Το μέλλον των Στενών του Ορμούζ, της σημαντικότερης θαλάσσιας αρτηρίας για τη διακίνηση πετρελαίου και φυσικού αερίου παγκοσμίως, αποτελεί το βασικό σημείο τριβής στις διπλωματικές προσπάθειες για τον τερματισμό του πολέμου μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν.
Μετά τον τερματισμό της προσωρινής εκεχειρίας στα μέσα Ιουνίου, οι ιρανικές δυνάμεις ξανάρχισαν τις επιθέσεις εναντίον πλοίων στο πέρασμα, ενώ οι ΗΠΑ επανέφεραν τον ναυτικό αποκλεισμό των ιρανικών λιμανιών.
Στις 8 Αυγούστου, Ιρανοί αξιωματούχοι πρόβαλαν εκτεταμένες απαιτήσεις για την επαναλειτουργία των Στενών. Ο Αμερικανός πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ απάντησε με τη δική του λίστα όρων, καθιστώντας την αποκατάσταση της ομαλής και ελεύθερης ναυσιπλοΐας ένα ακόμη πιο απομακρυσμένο ενδεχόμενο.
Τι συμβαίνει αυτή τη στιγμή στα Στενά του Ορμούζ;
Για να αποφύγουν τις περίπου 80 νάρκες που εκτιμάται ότι έχει τοποθετήσει το Ιράν στις μέχρι πρότινος πιο πολυσύχναστες διαδρομές, τα πλοία που διασχίζουν τα Στενά αναγκάζονται να πλέουν είτε πιο κοντά στις ιρανικές ακτές είτε πλησιέστερα σε εκείνες του Ομάν, όπου ο αμερικανικός στρατός προσφέρει κάποια κάλυψη.
Τεχεράνη και Ουάσινγκτον προβάλλουν αντίθετες απαιτήσεις. Το Ιράν υποστηρίζει ότι τα εμπορικά σκάφη πρέπει να εξασφαλίζουν τη ρητή έγκρισή του και ότι η μοναδική επιτρεπόμενη διαδρομή είναι μέσω των χωρικών του υδάτων. Αρκετοί πλοιοκτήτες, ωστόσο, διστάζουν να ζητήσουν την άδεια της Τεχεράνης, φοβούμενοι ότι έτσι νομιμοποιούν την προσπάθεια του Ιράν να αλλάξει μόνιμα τους κανόνες διέλευσης ή ότι κινδυνεύουν να παραβιάσουν τις αμερικανικές κυρώσεις.
Μέχρι το ξέσπασμα του πολέμου, η ελευθερία της ναυσιπλοΐας στα Στενά του Ορμούζ θεωρούνταν δεδομένη, με ελάχιστες εξαιρέσεις, όπως ακριβώς συμβαίνει σε όλα τα διεθνή περάσματα.
Πριν από την εκεχειρία, το Ιράν είχε ουσιαστικά αποκλείσει τα Στενά πραγματοποιώντας επιθέσεις σε πλοία εντός και πέριξ της περιοχής. Μετά την κατάρρευση της συμφωνίας, εξαπολύει σποραδικά χτυπήματα εναντίον σκαφών που διέρχονται από τα χωρικά ύδατα του Ομάν, σε μια προφανή προσπάθεια να επιβάλει τον έλεγχό του στο κομβικό αυτό σημείο του παγκόσμιου εμπορίου.
Το Κοινό Κέντρο Ναυτιλιακών Πληροφοριών (JMIC), που συντονίζει τη δράση μεταξύ πολεμικών ναυτικών και εμπορικής ναυτιλίας, κατατάσσει πλέον το επίπεδο απειλής στη θαλάσσια περιοχή της Μέσης Ανατολής στο «σοβαρό».
Βάσει ποιων κανόνων διεξαγόταν η ναυσιπλοΐα;
Σύμφωνα με τη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS), τα κράτη μπορούν να ασκούν κυριαρχία σε απόσταση έως και 12 ναυτικών μιλίων από τις ακτές τους, ζώνη γνωστή ως χωρικά ύδατα.
Τα Στενά του Ορμούζ εμπίπτουν στα χωρικά ύδατα του Ιράν και του Ομάν. Εντούτοις, η διεθνής σύμβαση ορίζει ότι τα κράτη οφείλουν να επιτρέπουν την «αβλαβή διέλευση» των ξένων πλοίων από τα χωρικά τους ύδατα και να μην παρακωλύουν τη «διέλευση τράνζιτ» από στενά που χρησιμοποιούνται για τη διεθνή ναυσιπλοΐα. Παράλληλα, απαγορεύει στα παράκτια κράτη να επιβάλλουν τέλη στα ξένα σκάφη μόνο και μόνο για τη διέλευσή τους.
Το Ιράν δεν δεσμεύεται τυπικά από τις διατάξεις της UNCLOS, καθώς το κοινοβούλιό του δεν επικύρωσε ποτέ τη συνθήκη, παρότι η κυβέρνηση την είχε υπογράψει το 1982. Ούτε οι ΗΠΑ αποτελούν συμβαλλόμενο μέρος της σύμβασης. Ωστόσο, και οι δύο χώρες υποχρεούνται, όπως όλα τα κράτη, να τηρούν το εθιμικό διεθνές δίκαιο, δηλαδή τις σταθερές πρακτικές που ακολουθούνται από νομική υποχρέωση.
