Τις νύχτες που δεν μπορούσε να κοιμηθεί, η Λουίζ Μπουρζουά έπιανε τα μολύβια της. Ζωγράφιζε στο δωμάτιό της, έγραφε λέξεις και μικρές φράσεις πάνω σε χαρτιά, σχεδίαζε σώματα, σπίτια, σπείρες, παράξενα σχήματα που επέστρεφαν από τα παιδικά της χρόνια. Κάποια από τα σχέδια τα πετούσε από τον πάνω όροφο στη σκάλα. Το επόμενο πρωί, ο Τζέρι Γκοροβόι τα έβρισκε σκορπισμένα στα σκαλοπάτια και τα μάζευε. Ήξερε ότι έπρεπε να τα κρατήσει.
Δεκαέξι χρόνια μετά τον θάνατό της, ο Γκοροβόι εξακολουθεί να επισκέπτεται σχεδόν καθημερινά το σπίτι της στη Νέα Υόρκη. Είναι 72 ετών, διευθύνει το ίδρυμα που φροντίζει την κληρονομιά της και γνωρίζει κάθε δωμάτιο, κάθε συρτάρι, κάθε γωνιά του σπιτιού όπου η Μπουρζουά έζησε και εργάστηκε επί μισό αιώνα. Η νέα έκθεση «Louise Bourgeois. Extrême tension», που άνοιξε στις 20 Οκτωβρίου στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας, στο Παρίσι, τον φέρνει ξανά κοντά στα έργα που κάποτε περνούσαν από τα χέρια του. Σe νέα του συνέντευξη, ο Γκοροβόι επιστρέφει σε μια σχέση σχεδόν τριάντα χρόνων, στη διάρκεια της οποίας η καλλιτέχνιδα τον έκανε συνεργάτη, έμπιστο φίλο, καθημερινό συνοδό και, τελικά, μέρος των ίδιων της των γλυπτών.
Στις 19 Οκτωβρίου, την παραμονή των εγκαινίων, περπάτησε στις αίθουσες της ιστορικής έδρας Ρισελιέ της BnF. Η έκθεση, που θα διαρκέσει έως τις 21 Φεβρουαρίου 2027, συγκεντρώνει για πρώτη φορά τις συλλογές σχεδίων και χαρακτικών της Μπουρζουά που διατηρούν η Εθνική Βιβλιοθήκη και το Κέντρο Πομπιντού. Ανάμεσα στα έργα βρίσκεται το «Extreme Tension» του 2007, μια σειρά έντεκα μεγάλων φύλλων όπου η καλλιτέχνιδα, στα 95 της, καταγράφει μέρη του σώματός της και όσα αισθανόταν μέσα σε αυτό: πόνο, κράμπες, εξάψεις, ιδρώτα, ταχυπαλμίες, φόβο. Οι λέξεις είχαν γραφτεί σχεδόν μισό αιώνα νωρίτερα, το 1959, σε ένα σκόρπιο χαρτί που εκείνος είχε ανακαλύψει ξανά.
«Είχα πρόσβαση στα πάντα», θυμάται. Όταν η Μπουρζουά καταπιανόταν με ένα σχέδιο, ένα γλυπτό ή ένα υφασμάτινο έργο, ο Γκοροβόι αναζητούσε συχνά παλιές σημειώσεις που μπορούσαν να τη βοηθήσουν. Μια φράση γραμμένη πριν από δεκαετίες εμφανιζόταν ξανά μπροστά της, σε μια στιγμή που το σώμα της είχε αλλάξει, οι μνήμες της είχαν πολλαπλασιαστεί και η δουλειά της είχε αποκτήσει εντελώς άλλες διαστάσεις.
