Η ευγένεια και ο σεβασμός από πλευράς των ταξιδιωτών είναι πλέον πιο σημαντικά από ποτέ. Τι γίνεται όμως όταν θέλουμε να ζητήσουμε κάτι ευγενικά, αλλά η γλώσσα της χώρας που βρισκόμαστε δεν διαθέτει αντίστοιχη λέξη για το «παρακαλώ»;
Ένας δημοσιογράφος του BBC βρέθηκε στην σε ένα αρτοποιείο της Κοπεγχάγη. Όταν έφτασε η σειρά του στην ουρά, ήταν έτοιμοιμος να παραγγείλει μιλώντας δανέζικα. Το πρόβλημα που αντιμετώπισε ήταν ότι στη συγκεκριμένη γλώσσα δεν υπάρχει μια λέξη που να λειτουργεί όπως αγγλικό please ή το ελληνικό «παρακαλώ».
Είναι συχνό φαινόμενο για τους ταξιδιώτες να μαθαίνουν τα μερικές βασικές λέξεις στη γλώσσα της χώρας την οποία έχουν επισκεφτεί. Αυτό όμως είναι αδύνατο στα δανέζικα, τα σουηδικά, τα νορβηγικά, τα ισλανδικά ή τα φινλανδικά, καθώς καμία από αυτές τις γλώσσες δεν διαθέτει μια γενική λέξη με αυτή ακριβώς τη χρήση.
Είναι οι λαοί των Nordic χωρών απλά πιο άμεσοι στον λόγο τους ή μήπως εκφράζουν την ευγένεια με τρόπους που ένας ξένος δυσκολεύεται να αναγνωρίσει; Για τους ταξιδιώτες, η κατανόηση αυτής της διαφοράς μπορεί να διευκολύνει σημαντικά τις καθημερινές τους συναλλαγές.
Η ευγένεια έχει πολλές μορφές
Το πρώτο πράγμα που πρέπει να καταλάβουμε, εξηγεί ο γλωσσολόγος Δρ Τζέιμς Πουτσόβσκι, ερευνητής στο Νορβηγικό Μουσείο Γραπτού Πολιτισμού, είναι ότι η αναζήτηση μιας απευθείας μετάφρασης του «παρακαλώ» ξεκινά από λάθος βάση.
Για παράδειγμα, ένας Δανός, ζητώντας ένα γλυκό σε έναν φούρνο, μπορεί να χρησιμοποιήσει τη φράση må jeg bede om («θα μπορούσα να έχω»), δηλώνοντας έτσι τους καλούς του τρόπους. Στη Σουηδία, ο πελάτης μπορεί να προσθέσει τη λέξη tack («ευχαριστώ») στο αίτημά του, ενώ στη Νορβηγία η ευγένεια εκφράζεται συχνά με μια πιο ανάλαφρη, επιτονισμένη φωνή στο τέλος της πρότασης και ένα χαμόγελο.
Η καθηγήτρια δανέζικης γλώσσας Ντανιέλα Χούμελγκρεν σημειώνει ότι η αμεσότητα αποτελεί δομικό στοιχείο της επικοινωνίας τους. «Εδώ εκτιμάται η αποτελεσματικότητα και η επικοινωνία είναι γενικά άμεση», αναφέρει. Η υπερβολική ευγένεια μπορεί ακόμη και να ενοχλήσει, αν καθυστερεί τη διαδικασία.
Είναι όμως αγενείς;
Ο Πουτσόβσκι θεωρεί ότι αυτές οι διαφορές αντικατοπτρίζουν την ίδια τη δομή της κοινωνίας. Στις βόρειες χώρες, εξηγεί, η ισότητα αποτελεί θεμελιώδη αξία και οι κοινωνικές διακρίσεις αποτυπώνονται πολύ λιγότερο στον καθημερινό λόγο. Για παράδειγμα, επίσημες προσφωνήσεις όπως Herr και Frue (Κύριε και Κυρία) έχουν σχεδόν εκλείψει από την καθημερινότητα, δείγμα μιας κοινωνίας που αυτοπροσδιορίζεται ως πιο ισότιμη και λιγότερο ταξική.