Νομικοί αναλυτές επισημαίνουν ότι οι κανόνες της UNCLOS για τη διέλευση από διεθνή στενά έχουν πλέον αποκτήσει ισχύ εθιμικού δικαίου. Το Ιράν διαφωνεί, ισχυριζόμενο ότι έχει το δικαίωμα να περιορίζει τη ναυσιπλοΐα για λόγους εθνικής ασφάλειας.
Πώς αντιμετωπίζει το Ιράν τα Στενά του Ορμούζ;
Η Τεχεράνη θεωρεί πλέον τη δυνατότητα ελέγχου της ναυσιπλοΐας στα Στενά ως ισχυρό διαπραγματευτικό χαρτί απέναντι στις ξένες δυνάμεις. Στις αρχές Αυγούστου, Ιρανοί αξιωματούχοι έθεσαν βαρύτατους όρους για το άνοιγμα του περάσματος. Απαίτησαν την αποχώρηση των αμερικανικών στρατιωτικών δυνάμεων από την περιφέρεια του Ιράν και τον πλήρη τερματισμό των κυρώσεων, βήματα που η Ουάσινγκτον είχε υποσχεθεί στην εκεχειρία του Ιουνίου μόνο στο πλαίσιο μιας τελικής συμφωνίας, η οποία θα περιλάμβανε ρυθμίσεις για το ιρανικό αποθεματικό εμπλουτισμένου ουρανίου.
Παράλληλα, ζήτησαν αποζημιώσεις για τις πολεμικές καταστροφές (οι ΗΠΑ είχαν δεσμευτεί προηγουμένως για ένα σχέδιο ανασυγκρότησης στο πλαίσιο της τελικής συμφωνίας), καθώς και τον οριστικό τερματισμό των επιθέσεων εναντίον των ένοπλων οργανώσεων που υποστηρίζει το Ιράν σε Λίβανο, Ιράκ, Υεμένη και Γάζα.
Ταυτόχρονα, το Ιράν βλέπει τα Στενά ως πηγή εσόδων. Πριν από την προσωρινή εκεχειρία, είχε επιβάλει άτυπα και ευκαιριακά διόδια, απαιτώντας έως και 2 εκατ. δολάρια για ορισμένες διελεύσεις. Ιρανοί αξιωματούχοι διαμηνύουν ότι οι μελλοντικές ρυθμίσεις για το πέρασμα θα περιλαμβάνουν χρεώσεις για «θαλάσσιες υπηρεσίες». Αφήνουν μάλιστα να εννοηθεί ότι μπορούν να συγκεντρώνουν δισεκατομμύρια δολάρια ετησίως από αυτά τα τέλη, ενισχύοντας την κατεστραμμένη οικονομία της χώρας.
Το ζήτημα προκαλεί έντονο πονοκέφαλο στους πλοιοκτήτες, καθώς οι ΗΠΑ έχουν προειδοποιήσει στο παρελθόν ότι η καταβολή διοδίων στην ιρανική κυβέρνηση συνιστά παραβίαση των κυρώσεων.
Οι ναυτιλιακές φοβούνται ότι αν πληρώσουν την Τεχεράνη για να περάσουν, θα βρεθούν στη «μαύρη λίστα» των αμερικανικών αρχών. Την ίδια ώρα, παραμένει ασαφές αν οι ΗΠΑ θα τηρήσουν τη δέσμευση της εκεχειρίας για άρση των κυρώσεων. Σε απάντηση των νέων επιθέσεων σε πλοία μετά την εκεχειρία, η Ουάσινγκτον ανακάλεσε την εξαίρεση που επέτρεπε στο Ιράν να πουλά πετρέλαιο στις διεθνείς αγορές.
Ποια είναι η θέση των ΗΠΑ;
Αμερικανοί αξιωματούχοι δηλώνουν ότι στόχος τους είναι η πλήρης αποκατάσταση της ελευθερίας της ναυσιπλοΐας στα Στενά. Η θέση αυτή εκφράζει τη διαχρονική γραμμή της Ουάσινγκτον ότι το δικαίωμα της διέλευσης τράνζιτ, όπως κατοχυρώνεται στη διεθνή σύμβαση, αποτελεί εθιμικό διεθνές δίκαιο και συνεπώς ισχύει για όλες τις χώρες.
Ωστόσο, ο Ντόναλντ Τραμπ υπονόμευσε αυτή τη γραμμή τον Ιούνιο, αφήνοντας να εννοηθεί ότι οι ΗΠΑ θα μπορούσαν να επιβάλουν τέλη στα εμπορικά πλοία που διασχίζουν τα Στενά, εάν δεν επιτυγχανόταν συμφωνία με το Ιράν μετά τη λήξη της προσωρινής εκεχειρίας.
Στις 13 Ιουλίου επανήλθε, ανακοινώνοντας ότι οι ΗΠΑ θα αναλάβουν ρόλο «θεματοφύλακα» του περάσματος, χρεώνοντας τα πλοία «με συντελεστή 20% επί του φορτίου». Παρ’ όλα αυτά, έκανε πίσω μόλις την επομένη ημέρα.
Παράλληλα, παραμένει αβέβαιο αν οι ΗΠΑ είναι προετοιμασμένες να κλιμακώσουν τη στρατιωτική τους επιχείρηση για να πιέσουν το Ιράν να ανοίξει τα Στενά. Όπως μεταδίδει το Reuters και το Κέντρο Στρατηγικών και Διεθνών Σπουδών (CSIS), ο πόλεμος με το Ιράν έχει εξαντλήσει τα αμερικανικά αποθέματα επιθετικών και αμυντικών πυραύλων, φέρνοντάς τα σε επικίνδυνα χαμηλά επίπεδα.
Με πληροφορίες από Bloomberg
