Μια γκρίζα χειμωνιάτικη ημέρα, πριν από τρία χρόνια, η Ιταλίδα ιστορικός τέχνης Μαρία Κριστίνα Τερζάγκι μπήκε στο πίσω δωμάτιο μιας γκαλερί στο Παρίσι για να εξετάσει έναν παλιό πίνακα. Είχε δεχτεί την πρόσκληση με μεγάλη δυσπιστία. Είχε ήδη συμβάλει στην ανακάλυψη του χαμένου «Ecce Homo» του Καραβάτζιο στη Μαδρίτη, το 2021, και θεωρούσε σχεδόν αδύνατο να σταθεί ξανά τόσο τυχερή.
Μπροστά της βρισκόταν ένας νεαρός άνδρας με σγουρά μαλλιά, λευκό πουκάμισο και μια γυάλινη κανάτα γεμάτη τριαντάφυλλα. Ο πίνακας ήταν καλυμμένος με βρομιά. Η Τερζάγκι τον κοίταξε και, όπως αφηγείται τώρα στην ισπανική εφημερίδα El País, αναγνώρισε αμέσως τη ζωγραφική ενός καλλιτέχνη που γνωρίζει όσο λίγοι.«Ήταν τόσο υψηλής ποιότητας που δεν είχα την παραμικρή αμφιβολία», λέει.
Ο πίνακας είναι ο «Giovane con caraffa di rose» («Νεαρός με κανάτα γεμάτη τριαντάφυλλα»), ένα έργο που η Τερζάγκι αποδίδει πλέον στον Καραβάτζιο και χρονολογεί γύρω στο 1596-1597, όταν ο ζωγράφος ήταν περίπου 25 ετών και προσπαθούσε να καθιερωθεί στη Ρώμη.
Η ιστορικός τέχνης περιέγραψε αναλυτικά την ανακάλυψή της στις 8 Νοεμβρίου, σε άρθρο της στη La Repubblica, ενώ μία ημέρα αργότερα μίλησε στο El País για την πρώτη συνάντησή της με τον πίνακα και τα στοιχεία που την έπεισαν για την αυθεντικότητά του. Η ύπαρξη του έργου είχε προαναγγελθεί από την ίδια στον κατάλογο της έκθεσης «Caravaggio 2025», αλλά τώρα δημοσιοποιήθηκε και η εικόνα του.
Ο νεαρός του πίνακα κάθεται μπροστά σε ένα τραπέζι με φρούτα, έναν αγριόχορτο καρπό, μια αγκινάρα και δύο λεμόνια, το ένα μισοξεφλουδισμένο. Τα χέρια του αγγίζουν την αγκινάρα, τα χείλη του είναι ελαφρώς ανοιχτά και το ένα του φρύδι ανασηκωμένο. Μοιάζει έτοιμος να μιλήσει. Μπροστά του βρίσκεται μια γυάλινη κανάτα με τριαντάφυλλα, ενώ το φως που πέφτει πάνω στο νερό και στο γυαλί δημιουργεί ένα παράξενο παιχνίδι αντανακλάσεων.
Εκεί, μέσα στην κανάτα, η Τερζάγκι διακρίνει το είδωλο ενός παραθύρου και τη μορφή ενός δεύτερου νεαρού άνδρα με σκούρα ρούχα και λευκό γιακά. Πιστεύει ότι θα μπορούσε να είναι μια μικροσκοπική αυτοπροσωπογραφία του ίδιου του Καραβάτζιο.
Η λεπτομέρεια έχει ιδιαίτερη σημασία για την ταυτοποίηση του έργου. Ο Τζοβάνι Μπαλιόνε, ζωγράφος και αντίπαλος του Καραβάτζιο, είχε περιγράψει μια σύνθεση με κανάτα λουλουδιών, όπου το νερό, το γυαλί και οι αντανακλάσεις ενός παραθύρου αποδίδονταν με εξαιρετική δεξιοτεχνία. Η περιγραφή αυτή είχε απασχολήσει για δεκαετίες τους ιστορικούς τέχνης που αναζητούσαν το χαμένο πρωτότυπο.
Γνώριζαν ήδη τέσσερα αντίγραφα της σύνθεσης, ένα από τα οποία βρίσκεται στο High Museum of Art της Ατλάντα. Κανένα, ωστόσο, δεν είχε αναγνωριστεί οριστικά ως το αυθεντικό έργο.
Για την Τερζάγκι, η διαφορά ανάμεσα στα γνωστά αντίγραφα και στον πίνακα που εξέτασε στο Παρίσι είναι εντυπωσιακή. Στη νέα εκδοχή εντοπίζει μια ασυνήθιστη αισθησιακή ένταση, την οποία θεωρεί χαρακτηριστική της δημιουργικής τόλμης του νεαρού Καραβάτζιο.
