Από τα πρώτα πράγματα που μου είπε ο Νίκος Τσογγίδης, όταν συναντηθήκαμε λίγες ώρες προτού παραλάβει μαζί με τη σκηνοθέτιδά του, Βίκυ Αναστασιάδου, τον Χρυσό Διόνυσο για το «Wheel to live» (συνολικά απέσπασε 4 βραβεία μαζί με το Βραβείο Κοινού, το Onassis Film Award και το Μεγάλο Βραβείο της Ομοσπονδίας Κινηματογραφικών Λεσχών Ελλάδας), ήταν ότι απεχθάνεται εκφράσεις όπως «καθηλωμένος σε αμαξίδιο» – θα μου το εξηγούσε λίγο αργότερα.
Προσωπικά είχα ενθουσιαστεί αλλά και συγκινηθεί, όπως όλοι στη Δράμα, με την υπέροχη ταινία στην οποία πρωταγωνιστεί, σε δικό του σενάριο, που είναι βασισμένο σε μεγάλο βαθμό στην προσωπική του ιστορία: έξι χρόνια πριν, μετά από ένα ατύχημα, βρέθηκε με αναπηρία σε κέντρο αποκατάστασης της Θεσσαλονίκης, της γενέτειράς του.
Η ταινία, που γυρίστηκε το ’26, χαρακτηρίζεται από αφοπλιστική ειλικρίνεια, τόλμη και αισιοδοξία, ενώ παράλληλα είναι εξαιρετικά δομημένη, με ευαισθησία, χιούμορ, σοβαρότητα. Στην κουβέντα μας ήταν παρούσα και η Βίκυ Αναστασιάδου μαζί με τον διευθυντή φωτογραφίας και φίλο του, Παύλο Λύγουρη.
— Έπαθες το ατύχημα κάνοντας βουτιά κατά τη διάρκεια καλοκαιρινών διακοπών. Τι συνέβη;
Ήταν η πρώτη μέρα διακοπών στα Χανιά με τον αδελφό μου και τους φίλους μου. Είχα πιει κι έπεσα στο νερό χωρίς να προσέξω – καλό είναι να το ξέρει αυτό ο κόσμος, ότι δεν πρέπει να βουτάει όταν έχει πιει, γιατί οι περισσότερες αναπηρίες στην Ελλάδα νομίζω ότι συμβαίνουν και έτσι. Πέρασα ενάμιση μήνα στη μονάδα του Πανεπιστημιακού Γενικού Νοσοκομείου Ηρακλείου. Εντάξει, ήταν σοκ για όλους. Η νοσηλεία κράτησε πολύ γιατί δεν μπορούσα να ταξιδέψω, είχα τραχειοστομία, ήταν μεγάλη διαδικασία το να φύγω. Όταν έφτασα Θεσσαλονίκη, μπήκα στο κέντρο αποκατάστασης «Αναγέννηση», όπου έκανα τα πρώτα βήματα προς την αυτονομία και την αποκατάσταση.
«Το αμαξίδιο δεν σε καθηλώνει, σε ενεργοποιεί. Είναι μέσο για να βγεις έξω να κάνεις πράγματα.Τα άτομα με αναπηρία θέλουν να κινούνται, να ζούνε, να έχουν εμπειρίες».
— Ήσουν 24 τότε, μόλις ξεκινούσε η ζωή, σπούδαζες κινηματογράφο και ονειρευόσουν μια καριέρα.
Παρ’ όλα αυτά, ήμουν τυχερός γιατί ως τότε είχα πολύ γεμάτη ζωή. Ήμουν πολύ δραστήριο παιδί. Ταξίδευα πολύ, δούλευα ως τεχνικός μαζί με τον Παύλο Λύγουρη σε ταινίες συμφοιτητών μου, που μετά ήρθαν και δούλεψαν για την ταινία. Έκανα ταινίες μικρού μήκους για τη σχολή όπου σπούδαζα διεύθυνση φωτογραφίας και θα έκανα και την πτυχιακή της Βίκυς Αναστασιάδου.
