Υπάρχουν μουσεία που αλλάζουν τη διάταξη της συλλογής τους και μουσεία που αλλάζουν τον τρόπο με τον οποίο θυμάσαι μια χώρα. Το Reina Sofía της Μαδρίτης ανήκει τώρα καθαρά στη δεύτερη κατηγορία. Με τη μεγάλη νέα παρουσίαση της συλλογής του, που ξεκίνησε φέτος από την Ισπανία μετά τον Φράνκο, το μουσείο δεν προτείνει απλώς έναν νέο χάρτη έργων. Ξαναδιαβάζει τον 20ό αιώνα της χώρας ως ιστορία λογοκρισίας, εξορίας, καταπίεσης και δύσκολης δημοκρατικής μετάβασης.
Το μουσείο δεν αναδιατάσσει απλώς έργα. Ξανασυστήνει μια χώρα που έζησε δικτατορία, υπόγειες κουλτούρες, πολιτισμικές σιωπές, καθυστερημένες κοινωνικές ελευθερίες και μια μετάβαση στη δημοκρατία που μόνο ομαλή δεν ήταν. Η φράση του διευθυντή του μουσείου, Μανουέλ Σεγάδε, συνοψίζει όλο το σκεπτικό: «Οι δικτατορίες κόβουν τον δρόμο προς τη μοντερνικότητα». Και η νέα αυτή παρουσίαση μοιάζει ακριβώς με μια προσπάθεια να ξαναβρεθεί αυτός ο κομμένος δρόμος.
Το πρώτο στάδιο, που άνοιξε τον Φεβρουάριο, καλύπτει την περίοδο από το 1975, τη χρονιά του θανάτου του Φράνκο, έως σήμερα. Το 2027 θα ακολουθήσουν οι δεκαετίες του ’50, του ’60 και του ’70, μαζί με μια ειδική πτέρυγα αφιερωμένη στη Λατινική Αμερική, ενώ το 2028 θα έρθει η σειρά των πρωτοποριών και των έργων του ύστερου 19ου αιώνα. Με άλλα λόγια, το Reina Sofía δεν αλλάζει μόνο ορόφους και διαδρομές. Αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο αφηγείται τη σχέση της τέχνης με τη βία, τη δημοκρατία, την επιθυμία, την καταπίεση και την πολιτική αφύπνιση στην Ισπανία.
Η πιο άμεση είσοδος σε αυτή την αφήγηση παραμένει, φυσικά, το «Guernica». Το έργο του Πικάσο δεν είναι απλώς το πιο διάσημο έκθεμα του μουσείου, αλλά η ηθική και ιστορική του καρδιά. Ο Πικάσο είχε ζητήσει να μην επιστρέψει ποτέ το έργο στην Ισπανία όσο η χώρα δεν ήταν πλήρως δημοκρατική. Ετσι, το «Guernica» δεν λειτουργεί μόνο ως αριστούργημα του μοντερνισμού ή ως η πιο αναγνωρίσιμη εικόνα πολέμου εναντίον αμάχων. Λειτουργεί και ως ένας μεγάλος εξόριστος που επέστρεψε όταν η χώρα μπορούσε, επιτέλους, να τον δεχτεί πολιτικά.
Το ενδιαφέρον, όμως, αρχίζει ακριβώς εκεί όπου το μουσείο αρνείται να αφήσει τον Πικάσο να καταπιεί τα πάντα γύρω του. Αντί να λειτουργεί σαν μοναχικός φάρος, το «Guernica» μπαίνει μέσα σε ένα πολύ μεγαλύτερο τοπίο. Το Reina Sofía δείχνει ότι η ισπανική μοντερνικότητα δεν ήταν ποτέ μία, καθαρή και γραμμική. Ηταν θραυσματική, αντιφατική και συχνά τραυματισμένη. Δίπλα στα μεγάλα ονόματα, ανοίγει χώρο για γυναίκες δημιουργούς, για λιγότερο αναμενόμενες μορφές, για φωτογραφία, φιλμ, ντοκουμέντο, κόμικς και αντικείμενα σχεδιασμού, για μια ιστορία της τέχνης που δεν στηρίζεται μόνο στο ηρωικό αφήγημα της ζωγραφικής.
Εκεί φαίνεται και το πραγματικό βάθος αυτής της νέας παρουσίασης. Η Ισπανία του 20ού αιώνα δεν εξηγείται μόνο μέσα από αριστουργήματα, όσο μεγάλα κι αν είναι. Χρειάζεται και το υπόγειο ρεύμα: η λογοκρισία, οι περιορισμοί, οι σιωπές, οι μικρές πολιτισμικές αντιστάσεις, η νεανική έξαρση μετά τη δικτατορία, οι νέες σεξουαλικές ελευθερίες, ο φόβος, η ηρωίνη, η αστική αλλαγή, ο τρόπος με τον οποίο μια κοινωνία προσπαθεί να ξαναγίνει σύγχρονη, αφού για δεκαετίες της είχε απαγορευτεί να είναι.
