Εγώ τελείωσα τη σχολή χωρίς ChatGPT

Ο Σεπτέμβριος έχει πάντα μια καινούργια αρχή. Για τους μαθητές ήταν η επιστροφή στα θρανία, μια νέα τάξη, νέα βιβλία, μια ακόμη σχολική χρονιά. Για τους φοιτητές ήταν η εξεταστική του Σεπτεμβρίου. Τα μαθήματα που έμεναν πίσω, η τελευταία προσπάθεια πριν από το επόμενο έτος ή ακόμα και πριν από το πτυχίο.

Τα τελευταία χρόνια όμως ο Σεπτέμβριος συνοδεύεται και από μια διαφορετική συζήτηση που ξεκινάει με το «Εμείς τελειώσαμε τη σχολή χωρίς ChatGPT» είτε λέγεται σοβαρά, είτε ως αστείο. Έχει ήδη αποκτήσει μία μορφή meme σαν μια σύγχρονη εκδοχή του «όταν ήμουν στην ηλικία σου περπατούσα τόση για να πάω σχολείο».

Πίσω από το χιούμορ κρύβεται ένα πολύ ενδιαφέρον ερώτημα. Έχει μεγαλύτερη αξία η γνώση όταν αποκτήθηκε χωρίς τη βοήθεια της τεχνητής νοημοσύνης; Η εύκολη απάντηση είναι «ναι».

Ένα μαθητής ή φοιτητής του σήμερα μπορεί μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα να ζητήσει από ένα σύστημα τεχνητής νοημοσύνης να λύσει μια άσκηση, να εξηγήσει μια θεωρία ή ακόμη και να συντάξει μια ολόκληρη εργασία. Εκεί όπου κάποτε απαιτούνταν ώρες αναζήτησης σε βιβλία, σημειώσεις και πηγές, σήμερα μπορεί να εμφανιστεί στην οθόνη μια ολοκληρωμένη και απολύτως πειστική απάντηση. Άρα η προηγούμενη γενιά κοπίαζε περισσότερο.

Όμως, το ότι κάτι απαιτούσε περισσότερο χρόνο, δεν σημαίνει απαραίτητα ότι απαιτούσε και βαθύτερη σκέψη. Και εδώ βρίσκεται ίσως η πραγματική αλλαγή που συντελείται στην εκπαίδευση.

Για δεκαετίες, μεγάλο μέρος της εκπαιδευτικής διαδικασίας βασίστηκε στην πρόσβαση και στην κατοχή της πληροφορίας. Έπρεπε να γνωρίζεις τον τύπο, τον ορισμό, την ημερομηνία, τη μέθοδο. Έπρεπε να θυμάσαι. Αυτό είχε νόημα σε έναν κόσμο όπου η πληροφορία ήταν δυσκολότερο να βρεθεί. Σήμερα η πληροφορία βρίσκεται παντού, ενώ επιπλέον έχουμε εργαλεία που μπορούν να τη συγκρίνουν, να τη συνοψίσουν, να την οργανώσουν και να μας βοηθήσουν να τη μετατρέψουμε σε κάτι χρήσιμο.

Τώρα που η απάντηση γίνεται φθηνή, η αξία μεταφέρεται αλλού. Δεν αρκεί το να μπορείς να πάρεις μια απάντηση, να δημιουργήσεις ένα κείμενο. Ίσως, ούτε και το αν γνωρίζεις κάθε πληροφορία απ’ έξω, αλλά το αν μπορείς να καταλάβεις ποια πληροφορία χρειάζεσαι, πού θα τη βρεις, πώς θα την αξιολογήσεις και τι θα κάνεις με αυτή.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η γνώση χάνει την αξία της. Σημαίνει ακριβώς το αντίθετο. Για να καταλάβεις ότι η τεχνητή νοημοσύνη κάνει λάθος πρέπει να γνωρίζεις αρκετά ώστε να το αντιληφθείς. Για να κάνεις μια πραγματικά καλή ερώτηση πρέπει πρώτα να έχεις καταλάβει το πρόβλημα. Για να αξιολογήσεις μια απάντηση πρέπει να διαθέτεις κρίση. Και για να χρησιμοποιήσεις σωστά ένα ισχυρό εργαλείο πρέπει να γνωρίζεις και τα όριά του.