Αυτή η τάση ισότητας συνδέεται συχνά με τον «Νόμο του Γιάντε» τη σκανδιναβική αντίληψη ότι κανείς δεν πρέπει να θεωρεί τον εαυτό του ανώτερο ή πιο σημαντικό από τους άλλους. Στις καθημερινές επαφές, αυτό σημαίνει λιγότερη έμφαση στην προβολή του κοινωνικού status. Επομένως, η ευγένεια βασίζεται λιγότερο σε μια λέξη σεβασμού όπως το «παρακαλώ» και περισσότερο στη διατύπωση, στον τόνο της φωνής και στο γενικότερο πλαίσιο.
Παρόμοιοι κοινωνικοί κανόνες ισχύουν σε ολόκληρη την περιοχή, συμπεριλαμβανομένης της Φινλανδίας, παρόλο που η φινλανδική γλώσσα ανήκει σε διαφορετική γλωσσική οικογένεια από τα δανέζικα, τα σουηδικά, τα ισλανδικά και τα νορβηγικά.
«Η γλώσσα είναι κάτι παραπάνω από λέξεις», τονίζει ο Πουτσόβσκι. «Έχει να κάνει και με τον τρόπο που διατυπώνεις μια ιδέα».
Ευγένεια χωρίς το «παρακαλώ»
Η Χούμελγκρεν συμβουλεύει τους επισκέπτες να παρατηρούν τους γύρω τους. «Χρειάζεται να προσαρμόζετε το επίπεδο ευγένειας ανάλογα με το περιβάλλον», σημειώνει. «Παρατηρήστε πώς συμπεριφέρονται οι ντόπιοι, ώστε να εξοικειωθείτε με το τι θεωρείται ευγενικό και τι όχι». Ακόμη κι αν δεν μιλούν τη γλώσσα, οι ταξιδιώτες μπορούν να προσέξουν τον τόνο της φωνής, τη γλώσσα του σώματος και τον τρόπο που απευθύνονται οι ντόπιοι στο προσωπικό εξυπηρέτησης ή σε αγνώστους.
Στη Σουηδία, μια απλή λύση είναι η προσθήκη της λέξης tack («ευχαριστώ») στο αίτημα. Έρευνες γύρω από τη χρήση του tack δείχνουν ότι συνδέεται με την ισότητα και την αμοιβαιότητα, παρά με την υποτακτικότητα. Η ίδια βασική λέξη χρησιμοποιείται στο μεγαλύτερο μέρος της περιοχής: tak στα δανέζικα, takk στα νορβηγικά και τα ισλανδικά, ενώ οι Φινλανδοί χρησιμοποιούν τη λέξη kiitos.
Πάντως, οι επισκέπτες δεν χρειάζεται να ανησυχούν υπερβολικά μήπως κάνουν λάθος. Κανείς δεν θα σας κοιτάξει με μισό μάτι αν παραγγείλετε έναν καφέ χωρίς να πείτε tak.
Στην πραγματικότητα, η Χούμελγκρεν επισημαίνει ότι η υπερβολική ευγένεια μπορεί να φανεί ασυνήθιστη, εως και ύποπτη. «Δεν έχω ακούσει ποτέ κανέναν να στέλνει ευχαριστήρια κάρτα μετά από μια συνέντευξη για δουλειά», λέει. «Θα φαινόταν υπερβολικό, σαν να ζητάει κανείς ειδική μεταχείριση».
Για τους ταξιδιώτες, το δίδαγμα είναι ότι η ευγένεια δεν εξαρτάται πάντα από τις ίδιες λέξεις ή τα ίδια τυπικά. Μπορεί να μην ακούσετε τη λέξη «παρακαλώ», αυτό όμως δεν σημαίνει ότι λείπει ο σεβασμός.
Με πληροφορίες από BBC
