«Κάποτε, πριν από μερικά χρόνια, μια όμορφη γυναίκα πέρασε μπροστά σου. Σου άρεσε, την παντρεύτηκες. Το όνομά της ήταν ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ». Με αυτή τη φράση ανοίγει το Josef Koudelka: Diaries, η νέα έκδοση που συγκεντρώνει επιλεγμένες ημερολογιακές σημειώσεις του Γιόζεφ Κουντέλκα από το 1969 έως το 2020.
Δεν είναι απλώς τα ημερολόγια ενός μεγάλου φωτογράφου. Είναι το αρχείο μιας ζωής οργανωμένης γύρω από μια ιδέα που ο Κουντέλκα δεν αντιμετώπισε ποτέ σαν σύνθημα. Για εκείνον, η ελευθερία δεν ήταν ατμόσφαιρα, πόζα ή ηρωική λέξη. Ήταν μέθοδος. Ένας τρόπος να ζει με όσο το δυνατόν λιγότερο βάρος, για να μπορεί να κινείται, να κοιτάζει, να φωτογραφίζει.
Οι σημειώσεις προέρχονται από 69 τετράδια και καλύπτουν περισσότερες από πέντε δεκαετίες. Περιλαμβάνουν σκέψεις, λίστες, παρατηρήσεις, αποσπάσματα λογοτεχνίας και δοκιμίων, σχέδια, φωτογραφίες, καρτ ποστάλ, αποκόμματα εφημερίδων, ονόματα, τόπους, συναντήσεις. Δεν έχουν τη μορφή έτοιμης θεωρίας. Μοιάζουν περισσότερο με εργαστήριο ζωής: ένας άνθρωπος που καταγράφει ό,τι χρειάζεται για να συνεχίσει να βλέπει.
Ο Κουντέλκα γεννήθηκε το 1938 στο Μπόσκοβιτσε της σημερινής Τσεχίας και έγινε διεθνώς γνωστός με τις φωτογραφίες του από τη σοβιετική εισβολή στην Πράγα το 1968. Οι εικόνες δημοσιεύτηκαν στη Δύση με τα αρχικά P.P., «Prague Photographer», για να προστατευτεί η ταυτότητά του. Λίγο αργότερα έφυγε από την Τσεχοσλοβακία και άρχισε μια μακρά εξορία που θα σφράγιζε τόσο τη βιογραφία όσο και τη φωτογραφία του.
Ανάμεσα στις πρώτες σημειώσεις των ημερολογίων εμφανίζεται και το τηλέφωνο του Βάτσλαβ Χάβελ, τότε γνωστού ως θεατρικού συγγραφέα και ως μία από τις σημαντικές φωνές της αντίστασης στο κομμουνιστικό καθεστώς μετά το 1968. Η παρουσία του μέσα στα τετράδια δείχνει το διανοητικό περιβάλλον των αντιφρονούντων στο οποίο κινούνταν ο Κουντέλκα. Όμως τα ημερολόγια δείχνουν και κάτι πιο βαθύ: ότι η εξορία δεν ήταν μόνο πολιτική αναγκαιότητα. Η νομαδική του φύση είχε ήδη ξυπνήσει.
Από αυτή την κατάσταση μόνιμης μετακίνησης γεννήθηκαν έργα όπως τα Gypsies, Exiles και Chaos. Ο Κουντέλκα δεν φωτογράφιζε απλώς ανθρώπους που ζούσαν εκτός κέντρου, εκτός ιδιοκτησίας, εκτός κανονικότητας. Δοκίμαζε και ο ίδιος μια ζωή χωρίς σταθερή κατοχή, χωρίς περίσσευμα, χωρίς τα βάρη που κάνουν το σώμα να μένει ακίνητο. «Μην κατέχεις τίποτα, μην αγοράζεις τίποτα, μην είσαι υλιστής», γράφει με κεφαλαία.
Αυτό δεν ήταν ρομαντική πόζα φτώχειας. Μπορούσε να μείνει δύο μέρες χωρίς φαγητό, να κοιμηθεί έξω, να φορά τα ίδια ρούχα, να αρνηθεί ακόμη και ένα ρούχο που του πρόσφεραν. Το να κοιμάται μέσα όταν έβρεχε δεν ήταν για εκείνον συνήθεια, αλλά προνόμιο. Η στέρηση δεν εμφανίζεται στα ημερολόγια ως μιζέρια. Εμφανίζεται ως τρόπος να εντείνει την εμπειρία του κόσμου.
Υπάρχει, βέβαια, και η σκληρότητα αυτής της επιλογής. «Ηλίθιε, είσαι καταδικασμένος να είσαι μόνος», γράφει κάπου στον εαυτό του. Αλλά την ίδια στιγμή τα ημερολόγια τον δείχνουν ως έναν απίστευτα ζωντανό άνθρωπο: ευγνώμονα που ζει, που βλέπει, που αγαπά, που δεν βιάζεται, που δεν φοβάται, που μπορεί να μετατρέπει την έλλειψη σε ελευθερία.
