Οι Ισλανδοί προσέρχονται το Σάββατο στις κάλπες για ένα δημοψήφισμα που μπορεί να ανοίξει ξανά, έπειτα από περισσότερο από μία δεκαετία, τον δρόμο προς την Ευρωπαϊκή Ένωση.
Η ψηφοφορία της 29ης Αυγούστου δεν αφορά την ένταξη της Ισλανδίας στην ΕΕ. Οι πολίτες καλούνται να αποφασίσουν αν η κυβέρνηση θα πρέπει να επαναλάβει τις ενταξιακές διαπραγματεύσεις με τις Βρυξέλλες, οι οποίες ανεστάλησαν το 2013. Αν επικρατήσει το «Ναι» και οι συνομιλίες καταλήξουν σε συμφωνία, οι Ισλανδοί θα ψηφίσουν ξανά για το αν αποδέχονται τους όρους ένταξης.
«Ο κόσμος θα έχει τον πρώτο λόγο και θα έχει και τον τελευταίο», έχει δηλώσει η πρωθυπουργός Κρίστρουν Φρόσταντοτιρ, τονίζοντας ότι αυτό που ζητά τώρα η κυβέρνηση είναι εντολή για διαπραγμάτευση.
Το αποτέλεσμα θεωρείται εξαιρετικά αμφίρροπο. Πρόσφατες δημοσκοπήσεις εμφανίζουν τις δύο πλευρές σχεδόν ισόπαλες, με ορισμένες να δίνουν μικρό προβάδισμα στο «Ναι».
Η Ισλανδία έχει ήδη στενή σχέση με την ΕΕ χωρίς να είναι μέλος της. Μέσω του Ευρωπαϊκού Οικονομικού Χώρου συμμετέχει στην ενιαία αγορά, ενώ ανήκει και στη ζώνη Σένγκεν. Εφαρμόζει μεγάλο μέρος της ευρωπαϊκής νομοθεσίας και έχει πρόσβαση στην αγορά της ΕΕ, χωρίς όμως να συμμετέχει στη λήψη των αποφάσεων στις Βρυξέλλες.
Το ερώτημα που διχάζει τη χώρα είναι αν αυτή η σχέση αρκεί.
Οι υποστηρικτές της ένταξης βλέπουν στην ΕΕ μεγαλύτερη οικονομική σταθερότητα, την προοπτική μελλοντικής υιοθέτησης του ευρώ και ισχυρότερη θέση για μια μικρή χώρα σε ένα ολοένα πιο αβέβαιο διεθνές περιβάλλον.
Οι αντίπαλοι της ένταξης φοβούνται ότι η Ισλανδία θα χάσει μέρος του ελέγχου της σε κρίσιμους τομείς, κυρίως στην αλιεία, που αποτελεί βασικό πυλώνα της οικονομίας και της εθνικής της ταυτότητας.
Γιατί επιστρέφει τώρα το ερώτημα της ένταξης
Η Ισλανδία υπέβαλε αίτηση ένταξης το 2009, μετά τη βαθιά χρηματοπιστωτική κρίση που έπληξε τη χώρα. Οι διαπραγματεύσεις προχώρησαν για μερικά χρόνια, αλλά ανεστάλησαν το 2013, όταν ανέλαβε την εξουσία ευρωσκεπτικιστική κυβέρνηση.
Μέχρι τότε, η οικονομία είχε ανακάμψει σημαντικά και η στήριξη προς την ένταξη είχε υποχωρήσει. Το δυσκολότερο ζήτημα στις συνομιλίες ήταν ήδη η αλιεία, η οποία παραμένει και σήμερα στο επίκεντρο της διαμάχης.
Το 2015, η κυβέρνηση ενημέρωσε επισήμως τις Βρυξέλλες ότι δεν σκόπευε να συνεχίσει τις ενταξιακές διαπραγματεύσεις και ότι η Ισλανδία δεν θα έπρεπε πλέον να θεωρείται υποψήφια χώρα.
Η συζήτηση άνοιξε ξανά μετά τις πρόωρες εκλογές του 2024, όταν σχηματίστηκε κυβέρνηση με σαφώς πιο φιλοευρωπαϊκή κατεύθυνση. Η συμφωνία του κυβερνητικού συνασπισμού προέβλεπε δημοψήφισμα έως το 2027 για το αν θα πρέπει να επαναληφθούν οι συνομιλίες με την ΕΕ.
