Γιατί το Γιαντ Βασέμ ιδρύει παραρτήματα στη Γερμανία

«Θυμήσου» – στο Ισραήλ, κάθε παιδί γνωρίζει αυτήν την εβραϊκή εντολή: Ποτέ μην ξεχνάτε το Ολοκαύτωμα. Το Μνημείο Ολοκαυτώματος Γιαντ Βασέμ θέλει να το θυμούνται και στη χώρα των δραστών.Όσο πανταχού παρούσα είναι η μνήμη του Ολοκαυτώματος στο Ισραήλ, τόσο ξεθωριάζει αλλού, ακόμα και στη χώρα των δραστών. Περίπου 80 χρόνια μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, σύμφωνα με έρευνα του Συνεδρίου Εβραϊκών Αξιώσεων το 2025, περίπου το 10 έως 12% των νέων ενηλίκων στη Γερμανία δεν έχει ακούσει ποτέ τον όρο «Ολοκαύτωμα». Περίπου το 40% των ατόμων ηλικίας 18 έως 29 ετών δεν γνωρίζουν ότι έξι εκατομμύρια Εβραίοι δολοφονήθηκαν υπό το ναζιστικό καθεστώς.

Αυτός είναι ένας από τους λόγους για τους οποίους το Γιαντ Βασέμ, το μεγαλύτερο μνημείο του Ολοκαυτώματος στον κόσμο με έδρα την Ιερουσαλήμ, ιδρύει παράρτημα στη Γερμανία – το πρώτο εκτός Ισραήλ. «Δεν πηγαίνουμε στη Γερμανία για να ενισχύσουμε τη γερμανική δημοκρατία ή να προειδοποιήσουμε για την άνοδο ενός ακροδεξιού κόμματος στη χώρα», δήλωσε στην DW ο πρόεδρος του Γιαντ Βασέμ, Ντάνι Νταγιάν.

«Ιδρύσαμε το κέντρο για να εκπαιδεύσουμε τους ανθρώπους σχετικά με το Ολοκαύτωμα. Αυτό είναι ένα πολύτιμο εργαλείο στην καταπολέμηση του αντισημιτισμού. Αλλά δεν έχω καμία αμφιβολία ότι το έργο μας θα ενισχύσει τη δημοκρατία και θα αποτελέσει ένα ισχυρό όπλο για να προειδοποιήσουμε ενάντια στην άνοδο ενός κόμματος που έχει τις ρίζες του στη ναζιστική ιδεολογία: την AfD».

Το δηλητήριο του αντισημιτισμού

Για πάνω από 2000 χρόνια, οι Εβραίοι στιγματίστηκαν, εκδιώχθηκαν και δολοφονήθηκαν. Αποτελούσαν αποδιοπομπαίο τράγο από τους Ρωμαίους σε πολιτικές κρίσεις, στιγματίστηκαν από τους Χριστιανούς ως «δολοφόνοι του Θεού» και στον Μεσαίωνα στοχοποιήθηκαν από τον μύθο της υποτιθέμενης εβραϊκής «τελετουργικής δολοφονίας» χριστιανών παιδιών – η οποία πυροδότησε δίκες-παρωδίες και αιματηρά πογκρόμ. Ο αντισημιτισμός ως ρατσιστική ιδεολογία έφτασε τελικά στο αποκορύφωμά του με το Ολοκαύτωμα.

«Μετά τη Σοά (σ.σ. ο εβραϊκός όρος για το Ολοκαύτωμα) και την καταστροφή που έφερε στην Ευρώπη – όχι μόνο στον εβραϊκό λαό, αλλά και στη Γερμανία και την Ευρώπη – νόμιζα ότι θα μπορούσαμε να ζήσουμε χωρίς αντισημιτισμό για τουλάχιστον 100, 200 χρόνια. Αλλά βλέπουμε ότι, δυστυχώς, αυτό δεν ισχύει», λέει ο Νταγιάν. «Σε έναν πολωμένο κόσμο, όπως αυτόν που βλέπουμε σε πολλές κοινωνίες σήμερα, το μίσος για τους Εβραίους και το εβραϊκό κράτος έχει γίνει η lingua franca (σ.σ. κοινή γλώσσα) όλων των εξτρεμιστών παγκοσμίως».