Ετσι αποκτούν άλλο βάρος και τα λιγότερο διάσημα έργα. Η «Escena urbana» του Ραφαέλ Κανογκάρ, με τη μάζα των σχεδόν απρόσωπων σωμάτων, δεν είναι μόνο μια εικόνα μοναξιάς και αστικής πίεσης. Διαβάζεται σαν συμπύκνωση της φρανκικής καταστολής, σαν το πορτρέτο μιας κοινωνίας που έμαθε να ζει με χαμηλωμένο βλέμμα. Αντίθετα, η «Scene. Figures Leaving a Rock Concert» του Γκιγιέρμο Πέρες Βιγιάλτα, λίγα χρόνια μετά τον θάνατο του Φράνκο, μεταφέρει την έκρηξη μιας χώρας που βγαίνει επιτέλους στο φως, με όλη την ευφορία αλλά και όλη την αστάθεια αυτής της εξόδου.
Το ίδιο ισχύει και για τα έργα που ανοίγουν τη συλλογή προς άλλες, λιγότερο ηρωικές αλλά εξίσου ουσιαστικές όψεις της ισπανικής εμπειρίας. Τα πορτρέτα του Ερβέ Γκιμπέρ από τον Μικέλ Μπαρθελό φέρνουν μέσα στο μουσείο την ασθένεια, τον HIV, την καλλιτεχνική φιλία, τη φθορά του σώματος και το πένθος.
Η Κριστίνα Γκαρθία Ροδέρο, με τη σειρά «Hidden Spain», διαβάζει τη χώρα μέσα από τελετουργίες, γιορτές, παραξενιές και την επιμονή παλιών μορφών ζωής. Και ο Νταλί, μακριά από τη γνωστή σουρεαλιστική περσόνα του, εμφανίζεται εδώ πιο ήσυχος, πιο λυρικός, σχεδόν τρυφερός.
Σημασία έχει επίσης ότι το μουσείο βάζει στο κέντρο και καλλιτέχνιδες που έμεναν ευκολότερα στο περιθώριο. Η παρουσία της Μαρία Μπλανσάρ, για παράδειγμα, δεν λειτουργεί απλώς ως διορθωτική χειρονομία. Λειτουργεί ως υπενθύμιση ότι η ισπανική πρωτοπορία δεν γράφτηκε μόνο από τα μεγάλα, ανδρικά, ηρωικά ονόματα που έγιναν διεθνώς αναγνωρίσιμα, αλλά και από γυναίκες που χρειάστηκε να παλέψουν όχι μόνο αισθητικά αλλά και κοινωνικά για να βρουν θέση μέσα στην ιστορία της τέχνης.
Κάπου εκεί το Reina Sofía παύει να είναι απλώς μουσείο. Γίνεται κάτι βαθύτερο: ένας δημόσιος χώρος μνήμης, όπου τα έργα αλλάζουν νόημα επειδή αλλάζει το πλαίσιο γύρω τους. Η νέα παρουσίαση δεν φωνάζει ούτε θεωρητικολογεί. Αλλάζει, όμως, τον αέρα γύρω από τα έργα. Και μαζί του αλλάζει και τον τρόπο με τον οποίο διαβάζεις την Ισπανία.
Ισως αυτό να είναι τελικά το πιο ουσιαστικό που συμβαίνει εδώ. Το Reina Sofía δεν προσπαθεί μόνο να δείξει καλύτερα την ισπανική τέχνη. Προσπαθεί να δείξει καλύτερα την ίδια την Ισπανία μέσα από την τέχνη της: τις διακοπές, τις καθυστερήσεις, τις εκρήξεις, τις επιστροφές, τις βίαιες σιωπές και τις απρόσμενες στιγμές ελευθερίας.
Γι’ αυτό η νέα αυτή παρουσίαση δεν είναι απλώς ένα πολιτισμικό γεγονός για τους επισκέπτες της Μαδρίτης. Είναι μια υπενθύμιση ότι τα μουσεία, όταν παίρνουν στα σοβαρά τον ρόλο τους, δεν φυλάσσουν μόνο αριστουργήματα. Αναδιατάσσουν τη μνήμη.
Και εδώ, πίσω από το «Guernica», ένα από τα πιο ισχυρά μουσεία της Ευρώπης προσπαθεί ακριβώς αυτό: να ξαναβάλει σε κίνηση την ιστορία μιας χώρας που, για δεκαετίες, έμαθε να κοιτάζει τον εαυτό της μέσα από παραμορφωμένους καθρέφτες.
Με στοιχεία από Financial Times και Reina Sofía
