Το 1972, μπροστά στις κάμερες του BBC, ο Τζον Μπέργκερ πήρε ένα κοπίδι και έκοψε το πρόσωπο της Αφροδίτης από μια αναπαραγωγή του πίνακα «Αφροδίτη και Άρης» του Μποτιτσέλι. Η χειρονομία ήταν σχεδόν βίαιη, το αποτέλεσμα αποκαλυπτικό. Απομονωμένο από τον υπόλοιπο πίνακα, το πρόσωπο αποκτούσε διαφορετικό νόημα. Ο Μπέργκερ ήθελε να δείξει στους τηλεθεατές πόσο εύκολα η φωτογραφία, η τηλεόραση και η αναπαραγωγή μπορούν να αλλάξουν τη σχέση μας με ένα έργο τέχνης. Κάθε εικόνα έχει μια ιστορία, αλλά και κάποιος αποφασίζει πώς θα τη δούμε.
Η σκηνή προερχόταν από το «Ways of Seeing», την τηλεοπτική σειρά τεσσάρων επεισοδίων που έκανε έναν μαρξιστή κριτικό τέχνης διάσημο σε ολόκληρη τη Βρετανία. Χωρίς γραβάτα, με την ήρεμη, αποφασιστική φωνή του και μια σχεδόν προκλητική οικειότητα με τον θεατή, ο Μπέργκερ μιλούσε για την τέχνη, το χρήμα, την ιδιοκτησία, τη διαφήμιση και το γυναικείο σώμα. Αμφισβητούσε όσα είχαν μάθει οι άνθρωποι να θεωρούν αυτονόητα όταν στέκονταν μπροστά σε έναν μεγάλο πίνακα.
Στις 5 Νοεμβρίου συμπληρώθηκαν εκατό χρόνια από τη γέννησή του. Η επέτειος συνοδεύεται από επανεκδόσεις του έργου του και τη νέα βιογραφία «John Berger: From Life» του Τομ Όβερτον, που κυκλοφόρησε από τον οίκο Verso. Ο Όβερτον εργάστηκε επί χρόνια στο αρχείο του Μπέργκερ στη Βρετανική Βιβλιοθήκη, ενώ γνώρισε προσωπικά τον συγγραφέα και πολλούς ανθρώπους του περιβάλλοντός του. Το βιβλίο επιχειρεί να ανασυνθέσει μια ζωή που μοιράστηκε ανάμεσα στη ζωγραφική, τη λογοτεχνία, την πολιτική, τον έρωτα και την αδιάκοπη περιέργεια για τους άλλους.
Ο Μπέργκερ είχε αποκτήσει τη φήμη του ασυμβίβαστου κριτικού ήδη από τα 25 του χρόνια. Εμφανιζόταν στα εγκαίνια εκθέσεων πάνω στη μοτοσικλέτα του, με ένα τσιγάρο στο χέρι, έτοιμος να συγκρουστεί με συλλέκτες, διευθυντές μουσείων και καλλιτέχνες που θεωρούσε αποκομμένους από την κοινωνική πραγματικότητα. Τον ενδιέφεραν οι εργάτες, οι αγρότες, οι φτωχοί και οι άνθρωποι που συνήθως έμεναν έξω από τη μεγάλη ιστορία της τέχνης. Αναζητούσε στους πίνακες τον τρόπο με τον οποίο αποτυπώνονται οι ταξικές σχέσεις, η ανθρώπινη εργασία και η εμπειρία του σώματος.
Στο «Ways of Seeing», που κυκλοφόρησε και ως βιβλίο με τον ελληνικό τίτλο «Η εικόνα και το βλέμμα», ανέπτυξε μια από τις πιο επιδραστικές αναλύσεις για την παρουσία των γυναικών στη δυτική ζωγραφική. Η γυναίκα, υποστήριζε, μεγαλώνει μαθαίνοντας να παρακολουθεί τον εαυτό της μέσα από το βλέμμα των άλλων. Η διάκρισή του ανάμεσα στο γυμνό σώμα και στο γυμνό ως θέαμα συνδέθηκε με τη φεμινιστική κριτική της τέχνης και εξακολουθεί να επανέρχεται στις συζητήσεις για τη διαφήμιση, τη φωτογραφία και τη δημόσια εικόνα του σώματος.
