Η Ελληνική Ακαδημία Κινηματογράφου οργανώνει, μέσα στον Οκτώβριο, τρεις προβολές της αριστουργηματικής ταινίας «Οι Βοσκοί» του Νίκου Παπατάκη. Ο Έλληνας σκηνοθέτης της διασποράς, γεννημένος στην Αιθιοπία, έζησε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του στη Γαλλία και συνδέθηκε με το Saint-Germain-des-Prés, το κέντρο της μεταπολεμικής καλλιτεχνικής και πνευματικής ζωής του Παρισιού ενώ το 1947 ίδρυσε το θρυλικό καμπαρέ «La Rose Rouge» που έγινε σημείο αναφοράς για τους καλλιτέχνες της γενιάς του. Σκηνοθέτησε μόλις πέντε ταινίες [«Les Abysses» (1963), «Οι Βοσκοί» (1967), «Gloria Mundi» (1975), «Η Φωτογραφία» (1986), «Οι ισορροπιστές» (1991)] και από αυτές μόνο οι δύο ήταν ελληνόφωνες.
Και οι πέντε ταινίες, παρά την εντελώς διαφορετική διαφορετική θεματολογία τους, διακρίνονται από την αναρχική, αντισυμβατική και προκλητική ματιά ενός σκηνοθέτη που άφησε έντονο αποτύπωμα στο σινεμά του καιρού του. Με διαφορετικό τρόπο η καθεμία, συνθέτουν ένα σκληρό, βίαιο, αυθάδικο, αποκαθηλωτικό και πρωτίστως πολιτικό σινεμά, και φέρουν τη σφραγίδα της sui generis κινηματογραφικής γραφής του Παπατάκη.
Οι «Βοσκοί» είναι ένα αριστούργημα που για χρόνια το ευρύτερο κοινό στην Ελλάδα αγνοούσε. Την τελευταία δεκαετία, όμως, το ενδιαφέρον για το έργο του Νίκου Παπατάκη έχει αναζωπυρωθεί. Παρά το μικρό σε έκταση έργο του, φαίνεται να καταλαμβάνει πλέον τη θέση που του αναλογεί στο ελληνικό σινεμά.
Η δεύτερη ταινία του, οι «Βοσκοί» πρόκειται να προβληθεί στην Αθήνα στις 8 και 14 Οκτωβρίου στον Δαναό (σε συνδιοργάνωση με τις Νύχτες Πρεμιέρας) και στην Ταινιοθήκη αντίστοιχα και στη Θεσσαλονίκη στις 10 Οκτωβρίου στον κινηματογράφο Μακεδονικόν. Οι προβολές εντάσσονται στην ενότητα «Αυτούς τότε», σε επιμέλεια του Ευθύμη Φιλίππου, που επιστρέφει σε εικόνες, ιδέες και συγκρούσεις μιας Ελλάδας που υπήρξε – και εξακολουθεί να μας κοιτάζει από απόσταση.
Οι «Βοσκοί» γυρίστηκαν το 1967 στην Πάρνηθα και την Πίνδο, σε μια Ελλάδα που βρισκόταν στα πρόθυρα του πραξικοπήματος. Το τελευταίο μέρος των γυρισμάτων πραγματοποιήθηκε υπό άκρα μυστικότητα και ιδιαιτέρα δύσκολες συνθήκες, καθώς είχε ήδη καταλάβει την εξουσία το χουντικό καθεστώς που απαγόρευε τις συναθροίσεις άνω των τριών ατόμων. Η τελική επεξεργασία της ταινίας ολοκληρώθηκε στη Γαλλία.
Μετά το πραξικόπημα του 1967, η προβολή της ταινίας απαγορεύτηκε από τη χούντα. Παρ’ όλα αυτά, το 1968 κατάφερε να προβληθεί παράνομα σε ελάχιστες αίθουσες, ενώ στη Γαλλία κυκλοφόρησε κανονικά στο κινηματογραφικό κύκλωμα. Η επίσημη διανομή της στην Ελλάδα ήρθε μόλις την περίοδο 1975-76. Η υποδοχή, ωστόσο, υπήρξε απογοητευτική: με μόλις 3.872 εισιτήρια, οι «Βοσκοί» κατέλαβαν την προτελευταία θέση ανάμεσα στις 38 ελληνικές ταινίες της σεζόν.
