Το όνομα ήταν χαραγμένο στην πέτρα: Valerius Amandinus. Όμως ο άνθρωπος που βρέθηκε μέσα στη ρωμαϊκή σαρκοφάγο δεν ήταν εκείνος. Είχε πεθάνει περίπου 700 χρόνια αργότερα και, σύμφωνα με νέα αρχαιολογική μελέτη, ενδέχεται να ήταν ένας από τους ηγουμένους του Αβαείου του Ουέστμινστερ, στο Λονδίνο.
Η ασυνήθιστη ιστορία της σαρκοφάγου απασχολεί τους αρχαιολόγους εδώ και περισσότερο από ενάμιση αιώνα. Τώρα ο Warwick Rodwell, αρχαιολογικός σύμβουλος του Αβαείου, προτείνει μια νέα ερμηνεία που περιορίζει την πιθανή ταυτότητα του νεκρού σε δύο ιστορικά πρόσωπα του 11ου αιώνα. Τα συμπεράσματά του δημοσιεύτηκαν στις 21 Οκτωβρίου στο επιστημονικό περιοδικό «Journal of the British Archaeological Association».
Η σαρκοφάγος κατασκευάστηκε από ασβεστόλιθο τον 4ο αιώνα μ.Χ., όταν η Βρετανία αποτελούσε μέρος της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Στη μία πλευρά της διατηρείται λατινική επιγραφή αφιερωμένη στη μνήμη του Valerius Amandinus, ενός εύπορου κατοίκου της ρωμαϊκής Βρετανίας. Σύμφωνα με την επιγραφή, τη σαρκοφάγο είχαν κατασκευάσει για τον πατέρα τους ο Valerius Superventor και ο Marcellus.
Στο κάλυμμά της, όμως, υπάρχει ένα εντελώς διαφορετικό στοιχείο: ένας μεγάλος λατινικός σταυρός που εκτείνεται σχεδόν σε όλο το μήκος και το πλάτος της πέτρας. Ο σταυρός δεν ανήκει στην αρχική ρωμαϊκή διακόσμηση. Προστέθηκε κατά την ύστερη αγγλοσαξονική περίοδο, πιθανότατα τον 10ο ή τον 11ο αιώνα, δημιουργώντας την υποψία ότι η σαρκοφάγος είχε χρησιμοποιηθεί ξανά.
Η πρώτη καταγεγραμμένη ανακάλυψή της έγινε το 1820, όταν εργάτες που πραγματοποιούσαν εργασίες στο Αβαείο την εντόπισαν κατά λάθος και έσπασαν το κάλυμμά της σε έξι κομμάτια. Το 1869 ανασκάφηκε επισήμως σε μια περιοχή βόρεια του κυρίως ναού, όπου κατά τον Μεσαίωνα βρισκόταν η αυλή ενός σκευοφυλακίου που είχε κατασκευαστεί επί Ερρίκου Γ΄. Τότε επισκευάστηκε το κάλυμμα και εξετάστηκαν τα ανθρώπινα οστά που βρίσκονταν στο εσωτερικό.
Για πολλά χρόνια επικρατούσε η εντύπωση ότι ο σκελετός είχε χαθεί. Το 2016, όμως, όταν η σαρκοφάγος μεταφέρθηκε σε εργαστήριο για συντήρηση, οι ειδικοί αφαίρεσαν το κάλυμμα και βρέθηκαν μπροστά σε μια έκπληξη: τα οστά βρίσκονταν ακόμη εκεί, σχεδόν όλα, αν και είχαν ανακατευτεί και υποστεί φθορές. Το κρανίο έφερε παλαιότερη ζημιά και ίχνη επισκευής από τον 19ο αιώνα, ενώ τα οστά των χεριών και των ποδιών είχαν μετακινηθεί από τις αρχικές τους θέσεις.
Η ανθρωπολογική εξέταση, που πραγματοποιήθηκε από τον Τζέιμς Γιανγκ Λάνγκθορν της Pre-Construct Archaeology, έδειξε ότι τα λείψανα ανήκαν σε άνδρα ηλικίας 35 έως 49 ετών, με ύψος περίπου 1,75 μέτρα. Στον σκελετό εντοπίστηκαν επίσης οστεοαρθριτικές αλλοιώσεις, δύο παλαιά κατάγματα στα πλευρά που είχαν επουλωθεί και ενδείξεις ουρικής αρθρίτιδας. Τα ευρήματα διέφεραν από την εκτίμηση του 19ου αιώνα, όταν ο νεκρός είχε περιγραφεί ως ένας εύρωστος άνδρας ηλικίας έως 30 ετών.
