Ένα από τα λιγότερο γνωστά, αλλά ιδιαίτερα σημαντικά μνημεία της Μαγνησίας βρίσκεται στον περίβολο του Ιερού Ναού Αγίου Νικολάου Πορταριάς. Πρόκειται για το μικρό ναΰδριο της Παναγίας Πορταρέας, η ιστορία του οποίου φαίνεται ότι ξεκινά από τον 13ο αιώνα.
Ο μονόχωρος, ξυλόστεγος ναός βρίσκεται στο βόρειο τμήμα του περιβόλου και καλύπτεται με δίρριχτη στέγη από σχιστολιθικές πλάκες. Οι εξωτερικές διαστάσεις του, χωρίς την κόγχη του Ιερού, είναι μόλις 3,70 επί 6,90 μέτρα, ενώ στο δυτικό τμήμα του διαθέτει ανοιχτή ξυλόστεγη στοά.
Το Ιερό χωρίζεται από τον κυρίως ναό με ξυλόγλυπτο τέμπλο, ενώ το εσωτερικό και τμήμα της δυτικής όψης κοσμούνται με τοιχογραφίες. Αφιερωματική επιγραφή στον βόρειο τοίχο χρονολογεί τον τοιχογραφικό διάκοσμο στο 1581, επιβεβαιώνοντας ότι τουλάχιστον οι τοιχογραφίες του κυρίως ναού και του Ιερού Βήματος ανάγονται σε εκείνη την περίοδο.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα τέσσερα παράθυρα του ναού. Σύμφωνα με τα στοιχεία, φαίνεται ότι ανοίχθηκαν κατά την τελευταία εικοσαετία του 19ου αιώνα, προκαλώντας σημαντικές φθορές στις τοιχογραφίες που βρίσκονταν γύρω από αυτά. Άλλωστε, ο Νικόλαος Γεωργιάδης επιβεβαίωνε το 1880 ότι ο ναός δεν διέθετε παράθυρα.
Στο Ιερό υπάρχει κεντρική κόγχη με ενσωματωμένη κτιστή Αγία Τράπεζα, καθώς και δύο μικρότερες κόγχες που λειτουργούν ως πρόθεση και διακονικό. Μία ακόμη τετράγωνη κόγχη βρίσκεται στον βόρειο τοίχο.
Οι πρώτες γραπτές αναφορές
Αναφορές στην Παναγία Πορταρέα συναντώνται στα κείμενα του Ζωσιμά Εσφιγμενίτου. Το 1887 έκανε μία σύντομη αναφορά στον ναό, ενώ το 1897 σημείωνε ότι η θέση του ήταν άγνωστη. Δύο χρόνια αργότερα, το 1899, περιέγραψε το εσωτερικό του, τον χαρακτήρισε παρεκκλήσιο αφιερωμένο στην Κοίμηση της Θεοτόκου και δημοσίευσε την επιγραφή του.
Οι εργασίες που αποκάλυψαν το βυζαντινό παρελθόν
Καθοριστικής σημασίας υπήρξε το εκτεταμένο πρόγραμμα συντήρησης και αποκατάστασης που πραγματοποιήθηκε από την αρμόδια Εφορεία Αρχαιοτήτων την περίοδο 1969–1972.
Μετά την αφαίρεση των εξωτερικών επιχρισμάτων και τις αποχωματώσεις γύρω από το μνημείο, εντοπίστηκαν σε βάθος από 30 έως 60 εκατοστά όστρακα, τα οποία ο τότε Έφορος Αρχαιοτήτων και καθηγητής Νικόλαος Νικονάνος χρονολόγησε στον 13ο αιώνα. Παράλληλα, στα χαμηλότερα τμήματα των τοίχων αποκαλύφθηκε η αρχική τοιχοποιία του ναού.
Τα ευρήματα οδήγησαν στο συμπέρασμα ότι στη θέση αυτή υπήρχε αρχικός ναός του 13ου αιώνα. Επάνω στις ίδιες διαστάσεις οικοδομήθηκε, κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας, ο νεότερος ναός, ο οποίος τοιχογραφήθηκε το 1581.
Η πρώτη οικοδομική φάση τοποθετείται στο πρώτο μισό του 13ου αιώνα. Η δεύτερη δεν μπορεί να χρονολογηθεί με απόλυτη ακρίβεια, αλλά τα μορφολογικά χαρακτηριστικά –η απλή αργολιθοδομή, η χαμηλή είσοδος και πιθανότατα η αρχική απουσία παραθύρων– την εντάσσουν στην πρώιμη Τουρκοκρατία, μετά την οριστική κατάκτηση της περιοχής το 1423 και πριν από την ολοκλήρωση των τοιχογραφιών το 1581.
Η αναγνώριση των δύο οικοδομικών φάσεων έδωσε τέλος στο ερώτημα σχετικά με τη θέση του βυζαντινού μονυδρίου της Παναγίας Πορταρέας. Ταυτόχρονα, κατέταξε το μικρό ναΰδριο ανάμεσα στα ελάχιστα γνωστά μνημεία της Μαγνησίας που διατηρούν τμήματα της βυζαντινής περιόδου.
Στο σχετικό βίντεο, ο αρχιτέκτονας Δημήτριος Καραγκούνης, επίτιμος προϊστάμενος του Τμήματος Αρχαιολογικών Έργων και Μελετών της Εφορείας Αρχαιοτήτων Λάρισας, πραγματοποιεί οδοιπορικό στον Ιερό Ναό της Παναγίας Πορταρέας, παρουσιάζοντας την ιστορία και σχολιάζοντας τη σημερινή κατάσταση του μνημείου.
