Στον γνωστό χωρατατζή πρώην πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Επιτοπής ΖανΚλοντ Γιουνκέρ αποδίδεται η εξής απαισιόδοξη πλην πέρα για πέρα ειλικρινής φράση σχετικά με τις πολιτικές μεταρρυθμίσεις που όλοι οι πολιτικοί οφείλουν – λόγω ιδιότητας – να κάνουν: «Όλοι ξέρουμε τι πρέπει να κάνουμε, αλλά δεν ξέρουμε πώς να επανεκλεγούμε αφού το κάνουμε».
Αυτό το υπαρξιακής φύσεως δίλημμα μεταξύ πολιτικής πράξης και απραξίας, γνωστό και ως «κατάρα του Γιουνκέρ», ταλανίζει όλες τις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις και τους πολιτικούς όταν καλούνται να επιβάλουν κανόνες ή τέλος πάντων να βάλουν μια τάξη στην ψηφιακή αταξία που με τόση επιμέλεια φροντίζουν να συντηρούν οι τεχνολογικοί κολοσσοί.
«Την περασμένη εβδομάδα φάνηκε ότι οι ΗΠΑ είχαν προλάβει την ΕΕ με τον συμβιβασμό για την προστασία των ανηλίκων από την υπερέκθεση στο Facebook, το Instagram και τα άλλα κοινωνικά δίκτυα, που συμφώνησε η μητρική εταιρεία Meta», γράφει ο Έμετ Ράιαν στους δουβλινέζικους «Irish Times». Κάποιες ευρωπαϊκές κυβερνήσεις, ως γνωστόν, ανακοίνωσαν κάποιες απαγορεύσεις στη χρήση των social media από τους ανηλίκους, αλλά μια συνολική απόφαση από την πλευρά των Βρυξελλών δεν έχει ακόμα ληφθεί.
Η συμφωνία μεταξύ Meta και ΗΠΑ προβλέπει την καταβολή από την εταιρεία του Μαρκ Ζάκερμπεργκ του εντυπωσιακού ποσού των 18 δισ. δολαρίων (15,5 δισ. ευρώ), καθώς και υποσχέσεις για αλλαγές στις πλατφόρμες, με στόχο την προστασία των παιδιών από την ψηφιακή αποβλάκωση.
«Ωστόσο, μια πιο προσεκτική ματιά πέρα από τους τίτλους των ειδήσεων αποκαλύπτει ένα πολύ πιο ευνοϊκό αποτέλεσμα για τη Meta», παρατηρεί ο Ιρλανδός αναλυτής.
Τα φαινόμενα απατούν
Καταρχάς μόνο τα 12,1 δισ. δολάρια από το συνολικό ποσό του συμβιβασμού είναι βέβαιο ότι θα καταβληθούν, εξηγεί ο Έμετ Ράιαν. Και μάλιστα δεν θα καταβληθούν εφάπαξ ή τέλος πάντων σε κάποιες δόσεις που θα δικαιολογούσαν ο τεράστιος τζίρος και τα κέρδη του ομίλου (200 δισ. δολάρια και 60 δισ. δολάρια αντίστοιχα πέρυσι), δίχως να «γονατίσει» ο όμιλος ή να τεθούν υπό πίεση η μετοχή του και (προπαντός) τα μερίσματα των μετόχων.
Η συμφωνία επιτρέπει στη Meta να κατανείμει τις πληρωμές των 12,1 δισ. δολαρίων σε βάθος δεκαετίας. Το υπόλοιπο ποσό των 5,9 δισ. δολαρίων θα καταβληθεί μόνο εάν οι ανταγωνιστές του αμερικανικού ομίλου, όπως είναι το YouTube και το TikTok, συνάψουν αντίστοιχες συμφωνίες με τις ρυθμιστικές αρχές των ΗΠΑ.
Επιπλέον, η Meta συμβιβάστηκε να καταβάλει τα δισεκατομμύρια αυτά στην αμερικανική κυβέρνηση. Αλλά επ’ ουδενί παραδέχτηκε ότι παραβίασε κάποιο νόμο ή κανονισμό σε ό,τι αφορά τη λειτουργία της. Πέτυχε, εξάλλου, να διατηρήσει ανέπαφο το βασικό επιχειρηματικό της μοντέλο, παρά τις υποσχέσεις για αλλαγές στον τρόπο λειτουργίας της.
Για παράδειγμα η Meta υποσχέθηκε, όπως σημειώνει ο αναλυτής των «Irish Times», να θέσει ως προεπιλογή ένα συνολικό όριο πρόσβασης δύο ωρών την ημέρα για τους ανηλίκους στο Facebook και το Instagram, ενώ η πρόσβαση στα κοινωνικά δίκτυα θα αποκλείεται αυτόματα κατά τη διάρκεια της νύχτας. Επίσης οι ειδοποιήσεις θα περιορίζονται επίσης αυτόματα κατά τις σχολικές ώρες, ενώ ο αριθμός των likes και των αντιδράσεων των χρηστών θα είναι από προεπιλογή κρυμμένος για τους ανηλίκους.
