Πίσω από την εντυπωσιακή εικόνα ενός από τα ομορφότερα χωριά του Νοτίου Πηλίου κρύβεται μια πραγματικότητα που προκαλεί προβληματισμό. Ιστορικά αρχοντικά εγκαταλείπονται στη φθορά του χρόνου, παραδοσιακά κτίρια κινδυνεύουν με κατάρρευση και η αποκατάστασή τους αποτελεί οικονομικό και γραφειοκρατικό αδιέξοδο για πολλούς ιδιοκτήτες. Ο αρχιτέκτονας Δημήτριος Καραγκούνης, Επίτιμος Προϊστάμενος του Τμήματος Αρχαιολογικών Έργων και Μελετών της ΕΦΑΛΑΡ, πραγματοποιεί ένα οδοιπορικό στον Λαύκο, αναδεικνύοντας την ανάγκη προστασίας της μοναδικής αρχιτεκτονικής του ταυτότητας.
Ένα χωριό που μοιάζει να έχει ξεπηδήσει από άλλη εποχή κινδυνεύει να χάσει σταδιακά ένα σημαντικό κομμάτι της ιστορικής του φυσιογνωμίας. Ο Λαύκος, ένας από τους πιο χαρακτηριστικούς παραδοσιακούς οικισμούς του Νοτίου Πηλίου, εξακολουθεί να εντυπωσιάζει τους επισκέπτες με τα πέτρινα καλντερίμια, την ιδιαίτερη αρχιτεκτονική και την πανοραμική θέα προς τον Παγασητικό Κόλπο.
Ωστόσο, λίγα μόλις μέτρα μακριά από την κεντρική πλατεία, η εικόνα αλλάζει. Παλιά αρχοντικά, κάποτε σύμβολα οικονομικής ευημερίας και κοινωνικής ανάπτυξης, παραμένουν κλειστά και εγκαταλελειμμένα, με εμφανή τα σημάδια της εγκατάλειψης.
Η σταδιακή φθορά αυτών των κτισμάτων δεν αποτελεί μόνο ζήτημα αισθητικής. Αφορά τη διατήρηση της ιστορικής μνήμης ενός τόπου που γνώρισε σημαντική ανάπτυξη και ανέδειξε μια ιδιαίτερη αρχιτεκτονική παράδοση.
Ένα χωριό με ιστορία έξι αιώνων
Χτισμένος αμφιθεατρικά σε υψόμετρο περίπου 310 μέτρων, ο Λαύκος διαθέτει ιστορικές ρίζες που φτάνουν έως τον 15ο αιώνα.
Η θέση του οικισμού συνδέεται με την ανάγκη προστασίας των πρώτων κατοίκων από τις επιδρομές που απειλούσαν τις παράκτιες περιοχές κατά την περίοδο της Οθωμανικής κυριαρχίας.
Στους αιώνες που ακολούθησαν, οι κάτοικοί του ανέπτυξαν σημαντική εμπορική και ναυτική δραστηριότητα, ενώ πολλοί διακρίθηκαν ως τεχνίτες και επαγγελματίες.
Η οικονομική άνθηση του χωριού κορυφώθηκε στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα, όταν εύποροι Λαυκιώτες που είχαν δραστηριοποιηθεί στο εξωτερικό επέστρεψαν στον τόπο καταγωγής τους.
Ιδιαίτερα σημαντική υπήρξε η παρουσία των λεγόμενων Αιγυπτιωτών, οι οποίοι συνέβαλαν στην ανάπτυξη του οικισμού και στην κατασκευή επιβλητικών κατοικιών.
Τα αρχοντικά αυτής της περιόδου συνδύασαν την παραδοσιακή πηλιορείτικη τεχνοτροπία με νεοκλασικές επιρροές, δημιουργώντας ένα αρχιτεκτονικό σύνολο ξεχωριστής ιστορικής αξίας.
Από το ιστορικό καφενείο έως τον ξυλόφουρνο του 1904
Ο Λαύκος διαθέτει σημαντικά σημεία πολιτιστικού και ιστορικού ενδιαφέροντος, που εξακολουθούν να προσελκύουν επισκέπτες.
Στην κεντρική πλατεία βρίσκεται το ιστορικό καφενείο Φορλίδα, η λειτουργία του οποίου ανάγεται στο 1785 και το οποίο αναφέρεται ως το παλαιότερο εν ενεργεία καφενείο της Ελλάδας.
Σύμφωνα με την τοπική ιστορική παράδοση, από τον χώρο του έχουν περάσει σημαντικές προσωπικότητες των ελληνικών γραμμάτων, μεταξύ των οποίων ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης και ο Κώστας Βάρναλης.
Ξεχωριστή θέση στην ιστορία του χωριού κατέχει και ο παραδοσιακός φούρνος του Γιάννη Δροσίτη, που στεγάζεται σε κτίριο του 1904.
Πρόκειται για ένα ιδιαίτερο δείγμα της αρχιτεκτονικής εκείνης της περιόδου, με τον σχεδιασμό του να αποδίδεται, χωρίς να έχει τεκμηριωθεί οριστικά, στον Εβαρίστο Ντε Κίρικο, τον γνωστό αρχιτέκτονα του θεσσαλικού σιδηροδρόμου.
Στον οικισμό λειτουργούν επίσης το Μουσείο Ραδιοφώνου «Αντώνης Ταβάνης», το Φάμπειο Μουσείο, αφιερωμένο στον ζωγράφο Θανάση Φάμπα, καθώς και το τοπικό Λαογραφικό Μουσείο.
Όλα αυτά συνθέτουν την ιδιαίτερη πολιτιστική ταυτότητα ενός χωριού που διατηρεί ζωντανά πολλά στοιχεία της ιστορίας του.