Οι αντισημιτικές επιθέσεις αυξάνονται και στη Γερμανία. Η απόφαση να ανοίξει το παράρτημα του Γιαντ Βασέμ στο κέντρο του Μονάχουβασίστηκε, επομένως, και στα υψηλά πρότυπα ασφαλείας της βαυαρικής μητρόπολης. Η ιστορική σημασία της πόλης, δηλαδή το γεγονός ότι η άνοδος των Εθνικοσοσιαλιστών ξεκίνησε εδώ, δεν ήταν, ωστόσο, καθοριστική για την επιλογή του Μονάχου. Κι όμως, το κέντρο θα μεταφερθεί σε ένα κτήριο στην κεντρική πλατεία Καρολίνεν – στο σημείο όπου κάποτε βρισκόταν το Ανώτατο Κομματικό Δικαστήριο του NSDAP.

Θα υπάρχει επίσης ένα παράρτημα στη Λειψία. «Θεωρώ πολύ σημαντικό να φέρουμε την εβραϊκή οπτική γωνία για το Ολοκαύτωμα, την οπτική των θυμάτων και των επιζώντων, στη Γερμανία – στη χώρα των δραστών» λέει ο Νταγιάν.

Η Γερμανία διαθέτει ήδη πολλά μνημεία και μουσεία που καταγράφουν τις φρικαλεότητες των ναζί και το Ολοκαύτωμα. Σε τι θα διαφέρει το Κέντρο Γιαντ Βασέμ στο Μόναχο; «Δεν θα είναι ένα μουσείο με εκθέματα και αυθεντικά αντικείμενα δολοφονημένων Εβραίων», τονίζει ο Νταγιάν, «αλλά ένα διαδραστικό εκπαιδευτικό κέντρο». Το γιατί αυτό το παράρτημα δεν ενσωματώθηκε σε υπάρχοντες θεσμούς που επικεντρώνονται στην εκπαίδευση για το Ολοκαύτωμα, όπως το Κέντρο Τεκμηρίωσης Ναζιστικών Εγκλημάτων στο Μόναχο, ήταν ένα ερώτημα που έθεσε ο Γερμανο-ισραηλινός δημοσιογράφος και διευθυντής του Εκπαιδευτικού Κέντρου Άννα Φρανκ στη Φρανκφούρτη, Μέρον Μέντελ.

Τον Ιανουάριο του 2025, όταν ο Ίλον Μασκ δήλωσε σε συνέδριο του κόμματος AfD ότι η Γερμανία πρέπει να αφήσει πίσω της την κουλτούρα της μνήμης, ο πρόεδρος του Γιαντ Βασέμ είπε ότι αυτό δεν ήταν μόνο προσβολή για τα θύματα και τους επιζώντες του Ολοκαυτώματος, αλλά και κίνδυνος για τη γερμανική δημοκρατία.

Πόσο πολιτικό είναι το Γιαντ Βασέμ;

Όταν έγινε γνωστό ότι το Γιαντ Βασέμ ιδρύει παραρτήματα στο Μόναχο και τη Λειψία, η αντίδραση από τους γερμανικούς πολιτικούς κύκλους ήταν ομόφωνα θετική – συμπεριλαμβανομένης και της AfD. Ωστόσο, υπήρξε κριτική από τον Μέρον Μέντελ: Υποστήριξε σε διάφορα ειδησεογραφικά πρακτορεία ότι το Γιαντ Βασέμ δεν είναι ανεξάρτητο, αλλά υπάγεται στην ισραηλινή κυβέρνηση, η οποία επί του παρόντος κυριαρχείται από ακροδεξιούς πολιτικούς που έχουν «σαφές συμφέρον» να ορίσουν τον αντισημιτισμό με τρόπους που θα έκαναν την κριτική κατά του Ισραήλ να εμπίπτει σε αυτήν την ετικέτα. Υπάρχει πιθανότητα ένα θεσμικό όργανο που υπάγεται στην κυβέρνηση να υιοθετήσει επίσης παρόμοια ερμηνευτικά πρότυπα.