Αυτή η ζωή περνάει κατευθείαν στη φωτογραφία του. Οι σημειώσεις λειτουργούν σαν διαρκής αυτοεξέταση. Ο Κουντέλκα μιλά για τα όριά του, για όσα δεν ξέρει, για όσα δεν μπορεί ακόμη να κάνει. Το 1971, τη χρονιά που συνδέθηκε με το Magnum, σημειώνει ότι δεν δουλεύει με χρώμα γιατί θεωρεί πως δεν ξέρει να το κάνει. Λίγα χρόνια αργότερα, αναφέρεται σε μια σκέψη του Φίλιπ Τζόουνς Γκρίφιθς: στο χρώμα, μια μικρή κόκκινη κουκκίδα μπορεί να καταστρέψει ολόκληρη τη φωτογραφία.
Στα ημερολόγια περνούν ονόματα που μοιάζουν με έναν μυστικό χάρτη της φωτογραφίας του 20ού αιώνα: Ανρί Καρτιέ-Μπρεσόν, Ερνστ Χάας, Ντον ΜακΚάλιν, Μπιλ Μπραντ, Ρόμπερτ Φρανκ, Σάρα Μουν, Γουίλιαμ Κλάιν, Ρενέ Μπουρί. Ο Κουντέλκα δεν τους μετατρέπει σε δόγμα. Τους σημειώνει, τους σκέφτεται, συμφωνεί, διαφωνεί, κρατά κανόνες και μετά τους εγκαταλείπει.
Στις αρχές της δεκαετίας του ’70 ταξίδεψε και στην Ισπανία, όπου φωτογράφισε λαϊκές γιορτές και κοινότητες Ρομά, ζώντας για εβδομάδες σε πόλεις όπως η Σεβίλλη και η Γρανάδα. Αργότερα θα παραδεχόταν ότι στην Ισπανία ανακάλυψε έναν νέο τρόπο να βλέπει και να σχετίζεται με τον κόσμο, αφήνοντας πίσω του το συμβατικό ρεπορτάζ και αναπτύσσοντας μια όλο και πιο προσωπική φωτογραφική γλώσσα.
Η έκδοση επιτρέπει επίσης να δει κανείς πώς σκεφτόταν τα βιβλία του. Για τον Κουντέλκα, ένα φωτογραφικό βιβλίο δεν ήταν απλή συγκέντρωση καλών εικόνων. «Ένα βιβλίο πρέπει να είναι η απόδειξη μιας γνώμης», σημειώνει, σχολιάζοντας το Les Européens του φίλου και μέντορά του, Ανρί Καρτιέ-Μπρεσόν. Αλλά δεν πίστευε ούτε ότι ένα βιβλίο ξεκινά από μια προκατασκευασμένη ιδέα. Πρώτα έρχονται οι καλές φωτογραφίες. Αν οι φωτογραφίες είναι καλές, οι ιδέες θα βγουν μέσα από αυτές.
Ανάμεσα στις δύο αυτές σκέψεις βρίσκεται ίσως όλη η αντίληψή του για το φωτογραφικό βιβλίο: το νόημα δεν επιβάλλεται απ’ έξω στην εικόνα. Αναδύεται από τη σχέση των εικόνων μεταξύ τους, από τη σειρά, την ένταση, το κενό ανάμεσά τους. Όπως και στη ζωή του, έτσι και στα βιβλία του, ο Κουντέλκα δεν φαίνεται να εμπιστεύεται τα έτοιμα σχήματα. Εμπιστεύεται την κίνηση.
Το Josef Koudelka: Diaries δεν εξηγεί πώς τραβήχτηκαν οι πιο διάσημες φωτογραφίες του. Εξηγεί κάτι πιο ουσιαστικό: πώς αποφάσισε να ζήσει για να μπορεί να τις τραβήξει. Δείχνει έναν καλλιτέχνη που δεν χώρισε ποτέ το βλέμμα από το σώμα που κοιμάται έξω, πεινάει, ταξιδεύει, χάνεται, ξαναρχίζει.
Γι’ αυτό και η ελευθερία της πρώτης σελίδας δεν είναι μεταφορά. Είναι μια δύσκολη, σχεδόν ασκητική πειθαρχία. Να μην έχεις πολλά, για να μπορείς να φύγεις. Να μην ανήκεις εντελώς πουθενά, για να μπορείς να κοιτάξεις παντού. Να ζεις σαν να μην υπάρχει τίποτα ανάμεσα σε εσένα και τον κόσμο εκτός από το σώμα σου, τον δρόμο και μια φωτογραφική μηχανή.
με στοιχεία από El Pais
img#
img#