— Η ταινία σας δεν βγάζει ήττα, το αντίθετο θα έλεγα, οπότε θα ήθελες να μου πεις πως αντίκρισες τη ζωή όταν συνειδητοποίησες το μέγεθος της αναπηρίας σου;
Είναι ανάλογα με το ποιους έχεις γύρω σου, αν έχεις υποστηρικτικό περιβάλλον. Εγώ είχα τους γονείς μου, τον αδελφό μου, την τότε κοπέλα μου.
— Μοιάζεις να έχεις θέληση για ζωή πάντως.
Από την άλλη, εδώ με έφερε το στραβό μου το κεφάλι.
— Όλοι κάνουμε λάθη.
Ναι, είναι και λίγο θέμα τύχης. Πάντως, θέλω να δουλεύω με τον εαυτό μου, να βγαίνω από το comfort zone μου και να τεστάρω τα όριά μου. Παίζει ρόλο ποιους έχεις γύρω σου. Εγώ πέτυχα και έναν φυσιοθεραπευτή, τον Γιώτη Χρυσοβέργη, ο οποίος ήταν ήδη 30 χρόνια σε αμαξίδιο όταν με βρήκε και μου έκανε εργοθεραπεία, που αφορά τα πρακτικά θέματα της μέρας. Πήρα όλη του τη γνώση των 30 χρόνων, που κανείς άλλος δεν μπορεί να σου τη δώσει. Μου έμαθε τη νοοτροπία, όλα όσα πρέπει να κάνεις μόνος σου, πώς να είσαι ανεξάρτητος. Αυτά τα έβαλα στην ταινία.
— Οπότε, το πήρες απόφαση ότι δεν θα ξαναπερπατήσεις;
Κοίτα, κανείς δεν σου λέει ότι δεν θα ξαναπερπατήσεις. Στην Ελλάδα οι γιατροί δεν λένε τελεσίδικα πράγματα, τουλάχιστον σ’ εμένα.
— Άρα υπάρχει πάντα ελπίδα;
Ε, πάντα υπάρχει ελπίδα… Το θέμα είναι ότι κυλάει η ζωή παράλληλα με τις φυσιοθεραπείες και όλα όσα πρέπει να κάνεις.
— Ωστόσο πήρες κάποιες αποφάσεις για το πώς θα εξελιχθούν τα πράγματα;
Ήταν μεγάλη διαδικασία, πέρασαν δύο χρόνια για να πω «τώρα το έχω, πάμε». Γιατί είναι μια διαδικασία που ανακαλύπτεις το σώμα σου από την αρχή – δεν είναι το ίδιο σώμα ουσιαστικά. Έχω άλλες ανάγκες πλέον, άλλους χρόνους. Οπότε…
— Χρειάστηκες ψυχολογική υποστήριξη;
Προσωπικά, όχι. Έκανα σε κάποια φάση μια συνεδρία, αυτό ήταν όλο, και με βοήθησε πολύ. Δεν είχα την οικονομική άνεση να κάνω κι άλλες, αλλά δεν ένιωσα και ποτέ την τρομερή ανάγκη να το κάνω. Είμαι ανοιχτός ως άτομο, θα σου πω ό,τι νιώθω, θα μιλήσω στους φίλους που είναι τα αδέλφια μου. Αυτή τουλάχιστον ήταν η δική μου εμπειρία.
— Άρα δεν είχες μεγάλες μεταπτώσεις;
Είχα πολλή στήριξη από τον περίγυρό μου, αλλά ήταν δύσκολα εκείνα τα πρώτα χρόνια. Αυτό το τονίζω, γιατί δεν είμαστε όλοι τέλειοι, ούτε πρωταθλητές, δεν χρειάζεται. Ούτε χρειάζεται να γινόμαστε πρότυπα για κανέναν.
