Ένας Βούδας από λευκό μάρμαρο, με πυκνές μπούκλες στα μαλλιά, φωτοστέφανο γύρω από το κεφάλι και έναν λωτό δίπλα στα πόδια του, βρέθηκε σε αρχαίο λιμάνι της Αιγύπτου. Το ένδυμά του παραπέμπει σε γλυπτικές παραδόσεις που αναπτύχθηκαν στον ελληνορωμαϊκό κόσμο, ενώ το υλικό από το οποίο κατασκευάστηκε ενδέχεται να προέρχεται από τα λατομεία της Πάρου. Η ιστορία αυτού του ασυνήθιστου αγάλματος βρίσκεται στο επίκεντρο της έκθεσης Global Antiquity, που εγκαινιάστηκε στις 5 Νοεμβρίου στο Fondazione Prada του Μιλάνου. Με περισσότερα από 150 αρχαία αντικείμενα, η έκθεση παρουσιάζει έναν κόσμο όπου άνθρωποι, θρησκείες, ιδέες και έργα τέχνης ταξίδευαν ανάμεσα στη Μεσόγειο και την Ασία πολύ συχνότερα απ’ όσο φανταζόμαστε.
Το άγαλμα προέρχεται από τη Βερενίκη, ένα από τα σημαντικότερα λιμάνια της Ερυθράς Θάλασσας κατά τη ρωμαϊκή εποχή. Τμήματά του εντοπίστηκαν στις ανασκαφές του 2018 και του 2022, στην περιοχή του ναού της Ίσιδας, ενώ η ανακάλυψη ανακοινώθηκε διεθνώς το 2023. Το γλυπτό έχει ύψος περίπου 71 εκατοστά και οι αρχαιολόγοι το χρονολογούν μεταξύ 90 και 140 μ.Χ. Η παρουσία μιας βουδιστικής μορφής σε αιγυπτιακό ιερό είναι από μόνη της ασυνήθιστη. Οι λεπτομέρειες της κατασκευής της, ωστόσο, αποκαλύπτουν μια ακόμη πιο ενδιαφέρουσα ιστορία.
Το σώμα ακολουθεί τον τύπο του όρθιου Βούδα που συναντάμε στη βουδιστική τέχνη της Γανδάρας, στην περιοχή του σημερινού Πακιστάν και του Αφγανιστάν. Το αριστερό χέρι συγκρατεί το ένδυμα, ενώ ένας λωτός υψώνεται από τη βάση του γλυπτού. Το πρόσωπο, τα μαλλιά και ο τρόπος με τον οποίο έχει σμιλευτεί το μάρμαρο μαρτυρούν διαφορετικές επιρροές. Οι δακτυλιόσχημες μπούκλες, για παράδειγμα, θυμίζουν ρωμαϊκές κομμώσεις των τελών του 1ου και των αρχών του 2ου αιώνα μ.Χ. Ανάλογη τεχνοτροπία συναντάμε στα πορτρέτα γυναικών της εποχής των αυτοκρατόρων Τραϊανού και Αδριανού. Οι πτυχώσεις του ενδύματος, από την άλλη, παρουσιάζουν ομοιότητες και με τη γλυπτική της Παλμύρας, στη σημερινή Συρία.
Ακόμη πιο ενδιαφέρον είναι το ίδιο το μάρμαρο. Όταν ανακαλύφθηκαν τα πρώτα θραύσματα, οι ερευνητές εξέτασαν το ενδεχόμενο να προέρχεται από την Προκόννησο, στη θάλασσα του Μαρμαρά. Η μεταγενέστερη μελέτη της επιφάνειας και των θραυσμάτων του αγάλματος οδήγησε σε μια διαφορετική υπόθεση. Το σχεδόν κατάλευκο χρώμα, η διαφάνεια και η κρυσταλλική υφή του λίθου παρουσιάζουν χαρακτηριστικά που θα μπορούσαν να συνδέονται με το παριανό μάρμαρο και ειδικότερα με την ποικιλία που οι ειδικοί ονομάζουν Paros 2.
Η υπόθεση διατυπώνεται σε εκτενή επιστημονική μελέτη που δημοσιεύτηκε το 2025 στο περιοδικό του Γερμανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου. Δεν αποτελεί οριστική ταυτοποίηση της προέλευσης του λίθου, καθώς δεν έχει παρουσιαστεί σχετική εργαστηριακή ανάλυση, αλλά προσθέτει ένα ακόμη πιθανό ελληνικό στοιχείο στη διαδρομή του αγάλματος. Το παριανό μάρμαρο ήταν ιδιαίτερα περιζήτητο στην αρχαιότητα και χρησιμοποιούνταν για γλυπτά υψηλής ποιότητας σε ολόκληρη τη Μεσόγειο. Αν επιβεβαιωθεί η προέλευσή του, ένα κομμάτι από την Πάρο θα έχει καταλήξει στις ακτές της Ερυθράς Θάλασσας για να πάρει τη μορφή μιας ινδικής θρησκευτικής προσωπικότητας.