Έκτοτε, όμως, το διεθνές περιβάλλον έχει γίνει ακόμη πιο ασταθές.
Ο πόλεμος της Ρωσίας στην Ουκρανία, η αυξανόμενη στρατηγική σημασία της Αρκτικής, οι εμπορικές απειλές του Ντόναλντ Τραμπ και οι επανειλημμένες δηλώσεις του για απόκτηση της Γροιλανδίας έχουν ενισχύσει τη συζήτηση για τη θέση της Ισλανδίας σε έναν κόσμο όπου οι ισορροπίες αλλάζουν γρήγορα.
Η Ισλανδία είναι ιδρυτικό μέλος του ΝΑΤΟ, αλλά δεν διαθέτει δικό της στρατό. Η ασφάλειά της βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στους συμμάχους της και στη συμφωνία άμυνας που έχει με τις ΗΠΑ από το 1951.
Η κυβέρνηση υποστηρίζει ότι μια στενότερη σχέση με την ΕΕ θα μπορούσε να προσφέρει στη χώρα έναν ακόμη πυλώνα ασφάλειας και πολιτικής στήριξης.
Η αλιεία παραμένει το μεγαλύτερο αγκάθι
Παρά τις γεωπολιτικές εξελίξεις, η προεκλογική συζήτηση επικεντρώνεται κυρίως στην οικονομία, το κόστος ζωής και, πάνω απ’ όλα, την αλιεία.
Τα ψάρια και τα υπόλοιπα θαλάσσια προϊόντα αντιστοιχούν σε σχεδόν 40% των ισλανδικών εξαγωγών. Για πολλούς πολίτες, όμως, το ζήτημα δεν είναι μόνο οικονομικό. Ο έλεγχος των αλιευτικών υδάτων συνδέεται στενά με την εθνική κυριαρχία και την πολιτική ταυτότητα της χώρας.
Η βασική ανησυχία αφορά την Κοινή Αλιευτική Πολιτική της ΕΕ, μέσω της οποίας καθορίζονται ποσοστώσεις και όρια αλιευμάτων για τα κράτη-μέλη.
Ο επικεφαλής της αλιευτικής εταιρείας Visir, Πέτουρ Πάλσον, δήλωσε στο BBC ότι φοβάται πως η ένταξη θα μπορούσε να οδηγήσει σε απώλεια θέσεων εργασίας και μεταφορά μονάδων επεξεργασίας ψαριών εκτός Ισλανδίας.
«Αν είμαστε στην ΕΕ, εκείνοι θα είναι αυτοί που θα καθορίζουν την πολιτική», είπε.
Η βασική ομοσπονδία του κλάδου, SFS, έχει επίσης προειδοποιήσει ότι η ένταξη θα περιόριζε τη δυνατότητα της Ισλανδίας να χαράζει μόνη της την αλιευτική της πολιτική ως ανεξάρτητο παράκτιο κράτος.
Η κυβέρνηση αναγνωρίζει ότι η αλιεία και η γεωργία θα είναι τα δυσκολότερα κεφάλαια σε μια νέα διαπραγμάτευση και δηλώνει ότι θα επιδιώξει ειδικές ρυθμίσεις για να προστατεύσει τα συμφέροντα της χώρας.
Οι ευρωσκεπτικιστές αμφισβητούν ότι οι Βρυξέλλες θα δεχθούν μόνιμες εξαιρέσεις, ιδιαίτερα στην αλιεία.
Η πρόεδρος της Ισλανδικής Ένωσης Αγροτών, Μάργκρετ Άγκουστα Σίγκουρδαρντοτιρ, σημείωσε ότι κανένα κράτος-μέλος δεν έχει εξασφαλίσει μόνιμη εξαίρεση αυτού του είδους.
Κατά την ίδια, οι ευρωπαϊκές πολιτικές σχεδιάζονται για «τα συμφέροντα 450 εκατομμυρίων καταναλωτών» και όχι για τις ιδιαίτερες ανάγκες μιας χώρας περίπου 400.000 κατοίκων.
Το κόστος ζωής και το ευρώ
Για τους υποστηρικτές του «Ναι», ένα από τα ισχυρότερα επιχειρήματα υπέρ της επανέναρξης των διαπραγματεύσεων είναι η οικονομική σταθερότητα.
