Ένα μικρό γυναικείο ειδώλιο από ελεφαντόδοντο, ινδικής κατασκευής, είχε φτάσει στην Πομπηία πριν από την έκρηξη του Βεζούβιου το 79 μ.Χ. Δεν πρόκειται για νέο αρχαιολογικό εύρημα. Tο αντικείμενο είναι γνωστό εδώ και δεκαετίες. Τώρα όμως επιστρέφει στο προσκήνιο ως εικόνα-κλειδί για ένα πολύ μεγαλύτερο ερώτημα: πόσο «κλειστός» ήταν πραγματικά ο αρχαίος κόσμος;
Το ειδώλιο θα παρουσιαστεί στη «Global Antiquity», που διοργανώνει η Fondazione Prada στο Μιλάνο από τις 5 Νοεμβρίου 2026 έως την 1η Μαρτίου 2027. Η έκθεση συγκεντρώνει περισσότερα από 150 έργα και αντικείμενα, παρακολουθώντας τις επαφές ανάμεσα στους πολιτισμούς της Μεσογείου και της Ασίας. Ο κύριος χρονικός της άξονας εκτείνεται από περίπου το 700 π.Χ. έως το 1000 μ.Χ., από την αρχαιότητα έως τον Μεσαίωνα, με ορισμένα μεταγενέστερα έργα να δείχνουν τη συνέχεια αυτών των ανταλλαγών
Την επιμέλεια υπογράφουν οι Σαλβατόρε Σέτις, Άννα Ανγκουισόλα και Κιάρα Μπαλεστράτσι, ενώ τον εκθεσιακό σχεδιασμό ανέλαβαν ο Ρεμ Κούλχαας και το AMO/OMA. Η έκθεση θα αναπτυχθεί στο ισόγειο του Podium, του κεντρικού εκθεσιακού χώρου της Fondazione Prada στο Μιλάνο. Η διάταξη των εκθεμάτων ακολουθεί τις διαφορετικές ιστορίες τους: πώς αντικείμενα από μακρινούς τόπους συγκεντρώθηκαν στο ίδιο μέρος, πώς παρόμοιες εικόνες εμφανίστηκαν σε διαφορετικούς πολιτισμούς και πώς οι επαφές γέννησαν νέες καλλιτεχνικές μορφές.
Courtesy Fondazione Torino Musei. Φωτ.: Maurizio Elia
Η Global Antiquity χτίζεται πάνω σε αυτήν ακριβώς την ιδέα. Αντί να παρουσιάζει τους αρχαίους πολιτισμούς ως παράλληλους και απομονωμένους κόσμους, τους διαβάζει ως ένα πυκνό δίκτυο σχέσεων: εμπορικών, καλλιτεχνικών, πολιτικών και θρησκευτικών. Η Μεσόγειος, η δυτική και κεντρική Ασία, η ινδική υποήπειρος και η Κίνα δεν εμφανίζονται ως μακρινά σημεία σε έναν χάρτη, αλλά ως κόμβοι μιας συνεχούς ανταλλαγής.
Η έκθεση διευρύνει επίσης τη συζήτηση πέρα από τους γνωστούς δρόμους του μεταξιού και των μπαχαρικών. Οι επαφές δεν ακολουθούσαν μόνο μία κατεύθυνση, από την Ανατολή προς τη Δύση ή αντίστροφα. Οι διαδρομές διασταυρώνονταν, διακλαδίζονταν και άλλαζαν, καθώς αντικείμενα και ιδέες περνούσαν από τόπο σε τόπο. Ένα αντικείμενο μπορούσε να κουβαλά πάνω του περισσότερους από έναν κόσμους.