Η ιστορία τους άρχισε το 1980, στη Νέα Υόρκη. Ο Γκοροβόι, 26 ετών τότε, είχε σπουδάσει ζωγραφική στο Pratt Institute του Μπρούκλιν και εργαζόταν σε μια γκαλερί. Ετοίμαζε μια ομαδική έκθεση αφηρημένης γλυπτικής και προσκάλεσε την Μπουρζουά να συμμετάσχει. Εκείνη δέχτηκε, αλλά όταν είδε πώς είχαν τοποθετήσει το έργο της δυσαρεστήθηκε τόσο πολύ ώστε απαίτησε να το αποσύρουν. Ο νεαρός συνεργάτης τής πρότεινε να πιουν έναν καφέ. Κατάφερε να της αλλάξει γνώμη και η Μπουρζουά τον προσκάλεσε στο σπίτι της, στην 20ή Οδό του Μανχάταν.
Εκεί, ανάμεσα σε αμέτρητα αντικείμενα, του έδειξε εκατοντάδες σχέδια που φύλαγε κάτω από το κρεβάτι της. Ο Γκοροβόι γνώριζε ελάχιστα από το έργο της και έμεινε άναυδος. Εκείνη την εποχή αναρωτιόταν αν ήθελε να συνεχίσει τη δική του πορεία ως ζωγράφος. Η συνάντηση με την Μπουρζουά έλυσε το δίλημμα. «Ήμουν απόλυτα γοητευμένος από εκείνη, από τον τρόπο που ζούσε, την εμφάνισή της, τον τρόπο που μιλούσε», λέει σήμερα. «Ήταν η ίδια ένα έργο τέχνης».
Η Μπουρζουά πλησίαζε τα εβδομήντα και είχε περάσει δεκαετίες δουλεύοντας μακριά από τη μεγάλη δημοσιότητα. Το 1938 είχε εγκαταλείψει το Παρίσι για τη Νέα Υόρκη, ακολουθώντας τον σύζυγό της, ιστορικό τέχνης Ρόμπερτ Γκόλντγουοτερ. Είχαν μεγαλώσει τρεις γιους και, μετά τον θάνατό του το 1973, εκείνη είχε καταλάβει σταδιακά όλο το σπίτι με τα έργα και τα υλικά της. Οι εγκαταστάσεις της, οι οργανικές μορφές, τα γλυπτά που θύμιζαν ανθρώπινα όργανα, γεννητικά μέλη ή τραυματισμένα σώματα είχαν ελάχιστη σχέση με την αυστηρότητα του μινιμαλισμού που κυριαρχούσε τότε στην αμερικανική τέχνη.
Ο Γκοροβόι άρχισε να την επισκέπτεται όλο και συχνότερα και σύντομα έγινε ο μόνιμος βοηθός της. Ανέλαβε να επικοινωνεί με μουσεία και γκαλερί, να οργανώνει εκθέσεις, να διευθετεί πρακτικά προβλήματα, να διαφυλάσσει έργα που εκείνη κάποτε ήθελε να καταστρέψει. Το 1982, το Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης της Νέας Υόρκης παρουσίασε τη μεγάλη αναδρομική της, που έφερε το έργο της σε ένα πολύ ευρύτερο κοινό. Η αναγνώριση μεγάλωνε, οι προσκλήσεις πλήθαιναν και η Μπουρζουά προτιμούσε να βρίσκεται στο εργαστήριό της. Όταν οι επιμελητές τη ρωτούσαν για κάποια μελλοντική έκθεση, συχνά απαντούσε: «Αυτό είναι δουλειά του Τζέρι!».
Η κοινή τους καθημερινότητα απέκτησε τη δική της αυστηρή οργάνωση. Κάθε πρωί, στις δέκα, εκείνος εμφανιζόταν με μια Chrysler και την πήγαινε στο εργαστήριο που είχε αγοράσει στο Μπρούκλιν. Δούλευαν όλη μέρα, κι έπειτα μπορεί να πήγαιναν σε εγκαίνια ή στον κινηματογράφο. Η Μπουρζουά αγαπούσε το «Eraserhead» του Ντέιβιντ Λιντς, το «Le Souffle au cœur» του Λουί Μαλ και τις ταινίες του Παζολίνι. Οι περίπλοκες οικογενειακές σχέσεις, οι απαγορευμένες επιθυμίες και η βία που εμφανίζονταν σε αυτά τα έργα ήταν πράγματα με τα οποία είχε ασχοληθεί σε ολόκληρη τη ζωή της.
