Γιώργος Σύρος – Από το βιβλίο ΜΑΓΝΗΣΙΑ
Κατά τις αρχές του 14ου αιώνα η ελλαδική επικράτεια της Αυτοκρατορίας είχε ήδη αρχίσει να εισέρχεται στην φάση της αποσυνθέσεως. Από την μια πλευρά υπήρχε η επικράτεια της Ελληνοχριστιανικής Αυτοκρατορίας και από την άλλη οι κτήσεις των Φράγκων, oι οποίοι συνδέονταν με ισχυρούς ευρωπαϊκούς οίκους. Εκείνη την εποχή επίσης ανεδύθη ένας σημαντικός κίνδυνος, οι Οθωμανοί. Δεδομένων αυτών των συνθηκών, και αναζητώντας απελπισμένα συμμάχους, ο Αυτοκράτορας Ανδρόνικος Β΄ Παλαιολόγος προέβη σε μια μοιραία κίνηση: Ζήτησε την βοήθεια των Καταλανών της Ιβηρίας, των επίλεκτων και ικανότερων μισθοφόρων της εποχής, οι οποίοι αποτελούσαν την διαβόητη Καταλανική Εταιρεία (Companyia Catalana d’ Orient).[1] Τους προσέλαβε, παρά τα υπέρογκες αποδοχές και τα αξιώματα που ζήτησαν.
Οι Καταλανοί μισθοφόροι ήταν γνωστοί ως Αλμογάβαροι, από τότε που πολεμούσαν τους Μωαμεθανούς της Ισπανίας. Ήταν μαχητές σκληροτράχηλοι, ωμοί, οι επίλεκτοι της εποχής. Εισέρχονταν στην μάχη κραυγάζοντας «Aragón»!
Το 1302 καταφθάνουν στην Κωνσταντινούπολη 36 πολεμικές γαλέρες και αποβιβάζονται 5.000 Καταλανοί υπό τον Ruggero da Fiore. Ο αυτοκράτορας τους υποδέχεται με τιμές και αρχίζουν αμέσως τις πολεμικές επιχειρήσεις. Στα επόμενα δύο χρόνια οι σκληροτράχηλοι Καταλανοί έχουν τσακίσει στην κυριολεξία τους Οθωμανούς, εκτοπίζοντάς τους πέρα από το Ικόνιο. Ωστόσο η αμέλεια του Αυτοκράτορα σχετικώς με την καταβολή των μισθών τους, είχε ως αποτέλεσμα να εξαγριώσει τους άγριους Αλμογαβάρους, οι οποίοι άρχισαν να λεηλατούν τις πόλεις που απελευθέρωναν. Προκειμένου να τους διαλύσει, ο Αυτοκράτορας προέβη στην δολοφονία του αρχηγού τους Ruggero da Fiore, ωστόσο αυτό είχε το αντίθετο αποτέλεσμα. Αφού εξέλεξαν νέο αρχηγό, οι Καταλανοί πέρασαν την Καλλίπολη δια πυρός και σιδήρου. Η Θράκη και η Μακεδονία υπέστησαν με τον αγριότερο τρόπο την εκδικητική τους μανία, η οποία έμεινε γνωστή ως καταλανική εκδίκηση[2]. Αναχαιτίζοντας την προέλασή τους ο Έλληνας στρατηγός Ανδρέας Χανδρηνός, οι Καταλανοί το 1309 στράφηκαν προς την Θεσσαλία, την οποία κατέλαβαν.
Αρχικώς συνεργάστηκαν με τον ισχυρό Δούκα της Αθήνας Φράγκο Gautier V de Brienne[3]. Προσεταιριζόμενος την δράση και την δύναμή τους, ο φιλόδοξος Φράγκος Δούκας κατέστη επικυρίαρχος της περιοχής του μεσαιωνικού Αλμυρού. Ωστόσο μετά την διασφάλιση της κυριαρχίας του, αθέτησε τις δεσμεύσεις του απέναντι στους πρώην συνεργάτες του. Ανησυχώντας επίσης για την αύξηση της δυνάμεώς τους, ο Gautier V de Brienne απαίτησε από τους Καταλανούς να απομακρυνθούν από την Θεσσαλία και το φράγκικο βασίλειό του, συγκεντρώνοντας μια τεράστια δύναμη 20.000 πεζών και 2.000 σιδερόφρακτους ιππότες της περίφημης επίλεκτης μονάδας.