© National Museum of the History of Ukraine. Φωτ.: Dmytro Klochko
Ανάμεσα στα παραδείγματα βρίσκεται ο θησαυρός του Μπεγκράμ, στο σημερινό Αφγανιστάν, όπου συγκεντρώθηκαν πολυτελή αντικείμενα από τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, την Ινδία και την Κίνα της δυναστείας των Χαν. Αντίστοιχες επαφές μαρτυρεί ένα μικρό κιβωτίδιο από το Μπελμόντε Πιτσένο, στην ιταλική περιφέρεια Μάρκε, κατασκευασμένο από ελεφαντόδοντο με ένθετες μορφές από κεχριμπάρι. Εδώ οι μακρινές διαδρομές αποτυπώνονται ήδη στα υλικά που χρειάστηκαν για την κατασκευή ενός και μόνο αντικειμένου.
Σε άλλη ενότητα συγκρίνονται δύο παραστάσεις της βασιλικής εξουσίας: ένα αργυρό νόμισμα με τον Μέγα Αλέξανδρο και τον Ινδό βασιλιά Πώρο και ένα καμέο με τον Σαπώρ Α΄, τον Σασσανίδη βασιλιά που νίκησε τον Ρωμαίο αυτοκράτορα Βαλεριανό. Παρότι ανήκουν σε διαφορετικές εποχές και πολιτισμούς, και τα δύο έργα προβάλλουν την υπεροχή του νικητή απέναντι στον ηττημένο. Η στρατιωτική επικράτηση γίνεται εικόνα που νομιμοποιεί και εξυμνεί την εξουσία.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει η ενότητα για το πώς η ιστορία του Βούδα πέρασε στη χριστιανική παράδοση του Βαρλαάμ και του Ιωάσαφ. Μέσα από διαδοχικές μεταφράσεις και διασκευές, στοιχεία της βιογραφίας του ενσωματώθηκαν στην αφήγηση για έναν χριστιανό άγιο, τον Ιωάσαφ. Η έκθεση παρακολουθεί αυτή τη μακρά διαδρομή μέσα από βουδιστικά και χριστιανικά έργα: μια ιστορία αλλάζει γλώσσα, θρησκευτικό περιεχόμενο και εικονογραφία, ώσπου αποκτά θέση σε έναν διαφορετικό πολιτισμικό κόσμο.
© The al-Sabah Collection, Dar al-Athar al-Islamiyyah, Κουβέιτ
Γι’ αυτό η «Global Antiquity» δεν αφορά μόνο το παρελθόν. Συνδέεται με τον σημερινό τρόπο με τον οποίο μιλάμε για την παγκοσμιότητα, την ταυτότητα, την πολιτισμική ανάμειξη και τις «καθαρές» καταγωγές. Απέναντι στην αντίληψη ότι οι πολιτισμοί είναι φρούρια που πρέπει να προστατευθούν από τους «άλλους», οι επιμελητές προβάλλουν μια διαφορετική εικόνα: πολιτισμούς που διαμορφώθηκαν μέσα από επαφές, μετακινήσεις, δάνεια και προσαρμογές. Η σύνδεση με το παρόν δεν σημαίνει, πάντως, ότι η έκθεση ταυτίζει αυτές τις αρχαίες ανταλλαγές με τη σύγχρονη οικονομική και πολιτική παγκοσμιοποίηση.
Κάπως έτσι, τα μικρά αντικείμενα αποκτούν τις διαστάσεις ενός χάρτη. Ένα ινδικό ειδώλιο στην Πομπηία, μια σκυθική θήκη όπλων με ελληνικές παραστάσεις, μια βουδιστική αφήγηση που περνά στη χριστιανική παράδοση: κάθε περίπτωση φανερώνει κάτι που μετακινήθηκε και απέκτησε νέο νόημα. Η αρχαιότητα δεν ήταν μια ήσυχη αίθουσα με κλειστές προθήκες. Ήταν ένας κόσμος σε κίνηση.
Με στοιχεία από Fondazione Prada, e-flux, Finestre sull’Arte
Courtesy MUCIV – Museo delle Civiltà, Ρώμη
MUCIV – Museo delle Civiltà, Ρώμη
© Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per le province di Ascoli Piceno, Fermo e Macerata. Φωτ.: Joachim Weidig – University of Freiburg
Courtesy Ministero della Cultura – Museo archeologico nazionale di Napoli. Φωτ.: Giorgio Albano
Courtesy Bibliothèque nationale de France, Παρίσι