Ο Γκοροβόι βρισκόταν δίπλα της έξι ημέρες την εβδομάδα. Είχε καταφέρει να διαπραγματευτεί τις Κυριακές του, όταν εκείνη δεχόταν επισκέπτες στο σπίτι. Τα περίφημα κυριακάτικα σαλόνια της συγκέντρωναν νεότερους καλλιτέχνες, συγγραφείς, δημοσιογράφους και ανθρώπους που ήθελαν να γνωρίσουν την ήδη θρυλική δημιουργό. Η Μπουρζουά καθόταν στην πολυθρόνα της και οι καλεσμένοι σχημάτιζαν έναν κύκλο γύρω της. «Πείτε μου κάτι ενδιαφέρον», τους προκαλούσε. Άλλοτε απαιτούσε να της εξηγήσουν γιατί άξιζε να ασχοληθεί με τη δουλειά τους. Αν κάποιο δώρο δεν της άρεσε, μπορούσε να το πετάξει επιδεικτικά. Οι επισκέψεις συχνά έμοιαζαν με δοκιμασία.
Η σχέση της με τον Γκοροβόι είχε και δύσκολες στιγμές. Η Μπουρζουά μπορούσε να κλάψει ξαφνικά, να θυμώσει με έναν άγνωστο ή να καταρρεύσει επειδή μια ασήμαντη λεπτομέρεια της είχε θυμίσει κάτι από τα παιδικά της χρόνια. Εκείνος προσπαθούσε να την ηρεμήσει, κρατώντας τα χέρια της στα δικά του. Με τον καιρό, το καθημερινό αυτό άγγιγμα βρήκε τη θέση του στην τέχνη της.
Το 1996 η Μπουρζουά δημιούργησε το «The Welcoming Hands», παίρνοντας εκμαγεία των χεριών τους. Στον μπρούντζο, τα δικά του χέρια είναι μεγαλύτερα, σαν να ανήκουν σε έναν ενήλικα που προστατεύει ένα μικρό παιδί. Οι μορφές αγγίζονται, στηρίζονται η μία στην άλλη, κρατιούνται. Το έργο βρίσκεται σήμερα στους Κήπους του Κεραμεικού, στο Παρίσι. Η καλλιτέχνιδα είχε περιγράψει κάποτε τον εαυτό της στον πάτο ενός πηγαδιού, περιμένοντας να έρθει κάποιος να τη βοηθήσει. Ο Τζέρι ήταν εκείνος που της έριχνε το σκοινί.
Δέκα χρόνια αργότερα, ζωγράφισε ξανά τα χέρια τους, αυτή τη φορά σε μια μεγάλη σειρά έργων πάνω σε χαρτί με τυπωμένα πεντάγραμμα. Το «10 am Is When You Come to Me» (2006) διατηρεί στον τίτλο του την ώρα της καθημερινής τους συνάντησης. Χέρια βαμμένα με κόκκινη και ροζ γκουάς απλώνονται πάνω στις σελίδες, συναντιούνται, απομακρύνονται, πιάνονται από τα δάχτυλα. Το γαμήλιο δαχτυλίδι της Μπουρζουά επιτρέπει να ξεχωρίσουμε τα δικά της. Σε μία από τις εκδοχές του έργου, είκοσι φύλλα σχηματίζουν ένα μεγάλο πορτρέτο της κοινής τους ζωής.