Η Ισλανδία είναι μία από τις ακριβότερες χώρες της Ευρώπης. Σύμφωνα με ανάλυση της Viska, οι τιμές στη χώρα είναι κατά 84% υψηλότερες από τον μέσο όρο της ΕΕ, ενώ τα επιτόκια έχουν φτάσει στο 8%.
Η πίεση είναι ιδιαίτερα έντονη στη στέγαση, με το υψηλό κόστος των στεγαστικών δανείων να δυσκολεύει κυρίως τους νεότερους Ισλανδούς που προσπαθούν να αγοράσουν σπίτι.
Η πλευρά του «Ναι» υποστηρίζει ότι η ένταξη στην ΕΕ και, αργότερα, η υιοθέτηση του ευρώ θα μπορούσαν να περιορίσουν τις μεγάλες διακυμάνσεις της ισλανδικής κορόνας και να προσφέρουν μεγαλύτερη σταθερότητα σε επιχειρήσεις και νοικοκυριά.
Ο υπουργός Οικονομικών Ντάδι Μαρ Κρίστοφερσον δήλωσε στο BBC ότι η προοπτική ένταξης και υιοθέτησης του ευρώ θα μπορούσε να έχει «πολύ σημαντικό όφελος» τόσο για τις επιχειρήσεις όσο και για τους πολίτες.
Οι αντίπαλοι της ένταξης θεωρούν ότι τα πιθανά οικονομικά οφέλη δεν αντισταθμίζουν την απώλεια ελέγχου σε κρίσιμους τομείς. Το σύνθημα της εκστρατείας του «Όχι», «Η Ισλανδία προς πώληση; Όχι, ευχαριστώ», συμπυκνώνει αυτή την ανησυχία.
Για αρκετούς ψηφοφόρους, πάντως, το γεγονός ότι το δημοψήφισμα δεν αποφασίζει οριστικά την ένταξη λειτουργεί υπέρ του «Ναι».
«Πρέπει να ξέρουμε τι ακριβώς θα περιλαμβάνει η συμφωνία με την ΕΕ», δήλωσε στο BBC κάτοικος του Ρέικιαβικ. «Αν πούμε όχι τώρα, δεν θα το μάθουμε ποτέ».
Τι θα σημαίνει το «Ναι» και τι το «Όχι»
Αν επικρατήσει το «Ναι», η κυβέρνηση θα επιστρέψει στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων με τις Βρυξέλλες.
Η διαδικασία θα μπορούσε να κινηθεί γρηγορότερα απ’ ό,τι για άλλες υποψήφιες χώρες, καθώς η Ισλανδία εφαρμόζει ήδη μεγάλο μέρος της ευρωπαϊκής νομοθεσίας μέσω του Ευρωπαϊκού Οικονομικού Χώρου και είχε κλείσει 11 διαπραγματευτικά κεφάλαια πριν παγώσουν οι συνομιλίες.
Αν οι δύο πλευρές καταλήξουν σε συμφωνία, οι Ισλανδοί θα κληθούν ξανά στις κάλπες για να αποφασίσουν αν αποδέχονται τους όρους ένταξης. Θα χρειαστεί επίσης η έγκριση όλων των κρατών-μελών της ΕΕ.
Ένα «Όχι», αντίθετα, θα βάλει στον πάγο την προοπτική ένταξης για το ορατό μέλλον. Θα αποτελέσει βαριά πολιτική ήττα για την κυβέρνηση Φρόσταντοτιρ και θα ενισχύσει όσους θεωρούν ότι η σημερινή σχέση της χώρας με την Ευρώπη είναι επαρκής.Για τις Βρυξέλλες, θέλουν καν να μάθουν με ποιους όρους θα μπορούσαν να το κάνουν.
Για τις Βρυξέλλες, η απόρριψη ακόμη και της επανέναρξης των συνομιλιών θα ήταν επίσης πλήγμα. Η ΕΕ έχει επαναφέρει τη διεύρυνση ψηλά στην πολιτική της ατζέντα, ενώ μια μελλοντική ένταξη της Ισλανδίας θα ενίσχυε την παρουσία της στον Βόρειο Ατλαντικό και την Αρκτική.
Το Σάββατο, όμως, οι Ισλανδοί δεν καλούνται να αποφασίσουν αν θέλουν να μπουν στην ΕΕ. Καλούνται να αποφασίσουν αν θέλουν καν να μάθουν με ποιους όρους θα μπορούσαν να το κάνουν.
Με πληροφορίες από BBC, Euronews
