Η κοινωνία χωρίς μετρητά δεν είναι πλέον ένα υποθετικό σενάριο για το μέλλον. Σε ορισμένες χώρες, κυρίως στη βόρεια Ευρώπη, τα χαρτονομίσματα και τα κέρματα έχουν ήδη περιοριστεί σε ένα μικρό μέρος των καθημερινών συναλλαγών, καθώς κάρτες, κινητά τηλέφωνα και άμεσες μεταφορές χρημάτων έχουν γίνει ο κανόνας.
Καμία μεγάλη οικονομία δεν έχει καταργήσει πλήρως τα μετρητά. Η Σουηδία και η Νορβηγία, ωστόσο, βρίσκονται πολύ κοντά σε αυτό που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί «σχεδόν cashless κοινωνία».
Στη Σουηδία, μόλις το 5% των ερωτηθέντων δήλωσε το 2025 ότι πλήρωσε με μετρητά στην τελευταία αγορά του σε φυσικό κατάστημα, έναντι 40% το 2010. Αν συνυπολογιστούν οι φυσικές κάρτες και οι κάρτες που χρησιμοποιούνται μέσω κινητού, περίπου το 92% των τελευταίων αγορών σε καταστήματα πραγματοποιήθηκε με κάρτα.
Η εικόνα είναι ακόμη πιο εντυπωσιακή στη Νορβηγία. Στην έρευνα της κεντρικής τράπεζας που πραγματοποιήθηκε την άνοιξη του 2026, τα μετρητά αντιστοιχούσαν μόλις στο 3% των πληρωμών σε φυσικά σημεία πώλησης. Την ίδια στιγμή, το 37% γινόταν πλέον μέσω κινητού τηλεφώνου.
Η τάση δεν περιορίζεται στη Σκανδιναβία. Στην Ολλανδία, τα μετρητά χρησιμοποιήθηκαν στο 22% των συναλλαγών σε φυσικά σημεία πώλησης το 2024 και στη Φινλανδία στο 27%, τα χαμηλότερα ποσοστά στην ευρωζώνη. Και στις δύο χώρες, περισσότερες από τις μισές συναλλαγές στα καταστήματα γίνονταν ήδη με κάρτα.
Το ενδιαφέρον, όμως, είναι ότι οι χώρες που προχώρησαν περισσότερο προς την εξαφάνιση των μετρητών αρχίζουν πλέον να συζητούν όχι πώς θα τα καταργήσουν, αλλά πώς θα εμποδίσουν την πλήρη εξαφάνισή τους. Η ίδια η κεντρική τράπεζα της Σουηδίας προειδοποιεί ότι μια σχεδόν αποκλειστικά ψηφιακή αγορά πληρωμών δημιουργεί νέες ευπάθειες σε διακοπές ρεύματος, προβλήματα στις τηλεπικοινωνίες και κυβερνοεπιθέσεις.
Γιατί έφτασαν τόσο κοντά στην εξαφάνιση των μετρητών
Η μετάβαση δεν έγινε με κάποια κυβερνητική απόφαση για «κατάργηση» των μετρητών. Ήρθε σταδιακά, επειδή οι ψηφιακές πληρωμές έγιναν γρηγορότερες και ευκολότερες από το να χρησιμοποιεί κανείς χαρτονομίσματα.
Στη Σουηδία, υπηρεσίες όπως το Swish επέτρεψαν τις άμεσες μεταφορές χρημάτων μέσω κινητού, ακόμη και για πολύ μικρά ποσά. Η ευρεία χρήση καρτών και κινητών πληρωμών, σε συνδυασμό με την υψηλή εξοικείωση του πληθυσμού με τις ψηφιακές υπηρεσίες, περιόρισε ακόμη περισσότερο την ανάγκη για μετρητά. Η κεντρική τράπεζα της χώρας αναφέρει ότι η εμπιστοσύνη στις ψηφιακές πληρωμές παραμένει υψηλή και ότι η χρήση του κινητού συνεχίζει να αυξάνεται.
