Η ανάπτυξη του παιδικού εγκεφάλου διαμορφώνεται από ένα ευρύ φάσμα παραγόντων, όπως ο ύπνος, η διατροφή, το οικογενειακό περιβάλλον και οι καθημερινές εμπειρίες. Ωστόσο, νέα έρευνα δείχνει ότι οι κοινωνικοοικονομικές συνθήκες στις οποίες μεγαλώνει ένα παιδί ενδέχεται να παίζουν σημαντικότερο ρόλο από ό,τι πιστευόταν μέχρι σήμερα.
Ερευνητές από την Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου της Ουάσιγκτον στο Σεντ Λούις διαπίστωσαν ότι το εισόδημα της οικογένειας και οι ευκαιρίες που προσφέρει η περιοχή στην οποία ζει, συνδέονται πιο στενά με την ανάπτυξη του εγκεφάλου από άλλους παράγοντες, όπως ο δείκτης νοημοσύνης (IQ) ή ο τρόπος ανατροφής.
Σύμφωνα με τα ευρήματα, οι κοινωνικοοικονομικές συνθήκες αντιστοιχούσαν στο 16% της μεταβλητότητας των δεικτών εγκεφαλικής λειτουργίας, ξεπερνώντας κατά πολύ την επίδραση παραγόντων όπως το IQ, το γονεϊκό στυλ ανατροφής και η κατάσταση της υγείας.
«Θέλαμε να συγκρίνουμε εκατοντάδες επιδράσεις στον αναπτυσσόμενο εγκέφαλο και δείξαμε-για πρώτη φορά σε αυτή την κλίμακα- ότι οι κοινωνικοοικονομικές συνθήκες αφήνουν το βαθύτερο αποτύπωμα από κάθε άλλο παράγοντα που εξετάσαμε», δήλωσε ο επικεφαλής συγγραφέας της μελέτης, Νίκο Ντόζενμπαχ.
Το αποτύπωμα αυτό φαίνεται να επηρεάζεται από τον κακό ύπνο και το χρόνιο στρες, πρόσθεσε.
Στο πλαίσιο της μελέτης, οι ερευνητές ανέλυσαν απεικονίσεις εγκεφάλου 12.000 παιδιών ηλικίας 9 έως 10 ετών, προκειμένου να εξετάσουν πώς το περιβάλλον, η υγεία και οι καθημερινές δραστηριότητες, συνδέονται με την ανάπτυξη του εγκεφάλου. Από τις εκατοντάδες μεταβλητές που μελετήθηκαν, η κοινωνικοοικονομική κατάσταση της οικογένειας αναδείχθηκε ως ο παράγοντας με τη μεγαλύτερη συσχέτιση με τη δομή και τη λειτουργία του εγκεφάλου.
Επιπλέον, οι περιοχές του εγκεφάλου που αντανακλούσαν τις κοινωνικοοικονομικές συνθήκες ήταν οι ίδιες που εμφανίζονταν πιο ευαίσθητες στον ύπνο και στο στρες. Αυτό υποδηλώνει ότι η χαμηλή κοινωνικοοικονομική κατάσταση επηρεάζει τον εγκέφαλο έμμεσα, μέσω του διαταραγμένου ύπνου και του χρόνιου άγχους.
«Ο εγκέφαλος ενός παιδιού που μεγαλώνει σε χαμηλό κοινωνικοοικονομικό περιβάλλον μοιάζει με τον εγκέφαλο ενός παιδιού από πιο προνομιούχο περιβάλλον που στερείται ύπνου και βρίσκεται υπό πίεση», ανέφερε ο ερευνητής.
«Δεν πρόκειται για έναν λιγότερο έξυπνο εγκέφαλο. Πρόκειται για έναν κουρασμένο και στρεσαρισμένο εγκέφαλο. Το θετικό είναι ότι τόσο ο ύπνος όσο και το στρες μπορούν να βελτιωθούν. Αν βρούμε τρόπους να βελτιώσουμε τον ύπνο και να μειώσουμε το άγχος στα παιδιά που μεγαλώνουν σε οικογένειες με περιορισμένες κοινωνικοοικονομικές ευκαιρίες, ίσως μπορέσουμε να μειώσουμε τις διαφορές στον εγκέφαλο που συνδέονται με το κοινωνικοοικονομικό υπόβαθρο».
