεία για την παρουσία του είδους, ανεβάζοντας σε 43 τον συνολικό αριθμό καρχαριών που καταγράφηκαν στις δύο έρευνες.
Οι περισσότεροι, ωστόσο, δεν βρέθηκαν ζωντανοί. Οι επιστήμονες εντόπισαν κυρίως πτερύγια που είχαν αφεθεί να στεγνώσουν σε χωριά της περιοχής, χωρίς να γνωρίζουν πώς είχαν πεθάνει τα ζώα.
Ο ψαράς που είχε πιάσει τους 17 καρχαρίες το 2023 χρησιμοποιούσε αγκίστρι και πετονιά για άλλα ψάρια, μεταξύ των οποίων λυθρίνια και κροκάδες. Είπε όμως στους ερευνητές ότι είχε πιάσει καρχαρίες και με απλάδια δίχτυα, μια μέθοδο που, σύμφωνα με τον Γκραντ, δεν χρησιμοποιείται συχνά στην περιοχή.
Ο μεγαλύτερος κίνδυνος είναι να πιαστούν κατά λάθος
Οι ερευνητές δεν θεωρούν ότι ο καρχαρίας του Γάγγη κινδυνεύει ιδιαίτερα από σκόπιμη αλιεία. Οι κάτοικοι δεν φαίνεται να εκτιμούν το κρέας του, ενώ τα λεπτά πτερύγιά του δεν έχουν μεγάλη αξία στην ασιατική αγορά πτερυγίων καρχαρία.
Το πρόβλημα είναι ότι μπορεί να συνεχίσει να πεθαίνει ως παρεμπίπτον αλίευμα, όταν οι ψαράδες αναζητούν άλλα είδη.
Ο Γκραντ φοβάται ότι ο κίνδυνος θα αυξηθεί αν αλλάξουν οι αλιευτικές πρακτικές στην περιοχή. Για τον λόγο αυτό υποστηρίζει ότι χρειάζονται προληπτικά μέτρα, όπως περιορισμοί σε συγκεκριμένα αλιευτικά εργαλεία ή ζώνες όπου θα απαγορεύεται το ψάρεμα.
Μια νέα απειλή μπορεί να προέρχεται από την ταχέως αναπτυσσόμενη αγορά της αποξηραμένης νηκτικής κύστης ψαριών, γνωστής ως fish maw. Θεωρείται λιχουδιά στην Κίνα και η παγκόσμια αγορά της έχει εξελιχθεί σε βιομηχανία δισεκατομμυρίων δολαρίων.
Η Σάρα Φάουλερ, επιστημονική σύμβουλος του Save Our Seas Foundation, η οποία δεν συμμετείχε στην έρευνα, χαρακτήρισε «εξαιρετικό» τον αριθμό των καρχαριών του Γάγγη που εντοπίστηκαν στο Βόρειο Καλιμαντάν.
Προειδοποίησε όμως ότι η ανάπτυξη της συγκεκριμένης αλιείας μπορεί να αυξήσει σημαντικά τα παρεμπίπτοντα αλιεύματα. Όπως είπε, υπάρχουν ανεπίσημες πληροφορίες ότι μηχανότρατες αρχίζουν να κινούνται σε περιοχές του Καλιμαντάν όπου επί γενιές η αλιεία γινόταν με πιο ήπιες μεθόδους.
Ένα από τα ψάρια που αλιεύονται για τη νηκτική τους κύστη είναι οι κροκάδες, τα ίδια ψάρια που αναζητούσε και ο ψαράς όταν έπιασε κατά λάθος τους 17 καρχαρίες.
«Ο καρχαρίας του Γάγγη βρίσκεται σίγουρα στη γραμμή του πυρός», είπε η Φάουλερ.
Πώς προστατεύεις έναν καρχαρία που σχεδόν κανείς δεν έχει δει;
Το μεγάλο πρόβλημα για τους επιστήμονες είναι ότι γνωρίζουν ελάχιστα για το ίδιο το είδος.
«Έχουμε ακόμη πολύ περιορισμένα δεδομένα, αλλά ταυτόχρονα δίνουμε αγώνα ενάντια στην εξαφάνιση», είπε η Σιμεόν.