Ο Γκοροβόι είχε προσφέρει στην Μπουρζουά και κάτι ακόμη: το ίδιο του το σώμα. Για την «Αψίδα της Υστερίας» («Arch of Hysteria», 1993) ξάπλωσε πάνω σε μια καμπύλη επιφάνεια και η καλλιτέχνιδα πήρε εκμαγείο του κορμού του, σε μια στάση ακραίας έκτασης. Το γλυπτό παρουσιάζει ένα γυμνό ανδρικό σώμα χωρίς κεφάλι και άκρα, με την πλάτη λυγισμένη προς τα πίσω, σαν να το διαπερνά ένας σπασμός. Κρέμεται στον αέρα, αιωρούμενο ανάμεσα στην ένταση και στην εγκατάλειψη.
Η Μπουρζουά γνώριζε βαθιά την ιστορία της ψυχανάλυσης. Είχε περάσει χρόνια σε θεραπεία και διάβαζε συστηματικά γύρω από την ψυχική ζωή, το τραύμα και την καταπίεση. Η υστερία, συνδεδεμένη για αιώνες με το γυναικείο σώμα, εμφανιζόταν τώρα σε ένα ανδρικό σώμα, εκείνο του στενότερου συνεργάτη της. Η ιστορικός τέχνης Μαρί-Λορ Μπερναντάκ έχει επισημάνει ότι, χρησιμοποιώντας έναν άνδρα ως μοντέλο, η Μπουρζουά ανέτρεπε τους καθιερωμένους ρόλους του γλύπτη και της μούσας. Ο Γκοροβόι είχε γίνει το πρόσωπο που μπορούσε να της προσφέρει ένα άγγιγμα το πρωί και ένα σώμα για τη γλυπτική της το απόγευμα.
Η ίδια τον αποκαλούσε συχνά «τον Τζέρι μου». Ο γιος της Αλέν είχε πει ότι ο Γκοροβόι ήταν ο ιδανικός γιος για τη μητέρα του, καθώς η σχέση τους είχε αποκτήσει μια έντονη οικογενειακή οικειότητα. Η Μπουρζουά, όμως, δυσκολευόταν να τον μοιραστεί με τον υπόλοιπο κόσμο. Όταν εκείνος έπρεπε να ταξιδέψει για κάποια έκθεση, της το ανακοίνωνε την τελευταία στιγμή, συχνά ενώ έτρωγαν μαζί και το αυτοκίνητο για το αεροδρόμιο τον περίμενε ήδη. Εκείνη τον παρακαλούσε να μείνει και πρότεινε να ακυρώσουν ολόκληρη την εκδήλωση.
Στις προσωπικές του σχέσεις μπορούσε να δείχνει την ίδια κτητικότητα. Ο Γκοροβόι, ομοφυλόφιλος, είχε στη ζωή του συντρόφους τους οποίους η Μπουρζουά αντιμετώπιζε συχνά με περιφρόνηση. Υπήρξαν στιγμές που του τηλεφωνούσε επειδή ένιωθε μόνη, γνωρίζοντας ότι θα ανησυχούσε και θα ερχόταν αμέσως. Με τα χρόνια, ο συνεργάτης της είχε μάθει να αναγνωρίζει πότε μια ανάμνηση ή ένας φόβος μπορούσε να την κατακλύσει. Η σχέση τους πέρασε από τη φιλία και τη δημιουργική συνεργασία σε μια οικειότητα που ορισμένοι από τους ανθρώπους του περιβάλλοντός τους δυσκολεύονταν να ονομάσουν.
Στα τελευταία χρόνια της ζωής της, ο Γκοροβόι τηλεφωνούσε κάθε βράδυ στις οκτώ. Η Μπουρζουά τον διαβεβαίωνε ότι είχε ανέβει στο δωμάτιό της και θα απέφευγε την απότομη σκάλα του σπιτιού. Είχε γράψει μάλιστα το τηλέφωνό του στον τοίχο, πάνω από το κρεβάτι της. Συμφωνούσαν ότι θα ξαναβρίσκονταν στις δέκα το επόμενο πρωί. Η καθημερινή συνήθεια συνεχίστηκε μέχρι τις τελευταίες ημέρες της ζωής της, τον Μάιο του 2010.
