Δύο άνδρες με φακούς στο κεφάλι μπήκαν μέσα από ένα παράθυρο που είχαν παραβιάσει στο μουσείο Fondazione Magnani Rocca κοντά στην Πάρμα τη νύχτα της 22ας Μαρτίου και αφαίρεσαν με ψυχραιμία από τους τοίχους έργα τέχνης των Σεζάν, Ρενουάρ και Ματίς.
Μέσα σε τρία λεπτά, παρέδωσαν τα έργα, αξίας περίπου 9 εκατομμυρίων ευρώ, σε έναν συνεργό και διέφυγαν. Στην κεντρική είσοδο του μουσείου, ένας τέταρτος άνδρας άδειασε έναν πυροσβεστήρα όταν χτύπησε ο συναγερμός, αποσπώντας την προσοχή του φύλακα.
«Ό,τι μπορούσε να πάει στραβά, πήγε», δήλωσε ο Στεφάνο Ρόφι, διευθυντής του ιδιωτικού ιδρύματος που διαχειρίζεται το μουσείο.
Αυξημένες οι ληστείες στα μουσεία της Ευρώπης
Η επιδρομή αυτή ήταν μία από μια σειρά κλοπών σε μουσεία στη Γαλλία, την Ιταλία και την Ισπανία από τη ληστεία του περασμένου έτους στο Λούβρο στο Παρίσι, γεγονός που ενισχύει τις ανησυχίες ότι οι εγκληματίες στοχεύουν όλο και περισσότερο μικρότερα ιδρύματα με λιγότερους πόρους για την προστασία πολύτιμων συλλογών.
«Εδώ βλέπουμε το “φαινόμενο του Λούβρου”», δήλωσε ο Μαρκ Μπαλσέλς, ερευνητής με έδρα τη Βαρκελώνη που ειδικεύεται σε εγκλήματα κατά της πολιτιστικής κληρονομιάς. «Αν το Λούβρο ήταν τόσο εύκολο να αποτελέσει το επίκεντρο ληστείας, φανταστείτε ένα μικροσκοπικό μουσείο σε μια αγροτική περιοχή ή σε μια μικρότερη πόλη».
Έργα του Αντονέλο ντα Μεσίνα εξαφανίστηκαν από ένα μουσείο στη γενέτειρά του στη Σικελία τον Αύγουστο, ενώ τον επόμενο μήνα εκλάπησαν δύο πίνακες του Ρενουάρ από την Καν-συρ-Μερ στη Γαλλική Ριβιέρα.
Στην Ισπανία, ληστές έκλεψαν εκατοντάδες ιστορικά χρυσά νομίσματα από μουσεία στο Μπαδαχόθ και το Αλμπαθέτε και έφυγαν με έναν θησαυρό της Εποχής του Χαλκού στη Βιγιένα, κοντά στο Αλικάντε.
Μια έρευνα του 2024 από το υπουργείο Πολιτισμού της Γαλλίας διαπίστωσε ότι μόνο ένα στα τέσσερα πολιτιστικά ιδρύματα διέθετε σχέδιο έκτακτης ανάγκης και πρόληψης κινδύνων, ενώ σχεδόν τα μισά δεν διέθεταν σύστημα βιντεοεπιτήρησης.
Η ανάγκη για λήψη καλύτερων μέτρων προστασίας των εκθεμάτων
Μια έκθεση της γαλλικής Βουλής τον Μάιο ανέφερε ότι τα μουσεία δεν διαθέτουν τους πόρους και την προετοιμασία για να προστατεύσουν επαρκώς τα έργα τέχνης και τα αρχαιολογικά ευρήματα.
Στην Ιταλία, η πρόκληση επιδεινώνεται από τον τρόπο με τον οποίο η πολιτιστική κληρονομιά της χώρας είναι διάσπαρτη σε εκατοντάδες πόλεις και ιδρύματα, κληρονομιά αιώνων κατακερματισμένης διακυβέρνησης.
«Αυτό είναι και το στοιχείο που κάνει το σύστημά μας να ξεχωρίζει: τα έργα παραμένουν στους χώρους όπου δημιουργήθηκαν», δήλωσε η Αντονέλα Πίνα, πρόεδρος της ιταλικής επιτροπής του Διεθνούς Συμβουλίου Μουσείων. «Πρέπει όμως να δυσκολέψουμε τη ζωή των εγκληματιών».
Το συμβούλιο συνεργάστηκε με το υπουργείο Πολιτισμού της Ιταλίας και τους Καραμπινιέρι για την κατάρτιση κατευθυντήριων γραμμών σχετικά με την ασφάλεια των μουσείων, οι οποίες δημοσιεύθηκαν το 2015, αλλά η Πίνα ανέφερε ότι η τεχνολογία από μόνη της δεν αρκεί.
«Αν χτυπήσει ο συναγερμός, κάποιος πρέπει να βεβαιωθεί ότι θα ελεγχθεί», είπε.
Σε ένα στενό δρομάκι της τοσκανικής πόλης Σανσεπόλκρο, το δημοτικό μουσείο εκθέτει τέσσερα έργα του αναγεννησιακού δασκάλου Πιέρο ντέλλα Φραντσέσκα, ο οποίος γεννήθηκε λίγα βήματα μακριά τον 15ο αιώνα.
Η κλοπή στο Λούβρο «μας συγκλόνισε βαθιά, διότι η πολιτιστική κληρονομιά αποτελεί κεντρικό στοιχείο της ταυτότητας του Σανσεπόλκρο. Είναι η ψυχή μας», δήλωσε στο Reuters η σύμβουλος πολιτισμού Φραντσέσκα Μερκάτι.