«Προεπιλογή»
Η λέξη που διαδραματίζει τον καθοριστικό ρόλο είναι εν προκειμένω η λέξη «προεπιλογή». Διότι όλες αυτές οι απαγορεύσεις και οι χρονικοί περιορισμοί θα μπορούν να απενεργοποιηθούν από τον χρήστη. «Από τη διακριτική ευχέρεια των γονέων ή από την ικανότητα των νέων να βρίσκουν τρόπους παράκαμψης των περιορισμών», σημειώνει χαρακτηριστικά ο Έμετ Ράιαν, προσθέτοντας ότι προσωπικά αυτός θα ανησυχούσε περισσότερο οι νέοι δεν μπορούσαν να βρουν τέτοιες λύσεις, διότι «κάτι τέτοιο θα υποδήλωνε έλλειψη εφευρετικότητας γι’ αυτούς».
Επιπλέον, βάσει της συμφωνίας Metaαμερικανικής κυβέρνησης, τα βασικά συστήματα των πλατφορμών του ομίλου για την παροχή εξατομικευμένων προτάσεων, τα οποία έχουν σχεδιαστεί έτσι ώστε να διατηρούν το ενδιαφέρον του χρήστη (να τον εθίζουν στη χρήση ακριβέστερα), θα παραμείνουν ενεργά ως προεπιλογή για τους ανηλίκους, εκτός εάν απενεργοποιηθούν.
Πέραν του προεπιλέξιμου των περιορισμών, που μετατρέπονται έτσι σε αυτοπεριορισμούς, η ανταλλαγή μηνυμάτων μέσω των εφαρμογών δεν προσμετράται στο ημερήσιο όριο χρήσης του δικτύου. Δεν προσμετρώνται επίσης ούτε τα βίντεο που ξεπερνούν σε διάρκειας τα 22 λεπτά – αν καταφέρουν να μείνουν συγκεντρωμένα τα παιδιά σε μια ιστορία που η περιγραφή της διαρκεί τόσο πολύ, χαλάλι τους, θα σκεφτόταν κάποιος.
Κάτι ξέρουν οι αγορές
Όσους αμφιβάλλουν ότι ο «συμβιβασμός» αυτός αποτελεί ουσιαστικά μια νίκη για τη Meta, ο Ράιαν τους καλεί να ρίξουν μια ματιά στην αντίδραση των αγορών στην περιβόητη συμφωνία. Αν το κάνουν, θα διαπιστώσουν ότι η τιμή της μετοχής της Meta εκτινάχθηκε στο υψηλότερο επίπεδο των τελευταίων δύο εβδομάδων αμέσως μετά την ανακοίνωση της συμφωνίας με την αμερικανική κυβέρνηση.
Επιπλέον, η προσέγγιση που υιοθετεί η Meta για την εφαρμογή των περιορισμών ηλικίας εγείρει διάφορα ζητήματα σχετικά με την προστασία της ιδιωτικότητας. Οι μέθοδοι επαλήθευσης ηλικίας που χρησιμοποιεί ο όμιλος περιλαμβάνουν τη χρήση εγγράφων ταυτοποίησης (ταυτότητες, διαβατήρια κλπ), την εκτίμηση ηλικίας μέσω ανάλυσης χαρακτηριστικών του προσώπου και την ανάλυση της δραστηριότητας του λογαριασμού.
«Πρόκειται για έναν ιδιαίτερα παρεμβατικό τρόπο παρακολούθησης. Ακόμη και αν η Meta δεν σκοπεύει να διατηρήσει τα δεδομένα στο αρχείο της, ο κίνδυνος ασφαλείας που ενέχει και μόνο η εξέταση αυτών των δεδομένων θα έπρεπε να χτυπήσει καμπανάκι κινδύνου» γράφει ο αναλυτής, δεδομένου ότι «πρόκειται για ένα σύστημα που, εκ της φύσεώς του, θα επεξεργάζεται τα δεδομένα ανηλίκων που είναι απαραίτητα για την ταυτοποίησή τους».
Ευρωπαϊκή υστέρηση;
Φυσικά στην Ευρώπη θα ήταν εξαιρετικά μάταιο για τη Meta να επιχειρήσει καν την εφαρμογή ενός τέτοιου σχεδίου. Οι απαιτήσεις των ρυθμιστικών αρχών της ΕΕ όσον αφορά την προστασία της ιδιωτικότητας είναι πολύ πιο αυστηρές συγκριτικά με τις αμερικανικές. Αν και η αναγνώριση προσώπου ή η ταυτοποίηση από τη Meta δεν θα απαγορεύονταν προκαταβολικά, προτού δηλαδή υποβληθούν προς έγκριση στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή, είναι απίθανο η Κομισιόν να έδινε το πράσινο φως για κάτι τέτοιο δεδομένης της ευαισθησίας των Ευρωπαίων και του νομικού πλαισίου που διέπει τα ζητήματα ιδιωτικότητας.