Σήμερα το σπίτι στο Τσέλσι διατηρείται σχεδόν όπως το άφησε. Βιβλία, εφημερίδες, φωτογραφίες, μπουκάλια αρωμάτων, σκεύη της κουζίνας και κρεμάστρες με ρούχα συνυπάρχουν με εργαλεία και ημιτελή γλυπτά. Στο υπόγειο βρίσκονται ακόμη εκμαγεία που δεν ολοκληρώθηκαν ποτέ. Ο Γκοροβόι επιστρέφει εκεί σχεδόν καθημερινά, επιβλέποντας την Easton Foundation, την οποία ίδρυσε η Μπουρζουά το 1984 για την προστασία του έργου της.
Το ίδρυμα διαχειρίζεται τα αρχεία και τα δικαιώματά της, εγκρίνει δανεισμούς έργων και οργανώνει την πρόσβαση ερευνητών στο σπίτι και στο εργαστήριο. Στις συλλογές του βρίσκονται χιλιάδες προσωπικά έγγραφα, περισσότερες από 5.000 φωτογραφίες και ένα τεράστιο σώμα οπτικοακουστικών καταγραφών. Η Μπουρζουά κρατούσε ημερολόγια σχεδόν κάθε χρόνο από το 1923 έως το 2006. Υπάρχουν γράμματα, όνειρα, σημειώσεις ψυχανάλυσης, σχέδια, ακόμη και λέξεις γραμμένες στους τοίχους. Ο Γκοροβόι, που κάποτε έψαχνε τα χαρτιά της για να της προτείνει μια παλιά φράση, βρίσκεται σήμερα στο κέντρο αυτής της συστηματικής εργασίας διάσωσης και ταξινόμησης.
Η ευθύνη είναι μεγάλη. Η Μπουρζουά, που αναγνωρίστηκε διεθνώς σε προχωρημένη ηλικία, αποτελεί σήμερα ένα από τα σημαντικότερα ονόματα της σύγχρονης τέχνης. Το 2023, το γλυπτό της «Spider» του 1996 πουλήθηκε σε δημοπρασία του Sotheby’s στη Νέα Υόρκη έναντι 32,8 εκατομμυρίων δολαρίων. Οι εκθέσεις της συνεχίζονται σε όλο τον κόσμο, ενώ το αρχείο της προσφέρει στους ιστορικούς και στους νεότερους καλλιτέχνες τη δυνατότητα να γνωρίσουν πλευρές του έργου που παρέμεναν επί δεκαετίες αθέατες.
Στη νέα έκθεση της BnF, ο Γκοροβόι στέκεται μπροστά στα έντεκα φύλλα του «Extreme Tension», του έργου που γεννήθηκε από τις παλιές σημειώσεις της Μπουρζουά. Οι λέξεις που ανακάλυψε στο αρχείο της είχαν γραφτεί το 1959, όταν εκείνη ήταν ακόμη μια σχετικά άγνωστη καλλιτέχνιδα, μητέρα τριών παιδιών, που αναζητούσε τρόπους να καταλάβει όσα συνέβαιναν στο σώμα και στο μυαλό της. Τις ξαναδούλεψε στα 95 της, δύο χρόνια πριν από τον θάνατό της.
Κάθε βράδυ στις οκτώ, ο Γκοροβόι ήξερε κάποτε ότι έπρεπε να πάρει ένα τηλέφωνο. Κάθε πρωί στις δέκα, ότι έπρεπε να εμφανιστεί στην πόρτα της. Τώρα, όταν μπαίνει στο σπίτι, τον περιμένουν τα ίδια δωμάτια, οι ίδιες σκάλες, τα χαρτιά που συγκέντρωσε επί τρεις δεκαετίες.
Ανάμεσά τους υπάρχουν ακόμη λέξεις που η Μπουρζουά έγραψε και δεν πρόλαβε να χρησιμοποιήσει.
Με στοιχεία από Le Monde