Ποιος όμως κατασκεύασε το άγαλμα; Οι αρχαιολόγοι θεωρούν πιθανό να φιλοτεχνήθηκε στην Αίγυπτο από τεχνίτη εξοικειωμένο με τις ελληνορωμαϊκές γλυπτικές παραδόσεις, ίσως έπειτα από παραγγελία Ινδού εμπόρου που βρισκόταν στη Βερενίκη. Η Αλεξάνδρεια διέθετε σημαντικά εργαστήρια μαρμαρογλυπτικής και οι τεχνίτες μπορούσαν να μετακινούνται προς τα εμπορικά κέντρα της Ερυθράς Θάλασσας. Η ακριβής ταυτότητα του γλύπτη και του ανθρώπου που παρήγγειλε το έργο παραμένει άγνωστη.
Η Βερενίκη είχε ιδρυθεί τον 3ο αιώνα π.Χ., επί Πτολεμαίου Β΄, και στους ρωμαϊκούς χρόνους εξελίχθηκε σε σημαντικό κόμβο του εμπορίου με την Ινδία και την ανατολική Αφρική. Πλοία έφταναν φορτωμένα με πιπέρι, υφάσματα, ελεφαντόδοντο, πολύτιμους λίθους και άλλα εμπορεύματα. Από εκεί τα φορτία μεταφέρονταν με καραβάνια μέσα από την έρημο προς τον Νείλο και στη συνέχεια στην Αλεξάνδρεια, απ’ όπου διανέμονταν στην υπόλοιπη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία.
Οι ανασκαφές έχουν αποκαλύψει ότι η Βερενίκη δεν ήταν απλώς ένα λιμάνι από το οποίο περνούσαν ξένα προϊόντα. Εκεί ζούσαν, έστω και προσωρινά, άνθρωποι από διαφορετικές περιοχές του τότε γνωστού κόσμου. Κοντά στο μαρμάρινο άγαλμα βρέθηκε επιγραφή στα σανσκριτικά και στα ελληνικά, ενώ άλλα ευρήματα περιλαμβάνουν νομίσματα από την Ινδία και αντικείμενα με ινδική θρησκευτική εικονογραφία. Το ιερό της Ίσιδας φαίνεται πως προσέλκυε ανθρώπους που ζητούσαν την προστασία της θεάς για τα θαλάσσια ταξίδια τους. Ο Βούδας της Βερενίκης δεν μαρτυρεί μόνο τη μεταφορά μιας εικόνας από την Ανατολή. Μας επιτρέπει να φανταστούμε τους ίδιους τους ανθρώπους που έφεραν μαζί τους τις πεποιθήσεις και τις τελετουργίες τους σε ένα αιγυπτιακό λιμάνι.
Αυτές τις διαδρομές επιχειρεί να ανασυνθέσει η Global Antiquity: Cultural Interactions in Afroeurasian Space, 600 BCE–1000 CE. Την έκθεση επιμελούνται ο αρχαιολόγος και ιστορικός τέχνης Σαλβατόρε Σέτις, η Άννα Ανγκουισόλα και η Κιάρα Μπαλεστράτσι. Τα περισσότερα από 150 έργα προέρχονται από μουσεία και συλλογές διαφορετικών χωρών και καλύπτουν ένα μεγάλο χρονικό διάστημα, από την αρχαιότητα μέχρι τον Μεσαίωνα, με ορισμένα μεταγενέστερα παραδείγματα που δείχνουν τη συνέχεια αυτών των ανταλλαγών.
Ανάμεσα στα αντικείμενα βρίσκεται ένα μικρό γυναικείο ειδώλιο από ελεφαντόδοντο, κατασκευασμένο στην ινδική υποήπειρο, που ανακαλύφθηκε στην Πομπηία. Είχε φτάσει στη ρωμαϊκή πόλη πριν από την έκρηξη του Βεζούβιου το 79 μ.Χ. Η παρουσία του εκεί μαρτυρεί εμπορικές και πολιτισμικές επαφές ανάμεσα στην Ινδία και τη Μεσόγειο, ενώ θυμίζει πόσα αντίστοιχα αντικείμενα μπορεί να χάθηκαν χωρίς να αφήσουν ίχνη.
Ένα ακόμη παράδειγμα προέρχεται από το Μπεγκράμ, στο σημερινό Αφγανιστάν, όπου είχαν συγκεντρωθεί πολυτελή αντικείμενα από διαφορετικές περιοχές της Ασίας και της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Το υλικό αυτό δείχνει ότι οι αρχαίοι εμπορικοί δρόμοι δεν εξυπηρετούσαν μόνο τη μεταφορά πρώτων υλών. Μαζί με τα εμπορεύματα μετακινούνταν τεχνικές, καλλιτεχνικές μορφές και τρόποι ζωής, που μπορούσαν να αποκτήσουν διαφορετικό νόημα σε κάθε νέο τόπο.