Χαρτογραφώντας τους παράγοντες που σχετίζονται με τη δομή και τη λειτουργία του εγκεφάλου
Για χρόνια, οι επιστήμονες προσπαθούν να κατανοήσουν τη σχέση μεταξύ των φυσιολογικών χαρακτηριστικών του εγκεφάλου και παραγόντων όπως το IQ, η ψυχική υγεία ή συγκεκριμένες συμπεριφορές, χρησιμοποιώντας τις λεγόμενες «μελέτες συσχέτισης σε ολόκληρο τον εγκέφαλο» (brain-wide association studies).
Οι μελέτες αυτές χρησιμοποιούν μαγνητικές τομογραφίες (MRI) για να συνδέσουν τη δομή και τη λειτουργία του εγκεφάλου με γνωστικά, συμπεριφορικά ή άλλα χαρακτηριστικά. Ωστόσο, σε μεγάλο βαθμό είχαν αγνοήσει την επίδραση του περιβάλλοντος και των εμπειριών των παιδιών στην ανάπτυξη του εγκεφάλου.
Λαμβάνοντας υπόψη προηγούμενα ευρήματα που δείχνουν ότι η παιδική φτώχεια, το χρόνιο στρες και άλλες δυσμενείς εμπειρίες επηρεάζουν την εγκεφαλική ανάπτυξη και τη σωματική και ψυχική υγεία, η ερευνητική ομάδα επέκτεινε το πεδίο αυτών των μελετών και συμπεριέλαβε 649 μεταβλητές, οι οποίες κατηγοριοποιήθηκαν σε 12 τομείς:
- Κοινωνικοοικονομική κατάσταση
- Χρόνος χρήσης οθονών
- Γνωστικές ικανότητες (τεστ, μνήμη κ.ά.)
- Δημογραφικά χαρακτηριστικά (φυλή, φύλο)
- Πολιτισμικό και περιβαλλοντικό πλαίσιο
- Σωματική υγεία
- Ψυχική υγεία
- Κοινωνική προσαρμογή (φιλίες, εκφοβισμός)
- Χρήση ουσιών ή έκθεση σε αυτές
- Γονεϊκή συμπεριφορά
- Προσωπικότητα
- Ιατρικό ιστορικό
Στη συνέχεια επιχείρησαν να απαντήσουν σε δύο ερωτήματα:
- Πώς αντανακλώνται αυτοί οι παράγοντες στη δομή και λειτουργία του εγκεφάλου;
- Είναι οι σχέσεις μεταξύ IQ και εγκεφαλικής φυσιολογίας πραγματικές ή επηρεάζονται από άλλες μεταβλητές;
Για τον σκοπό αυτό ανέλυσαν δεδομένα από 11.878 παιδιά που συμμετέχουν στη μακροχρόνια εθνική μελέτη Adolescent Brain Cognitive Development Study. Από τις 40 μεταβλητές που συνδέονταν περισσότερο με τη λειτουργία του εγκεφάλου, οι 37 ήταν κοινωνικοοικονομικές. Αντίστοιχα, από τις 40 σημαντικότερες μεταβλητές που σχετίζονταν με τη δομή του εγκεφάλου, οι 35 ήταν επίσης κοινωνικοοικονομικές.
Σε αυτές περιλαμβάνονταν:
- Οι κοινωνικοί και οικονομικοί πόροι της γειτονιάς
- Το οικογενειακό εισόδημα
- Η ιδιοκατοίκηση
- Τα ποσοστά φτώχειας
- Η πρόσβαση σε μαζικά μέσα μεταφοράς
Οι υπόλοιποι σημαντικοί παράγοντες αφορούσαν τον ύπνο, τον χρόνο στις οθόνες και το στρες.
«Άρχισα να το αποκαλώ “τον ελέφαντα μέσα στον εγκέφαλο”», δήλωσε ο πρώτος συγγραφέας της μελέτης, Σκοτ Μάρεκ. «Πίστευα ότι οι κοινωνικοοικονομικές ευκαιρίες θα είχαν σημασία, αλλά όχι σε τέτοιο βαθμό. Υπερίσχυαν συντριπτικά όλων των άλλων παραγόντων».
Οι κοινωνικοοικονομικές μεταβλητές συνδέθηκαν ιδιαίτερα με λειτουργικά χαρακτηριστικά στις κινητικές και αισθητηριακές περιοχές του εγκεφάλου, οι οποίες είναι ιδιαίτερα ευαίσθητες στις καθημερινές διακυμάνσεις του ύπνου και του στρες.