Το καθοριστικό στοιχείο προέκυψε από τη ραδιοχρονολόγηση των οστών, η οποία πραγματοποιήθηκε στη Σκωτία. Τα αποτελέσματα έδωσαν ένα χρονικό διάστημα μεταξύ 987 και 1052 μ.Χ. Ο νεκρός δεν είχε επομένως καμία άμεση χρονική σχέση με τον Ρωμαίο για τον οποίο είχε κατασκευαστεί η σαρκοφάγος. Η ταφή του ανήκε στον Μεσαίωνα, όταν στο Ουέστμινστερ λειτουργούσε ήδη ένα σημαντικό βενεδικτινό μοναστήρι.
Στο εσωτερικό της λίθινης κατασκευής οι αρχαιολόγοι εντόπισαν ακόμη ένα αξιοσημείωτο στοιχείο. Στον πυθμένα διακρινόταν το ορθογώνιο αποτύπωμα μιας μικρότερης κατασκευής, με λευκά κατάλοιπα ασβέστη. Σύμφωνα με τον Ρόντγουελ, πρόκειται σχεδόν βέβαια για τα ίχνη ενός ξύλινου φερέτρου, το οποίο είχε τοποθετηθεί μέσα στη ρωμαϊκή σαρκοφάγο. Το ξύλο αποσυντέθηκε στη διάρκεια των αιώνων, αφήνοντας μόνο το περίγραμμά του.
Ποιος, όμως, θα μπορούσε να έχει ενταφιαστεί με τόσο ιδιαίτερο τρόπο;
Ο Ρόντγουελ θεωρεί ότι ο μεγάλος σταυρός και η ποιότητα της λίθινης σαρκοφάγου υποδεικνύουν έναν άνθρωπο με υψηλή θέση στην εκκλησιαστική ιεραρχία. Η χρήση μιας τόσο επιβλητικής κατασκευής δύσκολα θα δικαιολογούνταν για έναν απλό μοναχό. Ο αρχαιολόγος εκτιμά ότι ο νεκρός ήταν σχεδόν βέβαιο πως είχε διατελέσει ηγούμενος του Ουέστμινστερ.
Ανατρέχοντας στους ιστορικούς καταλόγους των ηγουμένων και συγκρίνοντας τις χρονολογίες του θανάτου τους με τα αποτελέσματα της ραδιοχρονολόγησης, κατέληξε αρχικά σε τρία πιθανά πρόσωπα. Το ένα ήταν ο Wulfsige, ηγούμενος από το 988 έως το 993, ο οποίος όμως εγκατέλειψε το Ουέστμινστερ για να αναλάβει επισκοπικό αξίωμα αλλού. Επομένως, θεωρείται λιγότερο πιθανό να είχε ταφεί στο Αβαείο.
Απομένουν δύο υποψήφιοι: ο Ælfwig, που διετέλεσε ηγούμενος από το 993 έως περίπου το 1020, και ο διάδοχός του Wulnoth, ο οποίος πέθανε το 1049.
Και οι δύο θα μπορούσαν να ταιριάζουν στην ηλικία και στη χρονολόγηση του σκελετού. Ο Ρόντγουελ θεωρεί ελαφρώς πιθανότερο τον Ælfwig, κυρίως επειδή ήταν ήδη μοναχός στο Ουέστμινστερ προτού αναλάβει την ηγουμενία και παρέμεινε επικεφαλής της μονής για περίπου 27 χρόνια. Δεν διαθέτει, ωστόσο, κάποιο στοιχείο που να επιτρέπει την οριστική ταύτιση.
«Δεν γνωρίζουμε την ημερομηνία γέννησης κανενός από τους δύο», εξηγεί ο αρχαιολόγος. Και οι δύο θα ταίριαζαν στα δεδομένα, εφόσον υποθέσουμε ότι ανέλαβαν τα καθήκοντά τους λίγο μετά τα είκοσι και πέθαναν κοντά στα πενήντα. Το γεγονός ότι ο Ælfwig ήταν ήδη μοναχός στο Ουέστμινστερ ίσως γέρνει την πλάστιγγα προς το μέρος του.
