Μια νεαρή γυναίκα με αναπηρία κάθεται σιωπηλή σε ένα δωμάτιο, ενώ τρεις επισκέπτες και ένας διευθυντής συζητούν πόσο κοστίζει η φροντίδα της. Σε ένα iPad εμφανίζονται τα χρήματα που υποτίθεται ότι εξοικονομεί το κράτος χάρη στην παραμονή της σε ίδρυμα. Κανείς από τους επισκέπτες δεν γνωρίζει ότι η γυναίκα είναι ηθοποιός, ο διευθυντής υποδύεται έναν ρόλο και ολόκληρη η δομή έχει κατασκευαστεί για ένα τηλεοπτικό πείραμα. Ακόμη λιγότερο γνωρίζουν ότι οι κανόνες που παρουσιάζονται ως σύγχρονο μοντέλο φροντίδας έχουν αντληθεί από τη ναζιστική ιδεολογία για τους ανθρώπους με αναπηρία.
Η σκηνή προέρχεται από το «The Experiment», το νέο ντοκιμαντέρ του βρετανικού Channel 4, που προβλήθηκε το βράδυ της Τετάρτης 21 Οκτωβρίου. Παρουσιαστές είναι ο ηθοποιός και περφόρμερ Ματ Φρέιζερ και η ακτιβίστρια για τα δικαιώματα των ανθρώπων με αναπηρία Σόφι Μόργκαν. Οι δυο τους θέλησαν να εξετάσουν εάν σύγχρονοι πολίτες θα αναγνώριζαν τις απάνθρωπες αντιλήψεις του ναζισμού, όταν αυτές παρουσιάζονται με τη γλώσσα της προόδου, της οικονομικής αποτελεσματικότητας και της κοινωνικής φροντίδας.
Για τις ανάγκες του προγράμματος δημιουργήθηκε το SegriLife House, μια υποτιθέμενη πρότυπη δομή υποστηριζόμενης διαβίωσης. Οι επισκέπτες προσκλήθηκαν να γνωρίσουν τις εγκαταστάσεις, να συναντήσουν τους ενοίκους και να αξιολογήσουν ένα μοντέλο που υποσχόταν καλύτερη φροντίδα με χαμηλότερο κόστος. Στην πραγματικότητα, όλοι οι ένοικοι ήταν ηθοποιοί με αναπηρία ή νευροδιαφορετικότητα, ενώ οι πρακτικές που παρουσιάζονταν είχαν σχεδιαστεί με βάση την προπαγάνδα και τις πολιτικές αποκλεισμού των ναζί στη Γερμανία των δεκαετιών του 1930 και του 1940.
Στην ξενάγηση, οι επισκέπτες βλέπουν έναν χώρο εργασίας όπου άνθρωποι με αναπηρία περνούν χάντρες σε κορδόνια, επαναλαμβάνοντας μηχανικά την ίδια δραστηριότητα έναντι ενός μικρού επιδόματος. Μια γυναίκα σε αναπηρικό αμαξίδιο λέει ότι προηγουμένως εργαζόταν στο μάρκετινγκ και δεν καταλαβαίνει γιατί βρίσκεται εκεί. Ακολουθεί ένας κοινός κοιτώνας με λιτά κρεβάτια και κάμερες παρακολούθησης στους τοίχους.
«Είναι ασφαλές», σχολιάζει μία από τις επισκέπτριες, θεωρώντας πως αυτό ακριβώς χρειάζονται οι άνθρωποι που συνάντησε.
Σε όλη τη δομή υπάρχουν διαφημιστικές αφίσες και εταιρικά βίντεο, κατασκευασμένα με εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης. Τα χαμογελαστά πρόσωπα συνοδεύονται από οικονομικά στοιχεία για το κόστος φροντίδας κάθε ανθρώπου, ενώ τα μηνύματα παρουσιάζουν τον διαχωρισμό ως λογική επιλογή. «Η κανονική ζωή δεν είναι για όλους», αναφέρει ένα από τα συνθήματα.