— Θα έλεγες ότι το σενάριο λειτούργησε ως αυτο-ψυχανάλυση;
Ναι, σε μεγάλο βαθμό. Γενικά η δημιουργία λειτούργησε ψυχαναλυτικά. Θα σου πω πώς ξεκίνησε. Ήταν Χριστούγεννα και ήμουν με τη μητέρα μου. Έξω χιόνιζε και οι φίλοι μου παίζανε και ζήλευα πάρα πολύ που δεν μπορούσα να βγω κι εγώ να παίξω. Και μου είπε η μητέρα μου: «Θα πάω να σου βάλω χιόνι σε ένα τάπερ και θα σου το φέρω». Μου έφερε το τάπερ, βούτηξε το χέρι μου μέσα στο χιόνι και αυτό μου έδωσε την αίσθηση της φύσης. Έτσι ξεκίνησα το σενάριο, ότι ο χαρακτήρας μου πέφτει στο χιόνι και νιώθει το κρύο. Το βγάλαμε τελικά, γιατί ήταν δύσκολο από άποψη παραγωγής, αλλά έβαλα τον χαρακτήρα να πέφτει και να μυρίζει το χώμα. Έτσι άρχισα να το γράφω από εκεί. Ήταν μια εποχή που ήμουν πολύ αγχωμένος με το τι θα έκανα, αλλά είχα τα εργαλεία του κινηματογράφου. Και η Βίκυ πήρε το σενάριο, το σεβάστηκε και το ανέδειξε.
— Δεν είναι όμως ντοκιμαντέρ, είναι ένα έργο μυθοπλασίας που εμπεριέχει αυτοβιογραφικά στοιχεία. Η συμβίωση με τον άλλον νεαρό στο κέντρο αποκατάστασης βασίζεται σε πραγματικό γεγονός;
Ναι, ο Γιώργος βγήκε γρήγορα και περπατάει. Κι εκεί έρχομαι αντιμέτωπος με την αναπηρία μου, αυτό με κάνει να σκεφτώ πολύ παραπάνω, αν θα περπατήσω ή θα αλλάξει η πορεία μου. Αρχίζεις να συγκρίνεις τον εαυτό σου και βλέπεις ότι εσύ δεν έχεις την ίδια πρόοδο. Μένεις μόνος και λες «οκ, η δική μου κατάσταση είναι διαφορετική». Κάποιες ιστορίες μπήκαν εμβόλιμα.
— Στο σενάριο υπάρχει χιούμορ αλλά και τολμηρότητα. Απογυμνώνεσαι μπροστά στον φακό και στον θεατή, π.χ. στη σκηνή στην άσφαλτο, που είναι στιγμή μεγάλης ευαλωτότητας.
Έζησα κάτι παρόμοιο την πρώτη φορά που βγήκα από το σπίτι με μια φίλη μου. Με πάρκαρε μπροστά από ένα ψιλικατζίδικο που βρισκόταν σε μια ανηφόρα, εγώ έλυσα τα φρένα και το αμαξίδιο άρχισε να το παίρνει η κατηφόρα.
— Είναι τολμηρό να αποκαλύπτεις και μια τέτοια πλευρά του χαρακτήρα.
Τον χαρακτήρα τον κάνουν οι επιλογές του. Αυτό έχω συνειδητοποιήσει. Ήθελε να κάνει μια σοβαρή επιλογή γιατί είναι πολύ τραγική στιγμή σε σχέση με το τι μπορείς και τι δεν μπορείς να κάνεις.
— Οι γονείς σου πώς σου συμπαραστέκονται;
Όπως κάθε ελληνική οικογένεια. Έγιναν υπερπροστατευτικοί γιατί δεν υπάρχει και πολλή βοήθεια από το κράτος. Δεν ήρθε κανείς να μας πει τι θα κάνουμε και πώς, ας πούμε ένας κοινωνικός λειτουργός. Οπότε αρχίσαμε να μαθαίνουμε από το ίντερνετ και ό,τι ακούμε από τριγύρω. Είναι πολύ σημαντικό να υπάρχει ένας άνθρωπος σχετικός.
