Η Νάπολη δεν χρειάζεται ιδιαίτερη προσπάθεια για να γίνει εικόνα. Έχει τον κόλπο, τον Βεζούβιο, το Castel dell’Ovo, τις φωνές, τα σοκάκια, τα μηχανάκια, την πίτσα, τα εικονοστάσια του Μαραντόνα, την αίσθηση μιας πόλης που δεν ησυχάζει ποτέ. Όμως πίσω από αυτό το ήδη φορτισμένο θέαμα υπάρχει μια άλλη Νάπολη, πιο κλειστή, πιο υπόγεια και συχνά πιο δύσκολη στην πρόσβαση: μια πόλη από παλάτια, ιδιωτικές βίλες, αρχαίους τάφους, οστεοφυλάκια και βιβλιοθήκες που μοιάζουν να έχουν μείνει έξω από τον τουριστικό θόρυβο.
Σε αυτή τη Νάπολη κινούνται εδώ και χρόνια ο Φιλίππο Κοσμέλι και η Ντανιέλα Μπιάνκο, οι ιδρυτές της IF Experience, μιας εταιρείας που ξεκίνησε οργανώνοντας ταξίδια έμπνευσης για μεγάλους οίκους πολυτελείας και σήμερα στήνει πολιτιστικές διαδρομές σε χώρους που δεν ανοίγουν εύκολα στο κοινό. Εκείνος είναι ιστορικός τέχνης, εκείνη αρχιτέκτονας. Αυτό που αναζητούν δεν είναι μια ακόμη ξενάγηση με έτοιμο κείμενο και ακουστικά στα αυτιά, αλλά μια εμπειρία πρόσβασης: να μπει κανείς εκεί όπου συνήθως δεν μπαίνει.
Η διαδρομή αρχίζει από το πιο κομψό πρόσωπο της πόλης, στο Circolo del Remo e della Vela Italia, την κλειστή λέσχη κωπηλασίας και ιστιοπλοΐας που ιδρύθηκε το 1889 και κοιτάζει τη θάλασσα, τα σκάφη και το Castel dell’Ovo. Είναι η Νάπολη της παραλίας, της παλιάς αριστοκρατικής άνεσης, των μελών που χρειάζονται συστάσεις και των σερβιτόρων που κινούνται σαν να ανήκουν σε άλλο χρόνο. Από εκεί, η πόλη μοιάζει σχεδόν ήρεμη. Αλλά η ηρεμία στη Νάπολη κρατά πάντα λίγο.
Η πρώτη μεγάλη στάση βρίσκεται στο Ποζίλιπο, πάνω από τη θάλασσα, στη Villa Doria d’Angri. Από τους κήπους της, ο κόλπος της Νάπολης ανοίγεται σαν σκηνικό, με το Κάπρι και τη χερσόνησο του Σορέντο στο βάθος. Η βίλα υπήρξε θερινό καταφύγιο της οικογένειας Doria d’Angri, την εποχή που οι αριστοκράτες άφηναν τα παλάτια του κέντρου για να πλησιάσουν την ακτή. Σήμερα φιλοξενεί γραφεία του Πανεπιστημίου της Νάπολης, αλλά εξακολουθεί να κρατά κάτι από τη θεατρικότητα μιας τάξης που ήξερε να μετατρέπει ακόμη και έναν περίπατο στον κήπο σε τελετουργία.
Από εκεί το βλέμμα πέφτει στο Palazzo Donn’Anna, ένα από τα πιο παράξενα και αινιγματικά κτίρια της πόλης. Σχεδιάστηκε τον 17ο αιώνα από τον Cosimo Fanzago για την Anna Carafa, σύζυγο του αντιβασιλέα της Νάπολης Ramiro Núñez de Guzmán, αλλά έμεινε ημιτελές, σαν ερείπιο που προεξέχει μέσα στη θάλασσα. Το παλάτι κατοικείται κανονικά και στον δεύτερο όροφό του ζει η Lia Rumma, σημαντική γκαλερίστα με παρουσία στη Νάπολη και στο Μιλάνο. Το διαμέρισμά της, με τεράστια βεράντα και θέα που μοιάζει σχεδόν παράλογη, λειτουργεί και ως ιδιωτικός εκθεσιακός χώρος, με έργα του Anselm Kiefer, του Ettore Spalletti και άλλων καλλιτεχνών να συνομιλούν με το μπλε του κόλπου.
Το Palazzo Donn’Anna έχει και τη δική του φήμη ως στοιχειωμένου κτιρίου, σαν να μην μπορούσε ένα τέτοιο μέρος να υπάρξει χωρίς φαντάσματα. Η ίδια η Rumma το αντιμετωπίζει με χιούμορ, λέγοντας ότι έχει ακούσει ιστορίες για βήματα και τραγούδια, αλλά προτιμά να ζητά από τα φαντάσματα να την αφήνουν ήσυχη. Στη Νάπολη, άλλωστε, το υπερφυσικό δεν είναι ποτέ εντελώς έξω από την καθημερινότητα. Είναι μέρος της αρχιτεκτονικής της πόλης.
Λίγο πιο ψηλά, στη Chiaia, η διαδρομή περνά από τον χώρο που άνοιξε το 2018 ο γκαλερίστας Thomas Dane σε μια πλούσια βίλα του τέλους του 19ου αιώνα, όπου είχε ζήσει ο φιλόσοφος και πολιτικός Benedetto Croce. Από τη μεγάλη βεράντα, η πόλη απλώνεται σε επίπεδα: κήποι, προσόψεις, θάλασσα, ορίζοντας. Είναι η κομψή Νάπολη, αυτή που ξέρει να κρύβεται πίσω από βαριές πόρτες και να εμφανίζεται μόνο όταν κάποιος έχει το σωστό κλειδί.