Η έκθεση περιλαμβάνει επίσης μια ιδιαίτερη διαδρομή που φτάνει μέχρι τη βυζαντινή και τη χριστιανική παράδοση. Η ιστορία του Βούδα πέρασε, ύστερα από αλλεπάλληλες μεταφράσεις και διασκευές, στον μεσαιωνικό βίο των αγίων Βαρλαάμ και Ιωάσαφ. Ο Ιωάσαφ, ο πρίγκιπας που εγκαταλείπει τα πλούτη και αφιερώνεται στην πνευματική ζωή, έχει τις μακρινές αφηγηματικές του ρίζες στη ζωή του Βούδα. Στην ενότητα της έκθεσης παρουσιάζεται και εικόνα των δύο αγίων από το Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο της Αθήνας, έργο που προέρχεται από τη Μικρά Ασία και χρονολογείται στο 1799. Πρόκειται για ένα ακόμη παράδειγμα του πώς μια ιστορία μπορεί να ταξιδέψει επί αιώνες, να αλλάξει θρησκεία, γλώσσα και εικόνες και να γίνει μέρος μιας εντελώς διαφορετικής παράδοσης.
Ο αρχιτεκτονικός σχεδιασμός της έκθεσης ανήκει στον Ρεμ Κούλχαας και στην ομάδα AMO/OMA. Στο ισόγειο του Podium της Fondazione Prada, τα εκθέματα οργανώνονται σε ομάδες που θυμίζουν νησίδες μέσα σε έναν κοινό χώρο. Κάθε ομάδα παρουσιάζει μια διαφορετική περίπτωση συνάντησης ανάμεσα σε πολιτισμούς: παρόμοια διακοσμητικά μοτίβα, αντικείμενα που ταξίδεψαν χιλιάδες χιλιόμετρα, θρησκευτικές εικόνες που άλλαξαν περιεχόμενο, τεχνικές που υιοθετήθηκαν από διαφορετικούς λαούς.
Για τον Σαλβατόρε Σέτις, η έκθεση αποτελεί μια άσκηση αρχαιολογικής σκέψης. Δεν αναζητά μυστήρια και εντυπωσιακές συμπτώσεις, αλλά τις πραγματικές διαδρομές των αντικειμένων και τα ιστορικά στοιχεία που εξηγούν την παρουσία τους σε απροσδόκητα μέρη. Κάθε έκθεμα αφηγείται τη δική του μικρή ιστορία, ενώ όλες μαζί συνθέτουν την εικόνα ενός αρχαίου κόσμου πολύ πιο σύνθετου και αλληλένδετου από εκείνον που περιγράφουν οι αυστηρά χωρισμένες εθνικές και πολιτισμικές ιστορίες.
Η Global Antiquity είναι η τρίτη μεγάλη αρχαιολογική έκθεση που οργανώνει ο Σέτις σε συνεργασία με τη Fondazione Prada και τον Κούλχαας. Η Serial Classic το 2015 είχε εξετάσει την παραγωγή αντιγράφων και τις διαφορετικές εκδοχές των αρχαίων γλυπτών, ενώ η Recycling Beauty το 2022 παρακολούθησε τις μεταγενέστερες χρήσεις ελληνικών και ρωμαϊκών αρχαιοτήτων. Η νέα έκθεση στρέφει το ενδιαφέρον της σε όσα συνέβαιναν ανάμεσα στους πολιτισμούς, πέρα από τις περιοχές όπου γεννήθηκαν τα έργα.
Η ιστορία του Βούδα της Βερενίκης δείχνει πόσο δύσκολο είναι να αποδώσουμε μία και μοναδική πολιτισμική ταυτότητα σε ένα αντικείμενο. Η θρησκευτική μορφή είναι ινδική, οι τεχνικές της γλυπτικής αντλούν από περισσότερες παραδόσεις, το μάρμαρο ενδέχεται να προέρχεται από ελληνικό νησί και ο τόπος κατασκευής ή αφιέρωσής του βρίσκεται στην Αίγυπτο. Δύο χιλιάδες χρόνια αργότερα, το άγαλμα ταξίδεψε ξανά, αυτή τη φορά από την Αίγυπτο στο Μιλάνο.
Η έκθεση παρουσιάζεται στη Fondazione Prada έως την 1η Μαρτίου 2027. Το μικρό μαρμάρινο άγαλμα είναι ίσως το πιο εύγλωττο από τα εκθέματά της. Δεν μπορούμε ακόμη να πούμε με βεβαιότητα από ποιο λατομείο προήλθε η πέτρα του ή ποιος το παρήγγειλε. Μπορούμε όμως να δούμε τι επέτρεψε τη δημιουργία του: ανθρώπους που ταξίδευαν, συναντιούνταν, συνεργάζονταν και μετέφεραν μαζί τους εικόνες και πεποιθήσεις.
Τα σύνορα υπήρχαν και τότε. Οι άνθρωποι, ωστόσο, τα διέσχιζαν.
Με στοιχεία από Fondazione Prada, Domus