Το αποτέλεσμα είναι μια καθημερινότητα στην οποία κάποιος μπορεί να περάσει εβδομάδες χωρίς να αγγίξει χαρτονόμισμα. Αυτό μειώνει το κόστος διαχείρισης μετρητών για επιχειρήσεις και τράπεζες και κάνει τις συναλλαγές ταχύτερες. Παράλληλα, οι ηλεκτρονικές πληρωμές αφήνουν ίχνος, κάτι που δυσκολεύει ορισμένες μορφές φοροδιαφυγής και ξεπλύματος χρήματος.
Όσο όμως μειώνεται η χρήση των μετρητών, τόσο μεγαλώνει η εξάρτηση από τις υποδομές που κάνουν δυνατές τις ψηφιακές πληρωμές.
Η Σουηδία αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της αλλαγής στάσης. Η Riksbank πλέον προειδοποιεί ότι οι πολίτες πρέπει να διαθέτουν περισσότερους από έναν τρόπους πληρωμής για την περίπτωση τεχνικών προβλημάτων, κυβερνοεπιθέσεων, διακοπών στις τηλεπικοινωνίες ή μιας ευρύτερης κρίσης. Συστήνει μάλιστα στα νοικοκυριά να διατηρούν και μετρητά στο σπίτι και να τα χρησιμοποιούν κατά διαστήματα, ώστε να παραμένει λειτουργικό το σύστημα διακίνησής τους.
Αντίστοιχα, η Νορβηγία αναγκάστηκε να ενισχύσει νομοθετικά το δικαίωμα των καταναλωτών να πληρώνουν με μετρητά. Από τον Οκτώβριο του 2024, οι περισσότερες επιχειρήσεις που δέχονται πληρωμές σε φυσικό κατάστημα υποχρεούνται να προσφέρουν και τη δυνατότητα πληρωμής με μετρητά, ενώ από τον Μάιο του 2025 προβλέπονται πρόστιμα για όσες παραβιάζουν τον κανόνα.
Ποιοι κινδυνεύουν να μείνουν εκτός
Η μεγαλύτερη ένσταση απέναντι σε μια κοινωνία σχεδόν χωρίς μετρητά δεν αφορά την τεχνολογία, αλλά την πρόσβαση. Όσο οι πληρωμές μεταφέρονται σε κάρτες και κινητά, τόσο αυξάνεται ο κίνδυνος να δυσκολευτούν άνθρωποι που δεν διαθέτουν τραπεζικό λογαριασμό, smartphone ή επαρκή εξοικείωση με τις ψηφιακές υπηρεσίες.
Η ίδια η κεντρική τράπεζα της Σουηδίας αναγνωρίζει ότι ορισμένες κοινωνικές ομάδες δεν μπορούν ή δεν επιτρέπεται να χρησιμοποιούν ψηφιακές υπηρεσίες πληρωμών και ζητά εναλλακτικές λύσεις για όσους βρίσκονται σε «ψηφιακό αποκλεισμό». Παράλληλα, επισημαίνει ότι η δυνατότητα πληρωμής αποτελεί προϋπόθεση για την πλήρη συμμετοχή ενός ανθρώπου στην κοινωνική και οικονομική ζωή.
Το ίδιο ζήτημα εμφανίζεται και στην ευρωζώνη. Σε έρευνα της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, σχεδόν ένας στους δέκα καταναλωτές δήλωσε ότι χρειάζεται βοήθεια για να πραγματοποιήσει ψηφιακές πληρωμές. Η χρήση μετρητών παραμένει υψηλότερη στις μεγαλύτερες ηλικίες, ενώ η δυνατότητα πληρωμής με μετρητά θεωρείται ιδιαίτερα σημαντική από άτομα άνω των 55 ετών.