Ύστερα η διαδρομή αλλάζει θερμοκρασία. Από την παραλιακή και αριστοκρατική Νάπολη κατεβαίνει στη Sanità, μια συνοικία που για χρόνια κουβαλούσε τη φήμη του δύσκολου και επικίνδυνου, αλλά τα τελευταία χρόνια ξαναγράφεται ως ένα από τα πιο ζωντανά και πολύπλοκα σημεία της πόλης. Εδώ τα πρόσωπα του Ντιέγκο Μαραντόνα και του Totò εμφανίζονται σε τοίχους και εικονοστάσια, τα bassi —τα χαμηλά ισόγεια σπίτια που συχνά δημιουργήθηκαν σε παλιά μαγαζιά— θυμίζουν τη λογοτεχνική Νάπολη της Anna Maria Ortese, και κάτω από τα πόδια των περαστικών ανοίγονται άλλες πόλεις, νεκρές αλλά όχι σιωπηλές.
Το Cimitero delle Fontanelle ξανάνοιξε τον Απρίλιο, ύστερα από έξι χρόνια εργασιών. Είναι ένα τεράστιο οστεοφυλάκιο σκαμμένο στο μαλακό ηφαιστειακό πέτρωμα της πόλης, όπου δεκάδες χιλιάδες κρανία και οστά έχουν στοιβαχτεί, ταξινομηθεί, λατρευτεί, ξεχαστεί και ξαναβρεθεί. Στη Νάπολη, η σχέση με τους νεκρούς δεν υπήρξε ποτέ απλώς υπόθεση πένθους. Υπήρξε σχέση καθημερινής ανταλλαγής, προστασίας, φόβου και οικειότητας. Το Fontanelle δεν είναι μόνο μακάβριο θέαμα. Είναι ένας υπόγειος καθρέφτης της πόλης.
Λίγο πιο πέρα βρίσκεται το Υπόγειο των Cristallini, μία από τις πιο εντυπωσιακές πρόσφατες ανακαλύψεις που έχουν ανοίξει στο κοινό. Δώδεκα μέτρα κάτω από τη γη, σε ελληνιστικούς ταφικούς θαλάμους του 4ου αιώνα π.Χ., ο επισκέπτης βλέπει πέτρινα ανάκλιντρα, σκαλιστά μαξιλάρια και μια Μέδουσα που κοιτά από τον τοίχο εδώ και 2.300 χρόνια. Η είσοδος είναι περιορισμένη, περίπου 50 επισκέπτες την ημέρα, και η εμπειρία δεν μοιάζει με επίσκεψη σε μουσείο. Είναι περισσότερο σαν κάθοδος σε μια μυστική στρώση της πόλης, εκεί όπου η ελληνική Νάπολη εξακολουθεί να αναπνέει μέσα στο σκοτάδι.
Το τελευταίο σημείο αυτής της άλλης Νάπολης βρίσκεται στο ιστορικό κέντρο, σε ένα κτίριο με σκαλωσιές, όπου τον Απρίλιο ξανάνοιξε στο κοινό η Biblioteca dei Girolamini, η παλαιότερη βιβλιοθήκη της πόλης. Η αίθουσα, με την ψηλή οροφή, τα ζωγραφισμένα ταβάνια, τα παλιά ράφια και τα χιλιάδες βιβλία ταξινομημένα ανά θεματική, μοιάζει να ανήκει σε μια Νάπολη πιο χαμηλόφωνη. Εδώ δεν υπάρχουν ουρές, ούτε πλήθη. Υπάρχει η μυρωδιά του δέρματος από τις βιβλιοδεσίες, η ιερή μουσική που ακούγεται διακριτικά και η αίσθηση ότι κάποιος μπήκε κατά λάθος σε έναν χώρο που ακόμη δεν έχει αποφασίσει αν θέλει να γίνει αξιοθέατο.
Αυτό είναι ίσως το πιο ενδιαφέρον σε αυτή τη διαδρομή. Δεν πουλά απλώς «κρυμμένους θησαυρούς» σε μια πόλη που έχει γίνει συνώνυμη της υπερβολής. Δείχνει ότι η Νάπολη δεν είναι μία πόλη, αλλά πολλές πόλεις σε αλλεπάλληλα στρώματα: η αριστοκρατική, η λαϊκή, η αρχαία, η θρησκευτική, η υπόγεια, η καλλιτεχνική, η νεκρική, η θεατρική. Κάθε πόρτα που ανοίγει δεν οδηγεί απλώς σε έναν ακόμη χώρο, αλλά σε άλλη εκδοχή της ίδιας πόλης.
Η πραγματική πολυτέλεια εδώ δεν είναι η επίδειξη του αποκλειστικού. Είναι η δυνατότητα να δεις ότι η Νάπολη συνεχίζει να κρύβει περισσότερα απ’ όσα επιτρέπει να φανούν με την πρώτη ματιά.
Πάνω από τη θάλασσα, ένα παλάτσο κοιτά τον Βεζούβιο. Κάτω από τη γη, μια Μέδουσα φυλάει ακόμη έναν τάφο. Σε μια παλιά βιβλιοθήκη, τα βιβλία περιμένουν σε μια αίθουσα σχεδόν άδεια από τουρίστες. Και ανάμεσα σε όλα αυτά, η πόλη συνεχίζει να κάνει αυτό που έκανε πάντα: να αφήνει την ομορφιά, τη φθορά, το χρήμα, τον θάνατο και τη μνήμη να κατοικούν στην ίδια πρόταση.
με στοιχεία από Le Monde