Αντίθετα, οι περιοχές που σχετίζονται με τη γνωστική επεξεργασία και την επίλυση προβλημάτων εμφάνιζαν ασθενέστερη σύνδεση με τους κοινωνικοοικονομικούς παράγοντες. Αυτό υποδηλώνει ότι οι κοινωνικοοικονομικές συνθήκες επηρεάζουν κυρίως συστήματα που σχετίζονται με τις σωματικές αισθήσεις και την κίνηση και όχι άμεσα τις περιοχές της «σκέψης».
Κατά συνέπεια, αυτό που μπορεί να φαίνεται ως διαφορά στις γνωστικές ικανότητες είναι πιθανότερο να αντανακλά διαφορές στην καθημερινή επιβάρυνση- όπως η κόπωση και το χρόνιο στρες- και όχι πραγματικές διαφορές στη νοητική ικανότητα.
Οι απεικονίσεις του εγκεφάλου δεν έδειξαν κάποιο στοιχείο που να σχετίζεται με τις βαθμολογίες IQ
Για δεκαετίες, οι επιστήμονες αναζητούν βιολογικούς δείκτες της νοημοσύνης στη μορφολογία και τη σύνθεση του εγκεφάλου, με αντιφατικά αποτελέσματα. Οι δυο ερευνητές προσπάθησαν να εξηγήσουν γιατί συμβαίνει αυτό. Παλαιότερες μελέτες που συνέδεαν το IQ με χαρακτηριστικά όπως το πάχος του εγκεφαλικού φλοιού ίσως στην πραγματικότητα κατέγραφαν την επίδραση κοινωνικοοικονομικών παραγόντων. Άλλωστε, η κοινωνική έρευνα έχει δείξει ότι οι βαθμολογίες IQ τείνουν να αυξάνονται μαζί με τα κοινωνικά προνόμια.
Όταν οι ερευνητές αφαίρεσαν στατιστικά την επίδραση των κοινωνικοοικονομικών παραγόντων, περίπου το 70% των συσχετίσεων μεταξύ εγκεφαλικών μετρήσεων και IQ έπαψαν να είναι στατιστικά σημαντικές.
Σε μια δεύτερη ανάλυση, η ομάδα εξέτασε μόνο παιδιά από υψηλά κοινωνικοοικονομικά περιβάλλοντα. Σε αυτή την ομάδα, το IQ δεν εμφάνιζε καμία συσχέτιση με τη δομή ή τη λειτουργία του εγκεφάλου.
«Αν εξετάσουμε τις εγκεφαλικές απεικονίσεις των παιδιών, μπορούμε να καταλάβουμε πόσο εύπορη είναι η οικογένειά τους και πόσο κοιμούνται ή πόσο χρόνο περνούν μπροστά σε οθόνες, αλλά δεν μπορούμε να προβλέψουμε το IQ τους- τουλάχιστον αφού λάβουμε υπόψη τις κοινωνικοοικονομικές ευκαιρίες», δήλωσε ο Μάρεκ.
«Αυτό μου δείχνει ότι το IQ δεν έχει τις ρίζες του αποκλειστικά στη νευροβιολογία. Το περιβάλλον διαμορφώνει τον εγκέφαλο των παιδιών με τρόπους που έχουν παρερμηνευθεί ως αντανάκλαση της νοημοσύνης, ενώ στην πραγματικότητα αντανακλούν το στρες και τη στέρηση ύπνου. Και αυτά είναι πράγματα πάνω στα οποία μπορούμε να δράσουμε για να βελτιώσουμε την υγεία του εγκεφάλου των παιδιών», κατέληξε.
Τα ευρήματα δημοσιεύθηκαν στο περιοδικό «Science».
Πηγή: Medicalxpress
Κάνε like στη σελίδα μας στο Facebook
Ακολούθησε μας στο Twitter
Κάνε εγγραφή στο κανάλι μας στο Youtube
Γίνε μέλος στο κανάλι μας στο Viber
– Αναφέρεται ως πηγή το ertnews.gr στο σημείο όπου γίνεται η αναφορά.
– Στο τέλος του άρθρου ως Πηγή
– Σε ένα από τα δύο σημεία να υπάρχει ενεργός σύνδεσμος