Η αντεπίθεση ήταν μονόδρομος απέναντι στον αγνώμονα Φράγκο.[4] Επιδεικνύοντας παροιμιώδη στρατηγικό τακτικισμό, οι Καταλανοί παρέμειναν στο αθαμάντιο πεδίο πλησίον του μεσαιωνικού Αλμυρού και ως πεδίο μάχης επέλεξαν μια ελώδη περιοχή με πυκνή βλάστηση: ήταν η περιοχή πέριξ του αρχαίου ποταμού Κουάριου. Αφού μετέτρεψαν σε ένα απέραντο τέναγος το παραλιακό μέρος πλησίον του εν λόγω ποταμού, οι σκληροτράχηλοι Καταλανοί ανέμεναν τις εχθρικές δυνάμεις ακριβώς πίσω από το έλος. Ο στόχος ήταν προφανής: Οι Φράγκοι να πέσουν στην παγίδα και να εγκλωβισθούν μέσα σε αυτό.
Ήταν 15 Μαρτίου του 1311 όταν συνήφθη η Μάχη του Αλμυρού: Ο Gautier V de Brienne επετέθη απ΄ ευθείας στους Καταλανούς, πέφτοντας στην παγίδα τους· το βαρύ ιππικό των Φράγκων κόλλησε στη λάσπη, ανίκανοι να αμυνθούν, πόσω μάλλον να επιτεθούν. Ακολούθησε σφαγή ανελέητη. Οι Φράγκοι ανήμποροι να αντιδράσουν, περίμεναν καρτερικά το τέλος τους. Εκμεταλλευόμενοι την δεινή τους θέση, οι Καταλανοί τους κατέσφαξαν. Οι περισσότεροι Φράγκοι ευγενείς σκοτώθηκαν στην μάχη του Αλμυρού.
Αυτή η μάχη ήταν και η αρχή του τέλους της φράγκικης ιπποσύνης στην Ελλάδα. Ο ίδιος ο Gautier V de Brienne έπεσε και αυτός στην μάχη πολεμώντας γενναίως, οι δε Καταλανοί περιέφεραν την κεφαλή του καρφωμένη σε λόγχη. Ακολούθως οι σκληροτράχηλοι νικητές κατέστρεψαν πλήρως τους δύο παραλιακούς οικισμούς του Αλμυρού και έτσι κλείνει το κεφάλαιο του θρυλικού αυτού λιμανιού των μεσαιωνικών χρόνων. Οι Καταλανοί κυριαρχούν στην περιοχή του Αλμυρού και οι κάτοικοι καταφεύγουν στην γειτονική Δημητριάδα, η οποία διατηρεί σχέσεις με τον αριστοκρατικό Οίκο των Μελισσηνών. Στην συνέχεια κατέλαβαν την Αθήνα, κατάληψη η οποία διήρκησε ως το 1388. Η πρωτόγονη αγριότητα και η εκδικητική μανία των Καταλανών είναι γνωστά μέχρι σήμερα στην λαϊκή παράδοση («…τα σκυλιά τους Καταλανούς»).
Η μάχη του 1311[5] θα άλλαζε άρδην το μέλλον του μεσαιωνικού παραλιακού Αλμυρού. Το 1396 οι Τούρκοι κατακτούν για πρώτη φορά την περιοχή του Αλμυρού, ενώ το 1414 οριστικοποιούν και παγιώνουν την κυριαρχία τους. Από το 1414 αρχίζει λοιπόν η περίοδος της Τουρκοκρατίας στον Αλμυρό η οποία θα λήξει το 1881.
[1] Ο ιστορικός Donald Nicol αναφέρει ότι αυτό ήταν «το ακριβότερο από όλα τα λάθη» του Ανδρόνικου
[2] Από την καταστροφική μανία των Καταλανών δεν ξέφυγε ούτε το Άγιο Όρος όπου από 300 Μονές, μόνο 25 διεσώθησαν: «…Οι μοναχοί εσφάζοντο δίκην προβάτων και τα μοναστήρια έρημα κατελείφθησαν όσα δεν κατηδαφίσθησαν, τοσαύτη ήτο η καταστροφή ώστε εκ των 180 μονών του 11ου αιώνος και εκ των 300 ας αριθμεί ο πάπας Ινοκέντιος Γ’ (παντώς ναών και κελίων) κατά τας αρχάς του 13ου αιώνος, ελάχιστα διεσώθησαν μετά ταύτα, ώστε κατά το τέλος του 16ου αιώνος, μόνον 25 εξ αυτών ευρίσκομεν…» γράφει ο Αγιορείτης Κοσμάς Βλάχος (1903)
[3] Φράγκος Ηγεμών. Καταγόταν από τον Οίκο de Brienne (από την μεριά του πατέρα του) και από τον Οίκο de la Roche (από την μεριά της μητέρας του)
[4] Άλλωστε από τον βορρά προήλαυνε και ο Έλληνας στρατηγός Χανδρηνός.
[5] Ένα έτος πριν Καταλανοί πειρατές είχαν πυρπολήσει την Μονή των Παμμέγιστων Ταξιαρχών στον Άγιο Γεώργιο Νηλείας στο Πήλιο.