Οι «Βοσκοί» είναι ένα αριστούργημα που για χρόνια το ευρύτερο κοινό στην Ελλάδα αγνοούσε. Την τελευταία δεκαετία, όμως, το ενδιαφέρον για το έργο του Παπατάκη έχει αναζωπυρωθεί. Μια σειρά κινηματογραφικών αφιερωμάτων καθώς και η παρουσία του συνόλου του έργου του στην πλατφόρμα Cinobo, έδωσαν σε μια νέα γενιά θεατών την ευκαιρία να τον ανακαλύψει ξανά. Παρά το μικρό σε έκταση έργο του, ο Παπατάκης φαίνεται να καταλαμβάνει πλέον τη θέση που του αναλογεί στο ελληνικό σινεμά, έχοντας καταφέρει, με μόλις δύο ταινίες γυρισμενες στην Ελλάδα, να αποτυπώσει με μοναδική ευκρίνεια τις αντιφάσεις και την ψυχοσύνθεση της ελληνικής κοινωνίας. Στην ταινία παίζουν σημαντικοί ηθοποιοί της εποχής: Όλγα Καρλάτου, Γιώργος Διαλεγμένος, Έλλη Ξανθάκη, Λάμπρος Τσάγκας, Tζαβαλάς Καρούσος, Δήμος Σταρένιος, Νικηφόρος Νανέρης, Μαρία Κωνσταντάρου κ.ά.
Στους «Βοσκούς» του, ο Παπατάκης, χρησιμοποιώντας ευφυώς τα μοτίβα του βουκολικού δράματος –ένας φτωχός βοσκός, ο Θάνος (Γιώργος Διαλεγμένος), ερωτεύεται μια πανέμορφη αρχοντοπούλα, τη Δέσποινα (Όλγα Καρλάτου), που είναι κόρη του Βλαχόπουλου (Τζαβαλάς Καρούσος), αφέντη της περιοχής– για να μιλήσει για τον φασισμό, την αυθαιρεσία και τη βία της εξουσίας, την ταξική ανισότητα και τον έρωτα ως πράξη αντίστασης. Ο Θάνος και η Δέσποινα προσπαθούν να δραπετεύσουν, στην κυριολεξία, από όσα έχουν ήδη αποφασίσει για εκείνους η οικογένεια, το σύστημα, η τάξη και η κοινωνία. Οι βοσκοί είναι μια κατά βάσιν «αναρχική» ταινία: η κατεστημένη τάξη απέναντι στο κοινωνικό περιθώριο, οι θεσμοί απέναντι στον έρωτα, ο έλεγχος απέναντι στο χάος, η οικογένεια απέναντι στην ατομική ελευθερία, η πατριαρχία απέναντι στην γυναικεία αυτοδιάθεση.
Ο άρχοντας Βλαχόπουλος είναι το αρχετυπικό σύμβολο της αυταρχικής και τυραννικής εξουσίας. Προσβάλλει με σκαιότητα τον Θάνο και τη μητέρα του Κατίνα (Έλλη Ξανθάκη), υπερασπίζεται με κάθε τρόπο τα προνόμια της τάξης του, αποφασίζει για την κόρη του παρά τη βούλησή της, πιστεύει πως έχει δικαιώματα ζωής και θανάτου πάνω στους ανθρώπους. Η Δέσποινα και ο Θάνος επιλέγουν την οριστική ρήξη. Σε μία στιγμή ιερής κατάνυξης, τη βραδιά της Ανάστασης, την ώρα που όλη η τοπική κοινωνία βρίσκεται στην εκκλησία, θα διαπράξουν τη μέγιστη ιεροσυλία απέναντι σε κάθε θεσμό, θεό και πίστη. Κλέβονται και κρύβονται στα γύρω βουνά. Θεοί και δαίμονες, όλος ο κοινωνικός μηχανισμός στρέφεται εναντίον τους και τους κυνηγά. Στο τέλος, συνειδητοποιούν πως ο κλοιός στενεύει και δεν μπορούν να ξεφύγουν. Έτσι, θα οδηγηθούν στο συγκλονιστικό σάλτο μορτάλε του τέλους και στον θάνατο, την τελική απόδραση.
Ο ίδιος ο Παπατάκης είχε πει για τους «Βοσκούς»: «Ασχολούμαι με τις σχέσεις αφέντη-δούλου και απεικονίζω τα θέματα της ταπείνωσης και της εξέγερσης, αλλά αυτήν τη φορά στην κλίμακα ενός ολόκληρου έθνους. Θέλω να δείξω την ελληνική πραγματικότητα του 1967. Παρά την επανάσταση του 1821, η κατάσταση των ανθρώπων εκεί δεν έχει ουσιαστικά αλλάξει και ο ελληνικός λαός ίσως είναι περισσότερο τρομοκρατημένος, εξαθλιωμένος και υποταγμένος από ποτέ άλλοτε: ντρέπεται για τον εαυτό του, πράγμα που δημιουργεί ευνοϊκό έδαφος για δικτατορίες».