Ο Ντάνι Νταγιάν έχει επίσης επανειλημμένα αντιμετωπίσει κριτική. Από το 2007 έως το 2013, προήδρευσε του «Yesha Council», της οργάνωσης-ομπρέλα των Εβραίων εποίκων στα κατεχόμενα παλαιστινιακά εδάφη. Η κατοχή είναι -σύμφωνα με γνωμοδότηση του Διεθνούς Δικαστηρίου- παράνομη βάσει του διεθνούς δικαίου. Όταν διορίστηκε διευθυντής του Γιαντ Βασέμ το 2021, πολλοί φοβήθηκαν ότι το έργο του μνημείου θα μπορούσε να πολιτικοποιηθεί. Ο Νταγιάν υποσχέθηκε να χαράξει μια σαφή γραμμή μεταξύ πολιτικής και μνήμης και, συνεπώς, απορρίπτει την κατηγορία του Μέρον Μέντελ για πολιτικοποίηση του μνημείου. «Το Γιαντ Βασέμ είναι κρατικός θεσμός, αλλά όχι κυβερνητική υπηρεσία». «Η ιδέα ότι είμαστε εργαλείο μιας συγκεκριμένης κυβέρνησης, αυτής ή οποιασδήποτε άλλης, είναι εντελώς λανθασμένη», δήλωσε στην DW.

Τι θα συμβεί όταν εκλείψουν οι αυτόπτες μάρτυρες;

Για τον Νταγιάν ένα πράγμα είναι ιδιαίτερα σημαντικό: η διατήρηση της μνήμης των έξι εκατομμυρίων Εβραίων θυμάτων του Ολοκαυτώματος – δεδομένου ότι σύντομα δεν θα υπάρχουν αυτόπτες μάρτυρες. Αμφιβάλλει για το αν τα ολογράμματα μπορούν να αναπληρώσουν αυτό το κενό. Είναι επίσης επιφυλακτικός σχετικά με τη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης. Στο Γιαντ Βασέμ, επομένως, έχουν αναπτύξει τρόπους για να συνδέονται συναισθηματικά με τους επισκέπτες με άλλους τρόπους – για παράδειγμα, μέσω θεατρικών παραστάσεων και «εμβαπτιστικών» εμπειριών, όπου οι επισκέπτες μπορούν να βυθιστούν σε έναν άλλο, εβραϊκό, κόσμο μέσω μουσικής και προβολών μεγάλης κλίμακας.

Ο πρόεδρος του Γιαντ Βασέμ φοβάται ότι οι αρνητές του Ολοκαυτώματος θα διευκολυνθούν μετά τον θάνατο των τελευταίων επιζώντων. Μπορεί να μην έχουμε επιστρέψει ακόμη στη δεκαετία του 1930, αλλά οδεύουμε προς αυτή την κατεύθυνση. «Υπάρχει όμως μια διαφορά μεταξύ της γενιάς της δεκαετίας του ‘30 και της σημερινής: Τότε, οι άνθρωποι είχαν το προνόμιο ή και την αφέλεια να πουν: “Ίσως μπορούν να κάψουν βιβλία ή να βάλουν φωτιά σε συναγωγές, αλλά ποτέ δεν θα έκαιγαν ανθρώπους”. Το 2026 δεν έχουμε αυτό το προνόμιο, επειδή γνωρίζουμε ότι αν έχει συμβεί μία φορά, μπορεί να ξανασυμβεί».

Επιμέλεια: Ιοκάστη Κροντήρη

Πηγή: Deutsche Welle

Διαβάστε τις Ειδήσεις σήμερα και ενημερωθείτε για τα πρόσφατα νέα.
Ακολουθήστε το Skai.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.