Μετά την εισβολή στο Λούβρο, αξιωματικοί της μονάδας προστασίας της πολιτιστικής κληρονομιάς των Καραμπινιέρι συνέστησαν την εγκατάσταση περισσότερων καμερών, τη μακρύτερη διατήρηση των βίντεο από τα κλειστά κυκλώματα τηλεόρασης και αυστηρότερους ελέγχους σε τσάντες και ογκώδη ρούχα.
«Εφαρμόσαμε αμέσως αυτές τις συστάσεις», δήλωσε η Μερκάτι.
Οι προκλήσεις
Η κλίμακα της πρόκλησης είναι τεράστια.
Η Ιταλία διαθέτει περισσότερα από 4.400 μουσεία και παρόμοιους φορείς, σύμφωνα με την εθνική στατιστική υπηρεσία ISTAT. Η Ισπανία έχει περίπου 1.500 μουσεία, ενώ η Γαλλία διαθέτει περισσότερα από 1.200 ιδρύματα που φέρουν την επίσημη ονομασία «Musees de France», παράλληλα με εκατοντάδες μικρότερες συλλογές.
Η προστασία ενός τόσο ευρέος δικτύου είναι ιδιαίτερα δύσκολη για τα μικρότερα ιδρύματα που εξαρτώνται από τοπική χρηματοδότηση.
Η Φλόρενς Ιμπέρ, σύμβουλος ασφάλειας για πολιτιστικά ιδρύματα με έδρα το Παρίσι, ανέφερε ότι το 85% των μικρών γαλλικών μουσείων διοικείται από τοπικές αρχές με περιορισμένους οικονομικούς πόρους.
«Ο προϋπολογισμός είναι το κλειδί για να κερδίσουμε τον πόλεμο», δήλωσε.
Το υπουργείο Πολιτισμού της Γαλλίας ανακοίνωσε τον Ιούλιο ένα σχέδιο ασφάλειας 33 σημείων, το οποίο υποστηρίζεται με 30 εκατομμύρια ευρώ για τα τοπικά μουσεία σε διάστημα τριών ετών.
Πρόσφατα στοιχεία υποδηλώνουν ότι η ανησυχία είναι δικαιολογημένη. Η ομάδα τέχνης των Καραμπινιέρι κατέγραψε 17 κλοπές από ιταλικά μουσεία και γκαλερί το 2025, έναντι 14 το προηγούμενο έτος.
Η Europol ανέφερε σε έκθεση του Αυγούστου ότι οι κλοπές από μουσεία γίνονται όλο και πιο βίαιες και επικεντρώνονται όλο και περισσότερο σε πολύτιμα μέταλλα, πολύτιμους λίθους και άλλα αντικείμενα μεγάλης αξίας.
«Βλέπω την κλοπή έργων τέχνης να εξελίσσεται πλέον σε ένα πολύ, πολύ σημαντικό κίνδυνο»
Σε αντίθεση με το χρυσό ή τα κοσμήματα, τα οποία μπορούν να τεμαχιστούν ή να λιώσουν, ένας γνωστός πίνακας είναι δύσκολο να μετατραπεί σε γρήγορα μετρητά.
Διάσημα έργα, όπως αυτά του Ρενουάρ, σπάνια μπορούν να πωληθούν ανοιχτά, ανέφερε η Πίνα. Αντίθετα, τα κλεμμένα έργα τέχνης είναι πιο πιθανό να κρυφτούν, να χρησιμοποιηθούν ως μέσο πίεσης σε προσπάθειες εκβιασμού ή να προσφερθούν ιδιωτικά.
Ακόμη και όταν τα έργα ανακτώνται, τα μουσεία μπορεί να αντιμετωπίσουν σημαντικά έξοδα που συνδέονται με τις έρευνες, τις προσπάθειες ανάκτησης και την ενίσχυση της ασφάλειας.
Οι πρόσφατες κλοπές έχουν επίσης αναζωπυρώσει τη συζήτηση σχετικά με την ασφάλιση.
Τα περισσότερα μεγάλα κρατικά μουσεία στη Δυτική Ευρώπη βασίζονται σε κρατικά προγράμματα αποζημίωσης αντί για εμπορική κάλυψη, αλλά ορισμένοι φορείς έχουν αρχίσει να επανεκτιμούν τους κινδύνους, δήλωσε ο Φιλίπο Γκερίνι-Μαράλντι, ειδικός σε θέματα ασφάλισης ιδιωτικής περιουσίας και έργων τέχνης στη μεσιτική εταιρεία Howden Specialty.
«Και για πρώτη φορά, πραγματικά, στην 40ετή καριέρα μου, βλέπω την κλοπή έργων τέχνης να εξελίσσεται πλέον σε ένα πολύ, πολύ σημαντικό κίνδυνο. Παλαιότερα ήταν πάντα ένας δευτερεύων κίνδυνος», ανέφερε.
Για τους διευθυντές μουσείων και τους υπεύθυνους πολιτιστικών θεμάτων, η πρόκληση είναι το πώς να ενισχύσουν την ασφάλεια χωρίς να αποκόψουν τις συλλογές από τις τοπικές κοινότητες ή να υποβαθμίσουν την εμπειρία των επισκεπτών.
«Τελικά, τα μουσεία πρέπει να παραμένουν εύκολα προσβάσιμα», είπε η Ιμπέρ. «Ο κόσμος πρέπει να μπορεί να εισέρχεται χωρίς να χρειάζεται να περάσει από 50 ελέγχους ασφαλείας».
Με πληροφορίες από Reuters