Οι παρουσιαστές παρακολουθούν τις αντιδράσεις από οθόνες σε άλλο δωμάτιο. Όπως καταγράφεται στο ντοκιμαντέρ, αρκετοί από τους επισκέπτες αρχικά αποδέχονται ή προσπαθούν να δικαιολογήσουν όσα βλέπουν. Ορισμένοι επικαλούνται την οικονομική επιβάρυνση του κράτους, άλλοι θεωρούν ότι οι άνθρωποι με αναπηρία προστατεύονται καλύτερα μέσα σε έναν τέτοιο χώρο. Κάποιες γυναίκες εκφράζουν επιφυλάξεις, αλλά η ανοιχτή αντίδραση αργεί να έρθει. Τελικά, ένας άνδρας δηλώνει: «Αυτή είναι η κόλαση επί γης».
Το ντοκιμαντέρ συνδέει αυτές τις σκηνές με το ναζιστικό πρόγραμμα Aktion T4, στο πλαίσιο του οποίου το καθεστώς του Χίτλερ οργάνωσε τη συστηματική δολοφονία ανθρώπων με σωματικές και νοητικές αναπηρίες, καθώς και ψυχικές ασθένειες. Η προπαγάνδα της εποχής παρουσίαζε τους ανθρώπους αυτούς ως οικονομικό βάρος για το κράτος, χρησιμοποιώντας υπολογισμούς κόστους και τη δήθεν ανάγκη προστασίας της κοινωνίας για να δικαιολογήσει τον αποκλεισμό και την εξόντωσή τους.
Ο Φρέιζερ και η Μόργκαν επισκέπτονται το κάστρο Χάρτχαϊμ στην Αυστρία, ένα από τα έξι κέντρα δολοφονιών του προγράμματος. Από το 1940 έως το 1944 περίπου 30.000 άνθρωποι δολοφονήθηκαν εκεί, ανάμεσά τους ασθενείς ψυχιατρικών ιδρυμάτων, άνθρωποι με αναπηρία και κρατούμενοι στρατοπέδων συγκέντρωσης. Σήμερα το κάστρο είναι χώρος μνήμης και ιστορικής εκπαίδευσης.
Σε προσωπικό του άρθρο για το Big Issue, ο Φρέιζερ εξηγεί ότι ήθελε επί τρεις δεκαετίες να μιλήσει δημόσια για αυτή τη λιγότερο γνωστή πλευρά της ναζιστικής ιστορίας. Η συνεργασία του με τον σκηνοθέτη Ρίτσαρντ Μπάτσινς και τη Μόργκαν προχώρησε, όπως αναφέρει, πέρα από την ιστορική αναδρομή. Σκοπός τους ήταν να εξετάσουν πώς οι ίδιες προπαγανδιστικές τεχνικές θα μπορούσαν να επηρεάσουν ανθρώπους σήμερα, όταν δεν παρουσιάζονται με τα σύμβολα του ναζισμού αλλά με τη γλώσσα μιας σύγχρονης υπηρεσίας φροντίδας.
Στην παραγωγή συμμετείχαν οι θεατρικές ομάδες Graeae Theatre Company και Access All Areas, που συνεργάζονται με ανάπηρους και νευροδιαφορετικούς καλλιτέχνες. Μετά την ολοκλήρωση του πειράματος, οι επισκέπτες ενημερώθηκαν για την πραγματική φύση της δομής και κλήθηκαν να συζητήσουν τις αντιδράσεις τους.
Η δημοσιογράφος Φράνσις Ράιαν, στην κριτική της για το The Guardian, περιγράφει το «The Experiment» ως μία από τις πιο ανατριχιαστικές τηλεοπτικές εμπειρίες της χρονιάς. Στέκεται ιδιαίτερα στο πόσο εύκολα οι επισκέπτες μπορούν να αποδεχτούν την απώλεια της αυτονομίας των ανθρώπων με αναπηρία, όταν αυτή παρουσιάζεται ως προστασία ή οικονομικά αναγκαία επιλογή.
Το «The Experiment» δεν είναι επιστημονική έρευνα με αντιπροσωπευτικό δείγμα και οι αντιδράσεις που βλέπουμε έχουν επιλεγεί μέσα από το υλικό μιας τηλεοπτικής παραγωγής. Δεν επιτρέπουν, επομένως, γενικεύσεις για τις απόψεις της βρετανικής κοινωνίας.
Το ερώτημα που θέτουν, ωστόσο, οι δημιουργοί του είναι συγκεκριμένο: πόσο εύκολα μπορεί μια πρακτική που στερεί από ανθρώπους την αυτονομία και την αξιοπρέπειά τους να γίνει αποδεκτή, όταν περιγράφεται ως κάτι που γίνεται για το καλό τους;
Με στοιχεία από The Guardian, The Independent
