Ένα όπλο που έκαιγε ακόμη και πάνω στο νερό και ένας μηχανισμός που μπορούσε να προβλέπει εκλείψεις πριν από περισσότερα από 2.000 χρόνια. Το βυζαντινό υγρό πυρ και ο μηχανισμός των Αντικυθήρων συγκαταλέγονται στα πιο εντυπωσιακά τεχνολογικά επιτεύγματα της ελληνικής ιστορίας, αλλά εξακολουθούν να προβληματίζουν τους επιστήμονες.
Παρά τις δεκαετίες έρευνας, η ακριβής σύνθεση του υγρού πυρός παραμένει άγνωστη, ενώ οι ειδικοί συνεχίζουν να διαφωνούν για τις δυνατότητες του μηχανισμού των Αντικυθήρων. Οι δύο εφευρέσεις περιλαμβάνονται σε αφιέρωμα των New York Times για τεχνολογίες του παρελθόντος που δεν έχουν ακόμη αποκαλύψει όλα τους τα μυστικά.
Το υγρό πυρ και η χαμένη συνταγή των Βυζαντινών
Το υγρό πυρ εμφανίστηκε τον 7ο αιώνα και εξελίχθηκε σε ένα από τα πιο αποτελεσματικά όπλα του βυζαντινού στόλου. Χρησιμοποιήθηκε κυρίως σε ναυμαχίες, καθώς οι Βυζαντινοί μπορούσαν να εκτοξεύουν το εύφλεκτο υλικό εναντίον εχθρικών πλοίων, προκαλώντας πυρκαγιές που ήταν εξαιρετικά δύσκολο να σβήσουν.
Σύμφωνα με ιστορικές μαρτυρίες, το υλικό συνέχιζε να καίγεται ακόμη και όταν ερχόταν σε επαφή με το νερό. Η ιδιότητα αυτή το έκανε ιδιαίτερα τρομακτικό για τα πληρώματα των εχθρικών στόλων.
Ο Θεοφάνης ο Ομολογητής, Βυζαντινός χρονικογράφος που έζησε τον 8ο και τις αρχές του 9ου αιώνα, περιέγραψε πλοία που χτυπήθηκαν από υγρό πυρ κατά τη διάρκεια αραβικής πολιορκίας της Κωνσταντινούπολης. Ορισμένα παρασύρθηκαν φλεγόμενα προς τα τείχη της πόλης, άλλα βυθίστηκαν μαζί με τα πληρώματά τους, ενώ κάποια συνέχισαν να καίγονται καθώς απομακρύνονταν προς τα νησιά Οξεία και Πλατεία.
Το όπλο χρησιμοποιήθηκε για περισσότερους από πέντε αιώνες και, σύμφωνα με τις βυζαντινές πηγές, συνέβαλε καθοριστικά σε αρκετές στρατιωτικές νίκες. Κάποια στιγμή, όμως, σταμάτησε να χρησιμοποιείται και η μέθοδος παρασκευής του χάθηκε.
Οι ερευνητές εκτιμούν ότι το υγρό πυρ περιείχε εύφλεκτες ουσίες, πιθανότατα παράγωγα του πετρελαίου ή του άνθρακα, και ότι η δράση του θύμιζε εκείνη του σύγχρονου ναπάλμ. Πιστεύουν επίσης ότι εκτοξευόταν μέσα από χάλκινους σωλήνες, οι οποίοι επέτρεπαν στους Βυζαντινούς να κατευθύνουν τις φλόγες προς τους στόχους τους.
Η ακριβής σύνθεσή του παραμένει άγνωστη, όπως και ο λόγος για τον οποίο εγκαταλείφθηκε.
Μία θεωρία υποστηρίζει ότι, καθώς η Βυζαντινή Αυτοκρατορία έχανε εδάφη, δυσκολευόταν να εξασφαλίσει τις πρώτες ύλες που απαιτούσε η παρασκευή του. Άλλοι ιστορικοί θεωρούν πιθανό η συνταγή να φυλασσόταν ως αυστηρό μυστικό και τελικά να χάθηκε, επειδή ελάχιστοι γνώριζαν πώς να την παρασκευάσουν. Υπάρχει επίσης η εκτίμηση ότι το υγρό πυρ αντικαταστάθηκε σταδιακά από αποτελεσματικότερα όπλα.
