Στην Κρανιά Καρδίτσας αλλά και σε πολλά άλλα καραγκουνοχώρια τον Μάη τον υποδέχονταν μ’ έναν δικό τους ξεχωριστό δρώμενο, τον κλήδονα ή τα κλήδονα, όπως ονομάζονται στην Κρανιά.
Πρόκειται, όπως τονίζει, στο Αθηναϊκό-Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων η Βασιλική Κοζιού-Κολοφωτιά, εκπαιδευτικός-ερευνήτρια τοπικής ιστορίας και λαογραφίας, για μια από τις πολλές τελετουργικές γιορτές του εορτολογίου μας, της οποίας χαρακτηριστικό γνώρισμα είναι οι συμβολισμοί και το μαγικοθρησκευτικό περιεχόμενο, που από τη δεκαετία του 1970 άρχισαν να αμφισβητούνται. Στις μέρες μας πλέον, τα κλήδονα είναι απλά ένα από τα πολλά θεατρικά δρώμενα με πολλά στοιχεία φολκλόρ, που αναπαρίστανται από τους πολιτιστικούς συλλόγους στην κοινότητα ή σε διάφορες κορυφαίες εκδηλώσεις των πόλεων.
Στην Κρανιά τα κλήδονα, όσον αφορά την επιτέλεση, ήταν καθαρά γυναικεία υπόθεση, που έδινε την ευκαιρία στα νεαρά κορίτσια να βγουν από τα σπίτια τους χωρίς να σχολιαστούν. Τα «κλήδονα», όπως ονομάζονται στο χωριό μου, την Κρανιά, τονίζει, επίσης, η λαογράφος, τα παρακολουθούσε σύσσωμη η κοινότητα και ήταν μια καλή ευκαιρία για τις κοπέλες του χωριού να τραγουδήσουν, να χορέψουν αλλά και να νυφοδιαλεχτούν.
Οδηγό σε αυτές τις όμορφες οικογενειακές, ζεστές εποχές, έχουμε το βιβλίο που έχει τίτλο «Καταγραφή και ανάδειξη της αγροτικής και πολιτιστικής κληρονομιάς της Καρδίτσας» έκδ. Κέντρου Ιστορικής και Λαογραφικής Έρευνας Καρδίτσας «Ο ΑΠΟΛΛΩΝ»,, σ. 312, του οποίου συγγραφέας είναι η κ. Βασιλική Κοζιού-Κολοφωτιά.
Την Πρωτομαγιά νεαρά κορίτσια συγκεντρώνονταν σε ένα σπίτι και όλα μαζί κρατώντας ένα πήλινο δοχείο με ανοιχτό στόμιο (να χωράει την παλάμη ενός χεριού) ξεκινούσαν τραγουδώντας για τη βρύση του χωριού, για να γεμίσουν το δοχείο με το αμίλητο νερό. Το τραγούδι που τραγουδούσαν ήταν:
Κίνησα το δρόμο, δρόμο
το στρατί, το μονοπάτι.
Βρίσκω μια μηλιά στο δρόμο
με τα μήλα φορτωμένη.
Άπλωσα να πάρω ένα.
Μη το παίρνεις, μη τ’ αφήνεις
μη το πικρομαραγκιάζεις.
Τα ‘χει ο αφέντης μετρημένα
κι η κυρά λογαριασμένα.
Μόλις έφταναν στη βρύση, ακολουθούσε το παρακάτω τραγούδι:
Για μαζευτείτε λυγερές,
για μαζευτείτε νέες,
να βάλουμε τα κλήδονα
την Πρωτομαγιά
και τ’ Αη-Θανασιού.
Ενώ έλεγαν αυτό το τραγούδι, οι κοπέλες που συμμετείχαν στη διαδικασία μαζεύονταν κάνοντας ένα ημικύκλιο. Το τραγούδι σταματούσε, για να γεμίσουν τη στάμνα με το αμίλητο νερό και να βάλουν μέσα τα ματσάκια των λουλουδιών που είχαν δεμένα με μια κλωστή, στην οποία κάθε κοπέλα έβαζε μυστικά και από ένα χαρακτηριστικό αντικείμενο, το οποίο ήξερε μόνο αυτή. Τα αντικείμενα αυτά μπορούσε να είναι ένα δαχτυλίδι, ένα κουμπί, μια παραμάνα, ένα σταυρουδάκι κ.ά. Στη συνέχεια σκέπαζαν τη στάμνα με ένα κόκκινο συνήθως πανί και γύρω στο λαιμό της, τύλιγαν σφιχτά ένα σχοινί με λουλουδάκια, δηλαδή την κλείδωναν. Όταν τελείωνε η διαδικασία του αμίλητου νερού, σιωπηλά τα κορίτσια πήγαιναν τα κλείδονα στην εκκλησία. Μάταια προσπαθούσαν πολλοί νέοι να τις αναγκάσουν να μιλήσουν με κάθε τρόπο κατά την πορεία τους προς τον Ιερό Ναό του χωριού, σύμφωνα με την κ. Κοζιού.
Την άλλη μέρα το απόγευμα, του Αη-Θανασιού, οι κοπέλες μαζεύονταν στο ίδιο σπίτι και, αφού έντυναν ένα νεαρό κορίτσι νύφη, το οποίο είχε και τους δυο γονείς, ξεκινούσαν τραγουδώντας να πάνε να βγάλουν τα κλείδονα. Tα τραγούδια που έλεγαν στο δρόμο προς τη βρύση ήταν τα ίδια που έλεγαν, όταν πήγαιναν να βάλουν τα κλήδονα. Απλά στο τραγούδι «Για μαζευτείτε λυγερές», αντί της λέξης να βάλουμε τα κλήδονα έλεγαν να βγάλουμε. Πριν πάνε στη βρύση περνούσαν από την εκκλησία να πάρουν τη στάμνα και κατέληγαν στο χοροστάσι, όπου εκεί η νύφη έβγαζε ένα, ένα τα ματσάκια και τα έδινε σε μια γυναίκα του χωριού, η οποία «διακρινόταν» για τις μαντικές της ικανότητες, να πει τα μελλούμενα του γάμου του κοριτσιού, στο οποίο ανήκε το ματσάκι των λουλουδιών με το αντικείμενο που είχε δεμένο επάνω.
Όταν τελείωνε αυτή η διαδικασία, στήνονταν ένα γλέντι από τα κορίτσια και όλους τους κατοίκους του χωριού. Παλαιότερα τα τραγούδια τα τραγουδούσαν οι γυναίκες καθ’ όλη τη διάρκεια του γλεντιού, αργότερα τη θέση τους πήρε το γραμμόφωνο, στη συνέχεια το μαγνητόφωνο, ακολούθησε το πικάπ και οι ορχήστρες. Σήμερα οι συμμετέχουσες στις αναβιώσεις και αναπαραστάσεις του συγκεκριμένου δρώμενου τραγουδούν μόνο τα δρομικά τραγούδια και το γλέντι γίνεται με παραδοσιακές ορχήστρες.
Αποστόλης Ζώης – ΑΠΕ-ΜΠΕ