Η ιστορική διαδρομή του πίνακα παρουσιάζει εξίσου μεγάλο ενδιαφέρον. Σύμφωνα με την έρευνά της, το έργο περιλαμβανόταν σε κατάλογο της συλλογής του ζωγράφου Τζουζέπε Τσέζαρι, γνωστού ως Καβαλιέρε ντ’ Αρπίνο, στο εργαστήριο του οποίου είχε εργαστεί ο Καραβάτζιο. Το 1607, μετά τη σύλληψη του Τσέζαρι, η συλλογή του κατασχέθηκε από τις παπικές αρχές.
Οι πίνακες πέρασαν στον πάπα Παύλο Ε΄, ο οποίος τους παραχώρησε στον ανιψιό του, καρδινάλιο Σκιπιόνε Μποργκέζε. Ο «Νεαρός με κανάτα γεμάτη τριαντάφυλλα» καταγράφεται στη συλλογή Μποργκέζε το 1693 και φαίνεται ότι παρέμεινε στην κατοχή της οικογένειας τουλάχιστον μέχρι το 1831.
Στις αρχές του 20ού αιώνα ο πίνακας βρισκόταν πλέον στο Παρίσι. Ανήκε σε έναν βιβλιοπώλη, του οποίου η χήρα τον έβγαλε σε δημοπρασία το 1909, καταχωρισμένο ως έργο ανώνυμου Ιταλού ζωγράφου. Τον αγόρασε ένας πρόγονος της οικογένειας που εξακολουθεί να τον κατέχει, χωρίς να γνωρίζει ότι ενδεχομένως αποκτούσε έναν αυθεντικό Καραβάτζιο.
Η Τερζάγκι συνδέει τον πίνακα με μια άλλη νεανική δημιουργία του καλλιτέχνη, το «Αγόρι που το δαγκώνει μια σαύρα». Εκτιμά ότι οι δύο συνθέσεις μπορεί να ανήκαν σε έναν κύκλο έργων αφιερωμένων στις πέντε αισθήσεις: το δάγκωμα της σαύρας στην αφή, τα τριαντάφυλλα στην όσφρηση.
Στη νέα σύνθεση βλέπει επίσης μια αλληγορία του έρωτα. Τα τριαντάφυλλα, με τη μυρωδιά, τα αγκάθια και τα πέταλα που κάποτε μαραίνονται, παραπέμπουν στην απόλαυση, στον πόνο και στο πέρασμα του χρόνου. Η μορφή του νεαρού, με την ήρεμη έκφραση και τη διακριτική μελαγχολία, αποκαλύπτει κατά την ιστορικό τέχνης μια πλευρά του Καραβάτζιο που σπάνια αναγνωρίζουμε στα πρώτα του έργα.
«Υπάρχει μια εξαιρετική μελαγχολία», εξηγεί, υποστηρίζοντας ότι ο πίνακας δείχνει πόσο ώριμη ήταν ήδη η ζωγραφική του προτού στραφεί στις μεγάλες δραματικές και θρησκευτικές συνθέσεις που τον έκαναν διάσημο.
Η απόδοση του έργου στον Καραβάτζιο παραμένει προς το παρόν επιστημονική πρόταση της Τερζάγκι, η οποία χρειάζεται να εξεταστεί ευρύτερα από την κοινότητα των ειδικών. Η ίδια, ωστόσο, δηλώνει απόλυτα πεπεισμένη.
Ο πίνακας εξακολουθεί να ανήκει σε ιδιωτική συλλογή στη Γαλλία και δεν έχει ανακοινωθεί πότε θα παρουσιαστεί στο κοινό. Η αξία του, εφόσον επιβεβαιωθεί η αυθεντικότητά του, θα μπορούσε σύμφωνα με εκτιμήσεις του Τύπου να φτάσει ή και να ξεπεράσει τα 30 εκατομμύρια ευρώ.
Ανοιχτό παραμένει και το ενδεχόμενο να παρέμβει το γαλλικό κράτος, χαρακτηρίζοντάς τον εθνικό θησαυρό, ώστε να εμποδίσει την εξαγωγή του και να εξετάσει την πιθανότητα αγοράς του. Το Λούβρο θεωρείται ένας από τους πιθανούς μελλοντικούς προορισμούς του.
Προς το παρόν, ο νεαρός με τα τριαντάφυλλα παραμένει μακριά από το κοινό. Έπειτα από δύο αιώνες αφάνειας, η μορφή του είναι ξανά ορατή, μαζί με ένα καινούργιο ερώτημα για την ιστορία της ζωγραφικής του Καραβάτζιο.
Με στοιχεία από El País, La Repubblica