«Τελικά, η εικόνα που έχουμε παραμένει αρκετά ασαφής», δήλωσε στους New York Times ο Μάικλ Φούλτον, ιστορικός και αρχαιολόγος στο Πανεπιστήμιο Western του Καναδά.
Ο μηχανισμός των Αντικυθήρων και τα μυστικά του αρχαιότερου αναλογικού υπολογιστή
Το 1901, σφουγγαράδες που εξερευνούσαν ένα αρχαίο ναυάγιο στα ανοιχτά των Αντικυθήρων ανέσυραν ένα διαβρωμένο σύμπλεγμα από ξύλο και χαλκό. Χρειάστηκε να περάσουν δεκαετίες μέχρι να γίνει αντιληπτό ότι τα ευρήματα αποτελούσαν τμήματα μιας εξαιρετικά πολύπλοκης μηχανικής κατασκευής.
Ο μηχανισμός των Αντικυθήρων, που χρονολογείται στον 2ο αιώνα π.Χ., θεωρείται σήμερα ο αρχαιότερος γνωστός αναλογικός υπολογιστής.
Με τη βοήθεια ακτινογραφιών και σύγχρονων μεθόδων απεικόνισης, οι ερευνητές κατάφεραν να μελετήσουν το εσωτερικό των διαβρωμένων θραυσμάτων. Διαπίστωσαν ότι η συσκευή περιλάμβανε δεκάδες χάλκινα γρανάζια και δίσκους, που συνεργάζονταν για να αναπαριστούν αστρονομικούς κύκλους.
Σύμφωνα με τις επικρατέστερες ερμηνείες, ο μηχανισμός μπορούσε να υπολογίζει τις κινήσεις της Σελήνης και άλλων ουράνιων σωμάτων, καθώς και να προβλέπει ηλιακές εκλείψεις.
Η δυνατότητα αυτή έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς οι εκλείψεις αντιμετωπίζονταν συχνά στην αρχαιότητα ως δυσοίωνα γεγονότα. Μια συσκευή που μπορούσε να υπολογίσει πότε θα συνέβαιναν έδειχνε ότι τα φαινόμενα αυτά ακολουθούσαν προβλέψιμους φυσικούς κύκλους.
Παρά την πρόοδο της έρευνας, πολλά ερωτήματα παραμένουν αναπάντητα. Μόλις το ένα τρίτο του αρχικού μηχανισμού έχει διασωθεί, γεγονός που δυσκολεύει την πλήρη ανακατασκευή του και δεν επιτρέπει στους επιστήμονες να συμφωνήσουν για όλες τις λειτουργίες του.
Η τεχνολογική του πολυπλοκότητα εξακολουθεί να προκαλεί εντύπωση. Μηχανικές κατασκευές ανάλογης ακρίβειας εμφανίστηκαν ξανά πολλούς αιώνες αργότερα, ενώ οι πρώτοι αναλογικοί υπολογιστές της νεότερης εποχής αναπτύχθηκαν στα τέλη του 19ου αιώνα.
Το 1959, ο ιστορικός της επιστήμης Ντέρεκ ντε Σόλα Πράις, από το Πανεπιστήμιο Γέιλ, παρομοίασε την ανακάλυψη του μηχανισμού των Αντικυθήρων με το να άνοιγε κάποιος μια αιγυπτιακή πυραμίδα και να έβρισκε μέσα μια ατομική βόμβα.
Με την αναλογία αυτή ήθελε να αποδώσει την έκπληξη που προκαλούσε το επίπεδο της τεχνογνωσίας των αρχαίων Ελλήνων, το οποίο αποδείχθηκε πολύ πιο προηγμένο από ό,τι πίστευαν έως τότε οι ερευνητές.
Με πληροφορίες από New York Times