Υπάρχει όμως και το ζήτημα της ιδιωτικότητας. Κάθε πληρωμή με κάρτα ή κινητό αφήνει ψηφιακό αποτύπωμα, σε αντίθεση με τα μετρητά, τα οποία μπορούν να χρησιμοποιηθούν χωρίς να καταγράφεται η συναλλαγή στο τραπεζικό σύστημα. Στην ίδια έρευνα της ΕΚΤ, το 58% των καταναλωτών δήλωσε ότι ανησυχεί για την ιδιωτικότητά του όταν πραγματοποιεί ψηφιακές πληρωμές ή άλλες τραπεζικές συναλλαγές. Η ανωνυμία και η προστασία της ιδιωτικότητας αναφέρονται μάλιστα ως τα βασικά πλεονεκτήματα των μετρητών.
Έτσι, το πραγματικό ερώτημα για τις χώρες που πλησιάζουν περισσότερο σε μια cashless οικονομία δεν είναι πλέον αν μπορούν να λειτουργήσουν χωρίς χαρτονομίσματα. Είναι αν μπορούν να το κάνουν χωρίς να αφήσουν μέρος του πληθυσμού εκτός και χωρίς να δημιουργήσουν ένα σύστημα πληρωμών που εξαρτάται ολοκληρωτικά από τράπεζες, δίκτυα και ψηφιακές υποδομές.
Τα μετρητά δεν εξαφανίζονται – αλλά αλλάζει ο ρόλος τους
Όσα συμβαίνουν στις πιο ψηφιοποιημένες οικονομίες δείχνουν ότι το πιθανότερο μέλλον δεν είναι μια κοινωνία στην οποία τα μετρητά θα απαγορευτούν, αλλά μια κοινωνία στην οποία θα χρησιμοποιούνται πολύ λιγότερο και θα λειτουργούν περισσότερο ως εναλλακτική λύση όταν τα ψηφιακά συστήματα δεν είναι διαθέσιμα.
Η Σουηδία είναι ίσως το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα. Παρότι η χρήση μετρητών έχει περιοριστεί δραστικά, η κεντρική τράπεζα της χώρας πλέον συστήνει στους πολίτες να διατηρούν ένα απόθεμα χαρτονομισμάτων στο σπίτι, να διαθέτουν περισσότερες από μία κάρτες και να έχουν πρόσβαση σε διαφορετικούς τρόπους πληρωμής. Το σκεπτικό είναι ότι ένα σύστημα που βασίζεται σχεδόν αποκλειστικά στις ψηφιακές συναλλαγές μπορεί να αποδειχθεί ευάλωτο σε κυβερνοεπιθέσεις, βλάβες ή σοβαρές κρίσεις.
Ανάλογη είναι η κατεύθυνση που ακολουθεί και η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα. Παρά τη συνεχή ανάπτυξη των ηλεκτρονικών πληρωμών και το σχέδιο για ένα ψηφιακό ευρώ, η ΕΚΤ τονίζει ότι το νέο μέσο δεν προορίζεται να αντικαταστήσει τα χαρτονομίσματα και τα κέρματα. Αντίθετα, θέλει τα δύο να συνυπάρχουν, ενώ υποστηρίζει μέτρα που θα διασφαλίζουν ότι οι πολίτες θα εξακολουθούν να έχουν πρόσβαση σε μετρητά και τη δυνατότητα να πληρώνουν με αυτά.
Η Ευρώπη, μάλιστα, ετοιμάζει ήδη νέα σειρά χαρτονομισμάτων ευρώ, ενώ παράλληλα προχωρά το σχέδιο για το ψηφιακό ευρώ. Η λογική είναι ότι στο μέλλον ο πολίτης θα πρέπει να μπορεί να επιλέγει ανάμεσα σε φυσικό και ψηφιακό χρήμα που εκδίδεται από την κεντρική τράπεζα, αντί να εξαρτάται αποκλειστικά από κάρτες και ιδιωτικές πλατφόρμες πληρωμών.
Με πληροφορίες από European Central Bank, Riksbank, Norges Bank