— Η ταινία γυρίστηκε στο ίδιο κέντρο αποκατάστασης που ήσουν κι εσύ;
Ναι, στην «Αναγέννηση». Μας βοήθησαν πάρα πολύ, ζητήσαμε έναν χώρο και μας έδωσαν ολόκληρη πτέρυγα. Μείναμε πέντε μέρες και αν δεν ήταν αυτοί, θα ήταν πιο δύσκολη η παραγωγή, γιατί ένα μεγάλο μέρος του μπάτζετ θα πήγαινε μόνο εκεί, και είχαμε πάρει μόνο μία χρηματοδότηση. Βέβαια, και πολλοί άλλοι βοήθησαν να ολοκληρωθεί η ταινία.
— Σε ενδιαφέρει να επικεντρωθείς στη συγγραφή σεναρίων στο εξής;
Ναι, με ενδιαφέρει πολύ το γράψιμο, να εκφράζομαι μέσω της τέχνης, εκεί βρίσκω νόημα. Αλλά πάλι ο κινηματογράφος είναι ομαδικός, δεν είναι σαν τις πλαστικές τέχνες.
— Ωστόσο η ιδέα ξεκινάει συνήθως από έναν άνθρωπο.
Εγώ δεν νομίζω ότι θα έκανα την ταινία όπως την έκανε η Βίκυ. Χάρη σε αυτήν έγινε πολύ πιο μεστή, πολύ πιο ωμή, έβαλε το κωμικό στοιχείο εκεί που έπρεπε, έκανε τις σωστές λήψεις, κάναμε πρόβες. Δεν θα γινόταν χωρίς εκείνη.
— Βίκυ, θέλεις σε αυτό το σημείο να πεις κάτι; Δίστασες να το αναλάβεις ή αναγνώρισες τη σημασία του σεναρίου από την αρχή;
Β.: Νομίζω ότι δεν είχα καμία αμφιβολία. Είχα επίγνωση της ευθύνης, ένα φορτίο πολύ βαρύ, κυρίως γιατί πρώτα είναι φίλος μου ο Νίκος και μετά καλλιτεχνικός συνεργάτης. Αρχικά το αποφάσισα γιατί ήταν ο Νίκος, αλλά όταν διάβασα το σενάριο έμεινα έκπληκτη με τον τρόπο που κατέγραψε την ιστορία του. Ο συνδυασμός τού ότι είναι φίλος μου και τον αγαπώ πολύ και του σεναρίου με έκανε να δεχτώ.
— Νίκο, πρέπει να παραδεχτούμε ότι μέρος της λύτρωσης της ταινίας προέρχεται και από το αγαπημένο τραγούδι του χαρακτήρα, που προφανώς είναι και δικό σου.
Ν.: Παρακολουθώντας τη ραπ σκηνή από το ’14-’15, την εποχή της βαθιάς κρίσης, καταλάβαινα ότι έβγαζε απόλυτα νόημα για τη γενιά μας. Το «Kamikazi» του Ζήνων σε παραγωγή Dof Twogee και Kaishen κυκλοφόρησε τον καιρό που ήμουν στο κέντρο αποκατάστασης και το συζητούσαμε με την παρέα μου στο Μessenger, μέχρι που μια μέρα που ήμουν έξω μού έβαλαν αυτό το κομμάτι. Το αγάπησα από την πρώτη στιγμή για τον αισιόδοξο στίχο του.
— Εννοείς τη σκηνή που βλέπουμε τους φίλους κρεμασμένους από τα κάγκελα του κέντρου.
Ήταν την περίοδο του Covid και δεν τους επέτρεπαν να με πλησιάσουν. Ερχόντουσαν στα κάγκελα κάθε Κυριακή, έβαζαν τη μουσική και χορεύαμε. Είχα πει ότι αν έκανα ταινία την εμπειρία μου, θα το έβαζα οπωσδήποτε μέσα. Είχα συγκινηθεί πραγματικά με αυτό.
— Το κοινό στη Δράμα αγάπησε πολύ την ταινία.