Και το κατάφερε πέρα από κάθε πρόβλεψη και κόντρα σε πλήθος δυσκολιών. Ξεγύμνωσε την ελληνική κοινωνία μιας εποχής που ακόμα παρέπαιε, ονειρευόταν την Ευρώπη και μακρινές ηπείρους, ασφυκτιούσε μέσα στη φτώχεια της και ταυτόχρονα προσκυνούσε κάθε λογής εξουσία. Υπεροψία και ψωροπερηφάνια, υποκρισία και κουτοπονηριά, καχυποψία και δουλοπρέπεια, έπαρση και υποταγή, εξαθλίωση και εξαχρείωση, διχασμός και φαγωμάρα: ο Παπατάκης δεν μας χαρίστηκε. Ποιος άλλος σκηνοθέτης μάς είδε με τόση οξυδέρκεια και διορατικότητα; Πατρίς-θρησκεία-οικογένεια: ποιος άλλος τόλμησε, μέσα σε μία και μόνο ταινία, να μιλήσει και για τα τρία, να τα αμφισβητήσει, να τα ξεγυμνώσει και, τελικά, να τα «φτύσει στα μούτρα»;
Η ταινία αποδείχτηκε προφητική και για το ζοφερό, κοινωνικό και πολιτικό κλίμα που θα ακολουθούσε αμέσως μετά. Και μπορεί η χούντα να απαγόρευσε την προβολή της, όμως οι «Βοσκοί» είχαν ήδη καταγράψει, προτού ακόμη ξεκινήσει η Επταετία, τον αυταρχισμό, την καταστολή και την ασφυκτική ατμόσφαιρα που θα χαρακτήριζαν τα χρόνια της δικτατορίας.
Επίσης, η ταινία είναι γεμάτη στιγμές ανθολογίας. Από την εναρκτήρια σεκάνς με τα πρόβατα που ψυχομαχούν και «σκάνε» αντικρίζουμε μια κοινωνία σε αποσύνθεση. Στη σκηνή του καφενείου σκιαγραφείται γλαφυρά ο πατροπαράδοτος ελληνικός διχασμός, σε μια απρόσμενη σύνδεση του του Εμφυλίου με τη χούντα των συνταγματαρχών που βρίσκεται προ των πυλών. Και υπάρχει ακόμα η Κατίνα, η μητέρα του φτωχού βοσκού Θάνου, που σηκώνει τη φούστα της μπροστά στην εξουσία, σε μια πράξη βαθιά προκλητική, αρνούμενη να υποταχθεί στην εξουσία. Στη σκηνή έξω από την εκκλησία του χωριού όλες οι μορφές εξουσίας συναντώνται, η Εκκλησία, οι άρχοντες, η οικογένεια, και αποκαλύπτουν μια αλυσίδα υποταγής, όπου ο ένας προσκυνά τον άλλο και όλοι μαζί τον ισχυρότερο. Και φυσικά, η τελική σεκάνς: η «έξοδος» των δύο ερωτευμένων και πολιορκημένων προς την ελευθερία και τη λύτρωση.
Οι «Βοσκοί» είναι μια σπάνια στιγμή για το ελληνικό σινεμά. Ένας σπουδαίος σκηνοθέτης, διανοούμενος, αυθεντικά επαναστάτης και κοσμοπολίτης· μια πλειάδα λαμπρών ηθοποιών σε αξέχαστες ερμηνείες· μια κοινωνία με δομές βαθιά πατριαρχικές και μια χώρα που βρίσκεται στο κατώφλι του ζόφου· μια ταινία που δεν φοβάται να αγγίξει τα ελληνικά «ιερά και όσια» και να τα αποδομήσει. Περισσότερο από μισό αιώνα μετά, εξακολουθεί να έχει μια επικαιρότητα που μας πονά.
Οι «Βοσκοί» θα προβληθούν στην Αθήνα στις 8 και 14 Οκτωβρίου στον Δαναό και στην Ταινιοθήκη αντίστοιχα και στη Θεσσαλονίκη στις 10 Οκτωβρίου στον κινηματογράφο Μακεδονικόν.