Η νέα δημοσίευση συνδυάζει τα αποτελέσματα της ανθρωπολογικής μελέτης με παλαιότερες και νεότερες αρχαιολογικές έρευνες. Το 2009, η τηλεοπτική ομάδα Time Team του Channel 4 είχε εξετάσει τα κατάλοιπα του μεσαιωνικού σκευοφυλακίου, ενώ μια νέα ανασκαφή στην ίδια περιοχή, από την Pre-Construct Archaeology, ολοκληρώθηκε το 2025. Οι τελευταίες εργασίες πραγματοποιήθηκαν ενόψει της κατασκευής του νέου σκευοφυλακίου του Καρόλου Γ΄, που προγραμματίζεται να ανοίξει το 2027.
Η έρευνα αφήνει ανοιχτό και ένα δεύτερο ερώτημα: από πού προήλθε η ίδια η ρωμαϊκή σαρκοφάγος; Ο ασβεστόλιθος από τον οποίο κατασκευάστηκε προέρχεται από την περιοχή του Οξφορντσάιρ, αλλά κανείς δεν γνωρίζει πού είχε τοποθετηθεί αρχικά. Ο Ρόντγουελ πιστεύει ότι δεν βρισκόταν στο σημείο όπου ανακαλύφθηκε τον 19ο αιώνα. Ενδέχεται να είχε μεταφερθεί από κάποιο ρωμαϊκό μαυσωλείο, ενώ δεν αποκλείει την ύπαρξη μιας άγνωστης έως σήμερα ρωμαϊκής έπαυλης και του νεκροταφείου της στην ευρύτερη περιοχή του Ουέστμινστερ.
Άγνωστο παραμένει επίσης γιατί επιλέχθηκε μια παλιά ρωμαϊκή σαρκοφάγος για την ταφή ενός μεσαιωνικού ηγουμένου. Η επαναχρησιμοποίηση τέτοιων κατασκευών ήταν εξαιρετικά ασυνήθιστη και ο Ρόντγουελ σημειώνει ότι δεν έχει βρεθεί κάποιο άμεσα συγκρίσιμο παράδειγμα. Μία πιθανότητα είναι ότι ο αρχικός νεκρός, ο Valerius Amandinus, ήταν ο ίδιος χριστιανός, αν και η επιγραφή δεν επιτρέπει ασφαλή συμπεράσματα για τις θρησκευτικές του πεποιθήσεις.
Ο αρχαιολόγος εκτιμά ότι η σαρκοφάγος είχε τοποθετηθεί αρχικά σε περίοπτη θέση στο ανατολικό τμήμα της μεσαιωνικής εκκλησίας, με το κάλυμμά της πιθανώς ενσωματωμένο στο δάπεδο. Αργότερα, στη διάρκεια των οικοδομικών εργασιών του Ερρίκου Γ΄, μετακινήθηκε και θάφτηκε ξανά στην περιοχή του σκευοφυλακίου.
Σήμερα η σαρκοφάγος εκτίθεται στις Queen’s Diamond Jubilee Galleries του Αβαείου του Ουέστμινστερ. Η νέα μελέτη δεν αποκαλύπτει με απόλυτη βεβαιότητα το όνομα του ανθρώπου που βρίσκεται μέσα της, αλλά προσφέρει την πληρέστερη μέχρι σήμερα ανασύνθεση της ταφικής ιστορίας της. Ένας Ρωμαίος του 4ου αιώνα, ένας πιθανός ηγούμενος του 11ου και οι μεταγενέστερες ανακατασκευές του Αβαείου άφησαν τα ίχνη τους πάνω στο ίδιο αντικείμενο.
Η ταυτότητα του μεσαιωνικού νεκρού παραμένει ανοιχτή. Όσο για τον τόπο όπου είχε αρχικά ταφεί ο Valerius Amandinus, ίσως εξακολουθεί να βρίσκεται κάπου κάτω από το σημερινό Λονδίνο.
Με στοιχεία από The Guardian, Live Science