Η πολιτική του στάση δεν περιοριζόταν στις σελίδες των βιβλίων του. Το 1972, την ίδια χρονιά που προβλήθηκε το «Ways of Seeing», κέρδισε το βραβείο Booker για το πειραματικό μυθιστόρημα «G.». Στην τελετή απονομής κατήγγειλε την αποικιοκρατική ιστορία της εταιρείας που χρηματοδοτούσε το βραβείο και ανακοίνωσε ότι θα έδινε τα μισά χρήματα στο βρετανικό κίνημα των Μαύρων Πανθήρων. Το υπόλοιπο ποσό θα το χρησιμοποιούσε για την έρευνά του γύρω από τους μετανάστες εργάτες της Ευρώπης.
Η νέα βιογραφία, ωστόσο, στρέφεται και στην ιδιωτική ζωή του ανθρώπου που μιλούσε με τόσο πάθος για την ελευθερία και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Οι γάμοι του, οι ερωτικές του σχέσεις και οι απιστίες του άφησαν πίσω τους πληγωμένους ανθρώπους. Ο έρωτας και η σεξουαλικότητα τον απασχολούσαν διαρκώς, τόσο στη ζωή όσο και στη γραφή του. Στο «G.», οι ερωτικές περιπέτειες του κεντρικού ήρωα διασταυρώνονται με τις κοινωνικές εξεγέρσεις της Ευρώπης πριν από τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο. Για τον Μπέργκερ, ακόμη και η πιο ιδιωτική εμπειρία είχε τη δική της πολιτική ιστορία.
Σε μια εκτενή κριτική στον New Yorker, η Μερβ Έμρε θεωρεί ότι ο Όβερτον δυσκολεύεται να αντιμετωπίσει με την ίδια αυστηρότητα αυτή την πλευρά του Μπέργκερ. Ενώ υπόσχεται να εξετάσει τη σημασία του σεξ στη ζωή του, συχνά προσπερνά τις συνέπειες των προσωπικών του επιλογών. Η Έμρε εντοπίζει ακόμη μια ιδιαίτερη αδυναμία του βιογράφου απέναντι στον άνθρωπο που μελετά, μια επιθυμία να τον κρατήσει ζωντανό μέσα στις σελίδες του βιβλίου.
Ο Όβερτον απευθύνεται συχνά στον Μπέργκερ με το μικρό του όνομα, μετακινείται ανάμεσα στο παρόν και στο παρελθόν και σταματά σε λεπτομέρειες που ένας συμβατικός βιογράφος ίσως θα προσπερνούσε. Μια σειρά από μπλε παραθυρόφυλλα, ένα παλιό οικογενειακό επεισόδιο ή μια φράση σε κάποιο ημερολόγιο αποκτούν μεγαλύτερη σημασία από ορισμένα μεγάλα γεγονότα της ζωής του. Η Έμρε βρίσκει αυτή την προσέγγιση συναρπαστική, αν και άνιση. Αναγνωρίζει την προσπάθεια να γραφτεί μια βιογραφία με την ίδια ελευθερία που ο Μπέργκερ αναζητούσε στα δικά του μυθιστορήματα.
Τα τελευταία χρόνια της ζωής του, ο Μπέργκερ συνέχισε να γράφει για τη μετανάστευση, τη φτώχεια, την αγροτική ζωή, τον πόλεμο και την απώλεια. Στα μυθιστορήματα και στα δοκίμιά του επέστρεφε συχνά στην ιδέα ότι η ανθρώπινη εμπειρία αποτελείται από πολλές διαφορετικές, συχνά αντικρουόμενες οπτικές. Η Έμρε αντιμετωπίζει με μεγαλύτερη επιφύλαξη τον ρομαντισμό των ύστερων πολιτικών του κειμένων, όπου η αγροτική ζωή αποκτά κάποτε έναν σχεδόν ιδεατό χαρακτήρα.
Ο Τζον Μπέργκερ πέθανε το 2017, σε ηλικία 90 ετών, αφήνοντας πίσω του μυθιστορήματα, δοκίμια, σχέδια, κινηματογραφικά σενάρια και ένα από τα πιο επιδραστικά βιβλία για την κατανόηση της εικόνας. Η εκατονταετηρίδα του έρχεται σε μια εποχή όπου οι εικόνες παράγονται, αναπαράγονται και διακινούνται με πρωτοφανή ταχύτητα. Η παλιά του ερώτηση για το ποιος διαμορφώνει το βλέμμα μας παραμένει ανοιχτή.
Σήμερα, που περνάμε ένα μεγάλο μέρος της ζωής μας κοιτάζοντας οθόνες, ίσως να είναι ακόμη πιο δύσκολο να απαντηθεί.
Με στοιχεία από The New Yorker, Verso Books, The Booker Prizes, BFI