Τα εγκαταλελειμμένα αρχοντικά και το δυσβάσταχτο κόστος αποκατάστασης
Η εικόνα, ωστόσο, είναι διαφορετική για δεκάδες παλαιά κτίσματα που παραμένουν αναξιοποίητα.
Η αποκατάσταση ενός παραδοσιακού πηλιορείτικου αρχοντικού απαιτεί εξειδικευμένες μελέτες, κατάλληλα υλικά και τεχνίτες με ιδιαίτερες γνώσεις.
Η χρήση πέτρας, ξύλου και παραδοσιακών κατασκευαστικών τεχνικών ανεβάζει σημαντικά το κόστος, καθιστώντας πολλές φορές την αναστήλωση οικονομικά απαγορευτική.
Παράλληλα, η σταδιακή απώλεια της παραδοσιακής τεχνογνωσίας δημιουργεί πρόσθετες δυσκολίες, καθώς οι εξειδικευμένοι τεχνίτες που γνωρίζουν τις παλαιές μεθόδους κατασκευής είναι πλέον περιορισμένοι.
Έτσι, κτίρια μεγάλης ιστορικής και αρχιτεκτονικής αξίας παραμένουν εκτεθειμένα στις καιρικές συνθήκες, με τις φθορές να επιδεινώνονται όσο περνούν τα χρόνια.
Γραφειοκρατία και πολυιδιοκτησία δυσκολεύουν τις αναστηλώσεις
Εκτός από το οικονομικό κόστος, σημαντικό εμπόδιο αποτελεί και η διαδικασία αδειοδότησης των εργασιών.
Η προστασία της παραδοσιακής αρχιτεκτονικής προϋποθέτει συγκεκριμένους κανόνες και εγκρίσεις από τις αρμόδιες υπηρεσίες.
Ωστόσο, η πολυπλοκότητα των διαδικασιών μπορεί να προκαλέσει σημαντικές καθυστερήσεις, ιδιαίτερα όταν πρόκειται για διατηρητέα κτίσματα με ειδικές απαιτήσεις αποκατάστασης.
Ένα ακόμη πρόβλημα αφορά την πολυιδιοκτησία.
Πολλά ιστορικά ακίνητα έχουν περάσει μέσω κληρονομιάς σε περισσότερους ιδιοκτήτες, αρκετοί από τους οποίους κατοικούν μακριά από τον Λαύκο ή ακόμη και στο εξωτερικό.
Η δυσκολία συνεννόησης και κατανομής του κόστους μεταξύ των κληρονόμων μπορεί να οδηγήσει σε πολυετή αδράνεια, με αποτέλεσμα τα κτίρια να συνεχίζουν να φθείρονται.
Η ανάγκη κρατικής παρέμβασης
Το ζήτημα της προστασίας των ιστορικών κτισμάτων δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί αποκλειστικά ως ατομική ευθύνη των ιδιοκτητών.
Η παραδοσιακή αρχιτεκτονική του Πηλίου αποτελεί σημαντικό στοιχείο της πολιτιστικής κληρονομιάς της Μαγνησίας και συγχρόνως βασικό χαρακτηριστικό της τουριστικής ταυτότητας της περιοχής.
Η διατήρησή της απαιτεί συντονισμένη προσπάθεια, οικονομικά εργαλεία και αποτελεσματικότερες διαδικασίες.
Στο πλαίσιο αυτό αναδεικνύεται η ανάγκη για στοχευμένα προγράμματα χρηματοδότησης αναστηλώσεων, φορολογικά κίνητρα και τεχνική υποστήριξη προς τους ιδιοκτήτες ιστορικών ακινήτων.
Εξίσου σημαντική θεωρείται η απλούστευση των διαδικασιών αδειοδότησης, χωρίς να υποβαθμίζονται οι κανόνες προστασίας της αρχιτεκτονικής φυσιογνωμίας των παραδοσιακών οικισμών.
Το οδοιπορικό του Δημήτριου Καραγκούνη
Την κατάσταση που επικρατεί σήμερα στον Λαύκο αναδεικνύει μέσα από οδοιπορικό του ο αρχιτέκτονας Δημήτριος Καραγκούνης, Επίτιμος Προϊστάμενος του Τμήματος Αρχαιολογικών Έργων και Μελετών της ΕΦΑΛΑΡ.
Με τη γνώση και την εμπειρία του στον τομέα της προστασίας της πολιτιστικής κληρονομιάς, παρουσιάζει την αρχιτεκτονική φυσιογνωμία του οικισμού και σχολιάζει την κατάσταση στην οποία βρίσκονται σήμερα ιστορικά κτίσματα.
Το οδοιπορικό αναδεικνύει την αντίθεση ανάμεσα στην αναγνωρίσιμη τουριστική εικόνα του χωριού και στη σταδιακή υποβάθμιση σημαντικών στοιχείων της δομημένης κληρονομιάς του.
Το βασικό ζητούμενο είναι να υπάρξουν ουσιαστικές παρεμβάσεις πριν οι φθορές καταστούν μη αναστρέψιμες.
Ο Λαύκος δεν κινδυνεύει να χάσει μόνο παλιά σπίτια. Κινδυνεύει να στερηθεί ένα σημαντικό κομμάτι της ιστορικής του ταυτότητας.
Και η προστασία αυτής της κληρονομιάς δεν αφορά αποκλειστικά τους κατοίκους του χωριού, αλλά ολόκληρη τη Μαγνησία και τις επόμενες γενιές που δικαιούνται να γνωρίσουν και να διατηρήσουν ζωντανή την ιστορία του τόπου τους.