Ωστόσο, η ΕΕ δέχθηκε μεγάλη κριτική τις ημέρες που ακολούθησαν τον συμβιβασμό της Meta με τις ΗΠΑ. Και η κριτική έχει να κάνει με το γιατί οι ευρωπαϊκές αρχές στις Βρυξέλλες δεν έχουν καταφέρει να επιβάλουν στη Meta πρόστιμο αντίστοιχης κλίμακας με αυτό που της επέβαλαν οι αμερικανικές αρχές.
«Η ΕΕ δεν έχει προβεί σε ιδιαίτερα αυστηρά πρόστιμα, παρά το γεγονός ότι διαθέτει τα κατάλληλα εργαλεία», γράφει ο Έμετ Ράιαν των «Irish Times». Δεν το πράττει, κι αυτό έχει να κάνει με την προαναφερθείσα «κατάρα του Γιουνκέρ».
Οι παράπλευρες απώλειες
Η μέγιστη ποινή που μπορεί να επιβληθεί σε έναν επιχειρηματικό όμιλο βάσει του Γενικού Κανονισμού για την Προστασία Δεδομένων (GDPR) ανέρχεται στο 4% του παγκόσμιου ετήσιου κύκλου εργασιών του. Με την Πράξη για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες (DSA) το ποσοστό αυτό αυξάνεται στο 6%, ενώ με την Πράξη για τις Ψηφιακές Αγορές (DMA) ανεβαίνει στο 10%. Ποσοστό που μπορεί να διπλασιαστεί και να φτάνει έως και το 20% για τους κατ’ εξακολούθηση παραβάτες.
Το μεγαλύτερο πρόστιμο που έχει επιβληθεί στη Meta με βάση τις ρυθμίσεις του GDPR είναι 1,2 δισ. ευρώ, ποσό που αντιστοιχεί μόλις στο ένα τέταρτο του μέγιστου δυνατού προστίμου που θα μπορούσε να επιβληθεί. Πολύ χαμηλότερα είναι τα πρόστιμα που επιβλήθηκαν στην εταιρεία του Ζάκερμπεργκ με βάσει τις νομοθετικές ρυθμίσεις για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες (DMA) και τις Αγορές (DSA).
Τον Ιούλιο η Κομισιόν ανακοίνωσε τις πρώτες διαπιστώσεις της για την αρνητική επίδραση των εφαρμογών της Meta στους ανήλικους και σχετικά με τους κινδύνους που αντιμετώπισαν (όπως αντιμετώπισαν) οι αμερικανικές αρχές στον συμβιβασμό με τον όμιλο. Αλλά εδώ ακριβώς παρεμβάλλεται η «κατάρα του Γιουνκέρ».
Για να επιβληθεί στη Meta ή σε οποιονδήποτε τεχνολογικό κολοσσό το μέγιστο δυνατό πρόστιμο, σε συνδυασμό με την επιβολή ουσιαστικών διαρθρωτικών αλλαγών στη λειτουργία των μέσων, πρέπει οι πολιτικοί να είναι προετοιμασμένοι για τις συνέπειες που τα μέτρα αυτά θα έχουν.
Φαύλος κύκλος
«Οποιοσδήποτε περιορισμός των υπηρεσιών της Meta στην Ευρώπη πλήττει άμεσα τους εργαζομένους του ομίλου, τους προμηθευτές του, καθώς και τις αναρίθμητες μικρομεσαίες επιχειρήσεις που χρησιμοποιούν τις πλατφόρμες της για σκοπούς διαφήμισης και προώθησης των προϊόντων τους», γράφει ο αναλυτής της ιρλανδικής εφημερίδας.
Ο Έμετ Ράιαν καταλήγει στο απογοητευτικό συμπέρασμα ότι «αυτή τη στιγμή δεν υπάρχει κανένας λόγος για τη Meta να πιστεύει ότι η ΕΕ διαθέτει το σθένος να αναλάβει αυτό το ρίσκο». Φυσικά το ίδιο ισχύει και για την Google, το TikTok ή οποιονδήποτε άλλον ανταγωνιστικό όμιλο. Η ΕΕ γνωρίζει δηλαδή πώς να επιλύσει αυτό το πρόβλημα. Αλλά οι πολιτικοί που καλούνται να λάβουν την ενάρετη απόφαση ουσιαστικής προστασίας των παιδιών των Ευρωπαίων από τον εθισμό στα social media, δεν έχουν ακόμα βρει τρόπους για να επιβιώσουν πολιτικά μετά από μια τέτοια απόφαση.