Αν η τεχνητή νοημοσύνη μετατραπεί σε ένα νέο «λυσάρι», τότε έχουμε απλώς αποτελεσματικότερη αντιγραφή. Η διαφορά βρίσκεται στον τρόπο χρήσης του εργαλείου. Αν χρησιμοποιήθηκε για να αποφευχθεί η σκέψη ή για να την κάνει βαθύτερη. Και ίσως εδώ να βρίσκεται μια ακόμη μεγαλύτερη πρόκληση. Η προσοχή του μαθητή.

Ο σημερινός μαθητής μεγαλώνει σε ένα περιβάλλον γεμάτο ερεθίσματα που ανταγωνίζεται διαρκώς για κάθε δευτερόλεπτο συγκέντρωσής του. Ειδοποιήσεις, μηνύματα, βίντεο μερικών δευτερολέπτων, κοινωνικά δίκτυα, ειδήσεις, παιχνίδια και μια ατελείωτη ροή νέων ερεθισμάτων. Και μέσα σε όλα αυτά, τώρα υπάρχει και η δυνατότητα να πάρει σχεδόν αμέσως μια απάντηση σε οποιαδήποτε ερώτηση.

Όμως η πραγματική μάθηση δεν είναι πάντα άμεση. Χρειάζεται χρόνο. Χρειάζεται να μείνεις πάνω σε ένα πρόβλημα χωρίς να το λύνεις αμέσως. Να κάνεις λάθος. Να ξαναπροσπαθήσεις. Να διαβάσεις την ίδια παράγραφο δεύτερη φορά. Να αντέξεις για λίγο το γεγονός ότι δεν καταλαβαίνεις. Αυτή η «τριβή» δεν είναι ένα ελάττωμα της μάθησης. Είναι μέρος της.

Πρέπει να καλλιεργηθεί η αντίφαση του πώς θα μάθουμε στους ανθρώπους να χρησιμοποιούν ένα εργαλείο που μπορεί να τους δώσει σχεδόν οποιαδήποτε απάντηση χωρίς να χάσουν την ικανότητα να μένουν αρκετή ώρα με μια ερώτηση.

Σε λίγα χρόνια το «εγώ τελείωσα τη σχολή χωρίς ChatGPT» ίσως ακούγεται περίπου όπως ακούγεται σήμερα το «εμείς κάναμε εργασίες χωρίς Google». Δεν θα αποτελεί από μόνο του απόδειξη καλύτερης εκπαίδευσης. Κάθε γενιά μαθαίνει χρησιμοποιώντας τα εργαλεία της εποχής της. Το ζητούμενο δεν είναι να αφαιρέσουμε από τη νέα γενιά τα εργαλεία της δικής της εποχής ώστε να αποδείξει ότι μπορεί να κάνει όσα έκαναν οι προηγούμενες. Το ζητούμενο είναι να απαιτήσουμε περισσότερα ακριβώς επειδή διαθέτει περισσότερα.

*Ο Γεράσιμος Τζιβράς είναι προγραμματιστής, καθηγητής στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση και υποψήφιος διδάκτορας του Τμήματος Πληροφορικής και Τηλεπικοινωνιών του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου, με αντικείμενο τις Προσαρμοστικές Διεπαφές Χρήστη. Η ερευνητική του εργασία επικεντρώνεται στη μοντελοποίηση της προβλεπτικής συμπεριφοράς χρηστών και στον δυναμικό επανασχεδιασμό διεπαφών με τη βοήθεια τεχνητής νοημοσύνης με στόχο τη δημιουργία πιο προσωποποιημένων και λειτουργικών εμπειριών χρήσης.