Πήραμε πολλή αγάπη, δεν περιμέναμε να αρέσει σε αυτό τον βαθμό. Κουραστήκαμε πολύ, δεν είναι εύκολο να κάνεις ταινίες. Δεν υπάρχει μεγαλύτερο δώρο από αυτό, να παίρνεις επιβεβαίωση και να μαθαίνεις ότι μπορείς να συνεχίσεις να κάνεις ταινίες. Να μην σου παίρνει πέντε χρόνια μέχρι να κάνεις την επόμενη.
— Σε ενδιαφέρει και η ορατότητα της αναπηρίας, όπως είπες και στην πρεμιέρα.
Χθες έκανε πρεμιέρα στο Τορόντο η ταινία «Being Heumann» της Σιάν Χέντερ, που μιλάει για το πρώτο αναπηρικό κίνημα. Η αναπηρία έχει αρχίσει να παίρνει ορατότητα και νομίζω ότι χρειάζεται ακόμα πάρα πολλή δουλειά. Ο κόσμος έχει συνηθίσει μια συγκεκριμένη εικόνα, του εμφανίσιμου και μυώδους – αλλιώς δύσκολα δέχεται άνθρωπο με αναπηρία. Το θέμα είναι σε ποιο στάδιο βρίσκεται η κοινωνία. Δεν είμαστε ακόμα έτοιμοι να αποδεχτούμε κάποιον που δεν είναι εμφανίσιμος σε τέτοιους ρόλους.
— Σκέψου ότι το πρόγραμμα του AfD που μόλις εκλέχθηκε στη Σαξονία της Γερμανίας θέλει στα σχολεία να διαχωρίζονται οι μαθητές από όσους έχουν αναπηρία.
Αντί να χτίζουν δομές ώστε να εντάσσουν τα άτομα με αναπηρία στην κοινωνία, τα αποκλείουν, γιατί δεν τα βιώνουν. Αυτό είναι το μεγάλο πρόβλημα.
— Σου είχε περάσει ποτέ από το μυαλό ότι θα μπορούσε να σου συμβεί ένα τέτοιο ατύχημα;
Ναι, ναι, το είχα σκεφτεί μικρός. Αν μου συνέβαινε, πώς θα το ζούσα; Ζω όπως το σκεφτόμουν τότε, και ακόμα καλύτερα! Δεν μπορούσα να φανταστώ ότι δεν θα ήμουν σε θέση να χρησιμοποιώ τα δάχτυλά μου βέβαια, αλλά, κάπως το είχα στο μυαλό μου.
— Εξήγησέ μου γιατί σε ενοχλούν φράσεις όπως «καθηλωμένος σε αναπηρικό αμαξίδιο»;
Το αμαξίδιο δεν σε καθηλώνει, σε ενεργοποιεί. Είναι μέσο για να βγεις έξω να κάνεις πράγματα. Τα άτομα με αναπηρία θέλουν να κινούνται, να ζούνε, να έχουν εμπειρίες.
— Όταν κινείσαι στην πόλη, πώς σε αντιμετωπίζουν;
Αρχικά έπαιρνα κάποια βλέμματα, αλλά, από την άλλη, όποιος έχει τη μύγα μυγιάζεται. Πάντα υπάρχει ο καλός και ο κακός που θα σε προσεγγίσει άγαρμπα. Εγώ τον αγαπάω τον κόσμο.
— Δεν έχει αλλάξει η οπτική σου απέναντι στους ανθρώπους;
Υπάρχουν άνθρωποι που γελάνε και χαίρονται. Είναι η δική τους οπτική πάνω στη ζωή, αναγνωρίζουν αυτό που βιώνω με άλλο τρόπο. Δεν έχει να κάνει μ’ εμένα, η συμπεριφορά τους είναι αντανάκλαση του εαυτού τους. Οι περισσότεροι έχουν συναίσθηση. Πιστεύω στους ανθρώπους, δεν έχω χάσει την πίστη μου σε αυτούς.
#DISFF49 «Wheel to live» [National + International Competition]