Η σπανιότητα του καρχαρία δεν σημαίνει πάντως ότι δεν μπορεί να προστατευθεί νομικά. Ο δρ Φάχμι, ερευνητής στην Εθνική Υπηρεσία Έρευνας και Καινοτομίας της Ινδονησίας, σημείωσε ότι η χώρα έχει ήδη θέσει υπό προστασία άλλα εξαιρετικά σπάνια είδη, όπως τα πριονόψαρα και το σαλάχι Kai, το οποίο έχει καταγραφεί επιστημονικά μόλις δύο φορές.
Ο Φάχμι ανέφερε ότι η ερευνητική ομάδα θα παραδώσει τα ευρήματα και τις προτάσεις της στις τοπικές αρχές, ώστε το θέμα να μπορέσει στη συνέχεια να φτάσει σε εθνικό επίπεδο.
Πριν ληφθούν μέτρα, όμως, θα πρέπει να προηγηθούν δημόσια διαβούλευση και αξιολόγηση των επιπτώσεων που μπορεί να έχουν οι περιορισμοί στις τοπικές κοινότητες, όπου υπάρχουν λίγες επαγγελματικές επιλογές πέρα από την αλιεία.
Ο Γκραντ θεωρεί ότι η ανάγκη νομικής προστασίας του είδους είναι ξεκάθαρη. Ο Φάχμι είναι πιο επιφυλακτικός, καθώς εξακολουθούν να λείπουν βασικά στοιχεία για το μέγεθος και την πορεία του πληθυσμού, την εξάπλωσή του, τις απειλές που αντιμετωπίζει και τη σημασία του για τους κατοίκους.
Για τον λόγο αυτό, εκτιμά ότι ίσως είναι αποτελεσματικότερο να προστατευθεί συνολικά η περιοχή όπου ζει ο καρχαρίας, αντί να θεσπιστούν μέτρα μόνο για το συγκεκριμένο είδος. Στα ίδια νερά του Βόρειου Καλιμαντάν ζουν ήδη προστατευόμενα είδη, μεταξύ άλλων δελφίνια Ιραουάντι και γιγάντια σαλάχια του γλυκού νερού.
Η θέσπιση κανόνων, πάντως, δεν αρκεί αν οι ίδιοι οι κάτοικοι δεν γνωρίζουν ότι υπάρχουν.
Το 2023, οι ερευνητές μίλησαν με 221 ψαράδες της περιοχής και διαπίστωσαν ότι μόλις ένας γνώριζε πως τρία είδη σαλαχιών που ζουν εκεί προστατεύονται από την εθνική νομοθεσία.
Η Σιμεόν θεωρεί ότι αυτό δείχνει πόσο σημαντική είναι η συνεργασία με τις τοπικές κοινότητες. Παρότι δεν υπήρχαν επιστημονικές καταγραφές του καρχαρία του Γάγγη στην περιοχή πριν από το 2023, οι κάτοικοι πιθανότατα γνώριζαν την παρουσία του εδώ και γενιές.
«Είναι μια καλή υπενθύμιση ότι η σύγχρονη επιστήμη δεν μπορεί να λειτουργεί μόνη της», είπε.
Κατά την ίδια, η διάθεση των κατοίκων να προστατεύσουν το είδος θα πρέπει να συνοδευτεί από ουσιαστική στήριξη, όπως καλύτερες υποδομές εκπαίδευσης και υγείας και περισσότερες δημόσιες υπηρεσίες.
«Η προστασία θα είναι πολύ πιο βιώσιμη αν φέρνει απτά οφέλη και στους ανθρώπους που ζουν δίπλα στο είδος», σημείωσε.
Με άλλους πληθυσμούς του καρχαρία του Γάγγη να ενδέχεται να έχουν ήδη φτάσει στα όρια της εξαφάνισης, οι ερευνητές ελπίζουν ότι αυτός που βρέθηκε στο βορειοανατολικό Βόρνεο είναι αρκετά μεγάλος ώστε να επιβιώσει.
«Τώρα ξέρουμε ότι αυτός ο πληθυσμός υπάρχει και αυτό μας δίνει την ευκαιρία να δράσουμε πριν να είναι πολύ αργά», είπε η Σιμεόν.
Ο ίδιος ο Γκραντ, όπως και πολλοί από τους ειδικούς που μελετούν το είδος, δεν έχει δει ποτέ ζωντανό καρχαρία του Γάγγη.
Το τι θα συμβεί στον ποταμό Σεσαγιάπ μπορεί να κρίνει αν θα αποκτήσει ποτέ αυτή την ευκαιρία.
Με πληροφορίες από CNN
