Τα νέα από το Βελεστίνο και τον Δήμο Ρήγα Φεραίο

«Ο Αντρέ είχε μέσα του πάρα πολλούς Μαλρό»: Οι άγνωστες επιστολές του μεγάλου συγγραφέα


Τον Δεκέμβριο του 1948, ο νομπελίστας Ροζέ Μαρτέν ντυ Γκαρ πρότεινε στον Αντρέ Μαλρό να γράψει ένα δοκίμιο για τη ρητορική. Ήθελε να μάθει τι συνέβαινε ανάμεσα στην προετοιμασία μιας ομιλίας και στη στιγμή που ο ρήτορας ανέβαινε στο βήμα. Πόση ειλικρίνεια υπήρχε στα λόγια του και πόση απόκρυψη; Ο Μαλρό, βέβαια, συνήθιζε να αυτοσχεδιάζει. Η επιβλητική δημόσια παρουσία του προκαλούσε θαυμασμό, αλλά και αμηχανία ακόμη και στους ανθρώπους που τον γνώριζαν καλά.

Αυτή η σχέση θαυμασμού και αμφισβήτησης διατρέχει δύο αλληλογραφίες του μεγάλου Γάλλου συγγραφέα, οι οποίες κυκλοφορούν για πρώτη φορά συγκεντρωμένες από τον Gallimard. Με αφορμή τη συμπλήρωση πενήντα χρόνων από τον θάνατό του, στις 23 Νοεμβρίου 1976, η Le Monde παρουσιάζει σήμερα τους τόμους με τις επιστολές που αντάλλαξε ο Μαλρό με τον Ροζέ Μαρτέν ντυ Γκαρ, από το 1928 έως το 1958, και με τον κριτικό τέχνης Γκαετάν Πικόν, από το 1934 έως το 1965. Μέσα από τις επιστολές εμφανίζεται ένας συγγραφέας που εξακολουθεί να αναρωτιέται για την αξία και τα όρια του έργου του, ακόμη και μετά τη διεθνή αναγνώρισή του.

Η αλληλογραφία με τον Μαρτέν ντυ Γκαρ αρχίζει το 1928, όταν ο Μαλρό είναι μόλις 27 ετών και έχει δημοσιεύσει τους «Κατακτητές». Σε μια επιστολή του τον Οκτώβριο εκείνης της χρονιάς, επιδεικνύει ήδη τη γνωστή αυτοπεποίθησή του: αναγνωρίζει ότι είναι προτιμότερο να γράφει κανείς ένα έργο σαν τους «Τιμπώ» παρά να συζητά το δικό του βιβλίο, σπεύδει όμως να προσθέσει ότι οι «Κατακτητές» αξίζουν περισσότερο τη συζήτηση από πολλά άλλα μυθιστορήματα. Ο μεγαλύτερος συγγραφέας, που θα τιμηθεί με το Νόμπελ Λογοτεχνίας το 1937, αντιμετωπίζει με ανάμεικτα αισθήματα αυτή τη νεανική αλαζονεία. Το 1935 θα επικρίνει μάλιστα τη γραφή του Μαλρό στα «Χρόνια καταφρόνιας», επισημαίνοντας τις αδυναμίες και τις ατελείς διατυπώσεις του.

Παρά τις διαφορές τους, οι δύο άντρες αναπτύσσουν μια βαθιά φιλία. Ο Μαρτέν ντυ Γκαρ εκτιμά τον νεότερο συγγραφέα και ανησυχεί μήπως η πολιτική δράση και οι πολυάριθμες δραστηριότητές του τον απομακρύνουν από τη λογοτεχνία. Η εμπιστοσύνη είναι αμοιβαία: το 1946 ο Μαλρό τού αποκαλύπτει ότι, αν είχε σκοτωθεί στον πόλεμο, εκείνος θα ήταν ο εκτελεστής της διαθήκης του.

Διαφορετική είναι η σχέση του με τον Γκαετάν Πικόν, ο οποίος το 1934, σε ηλικία μόλις 19 ετών, γράφει ένα ενθουσιώδες άρθρο για την «Ανθρώπινη μοίρα», το μυθιστόρημα που είχε χαρίσει στον Μαλρό το βραβείο Γκονκούρ την προηγούμενη χρονιά. Η αλληλογραφία τους αρχίζει με τον θαυμασμό ενός νέου κριτικού για έναν ήδη διάσημο συγγραφέα. Σταδιακά, όμως, οι δύο άντρες ανακαλύπτουν κοινές αισθητικές ανησυχίες και αναπτύσσουν έναν ουσιαστικό διάλογο γύρω από τη λογοτεχνία και την τέχνη. Το 1959 ο Πικόν θα αναλάβει τη γενική διεύθυνση Τεχνών και Γραμμάτων του γαλλικού υπουργείου Πολιτισμού, με επικεφαλής τον Μαλρό.

Μέσα από αυτή την αλληλογραφία έρχεται στο φως και η αμφιβολία του Μαλρό για το ίδιο το μυθιστόρημα. Ανησυχεί ότι οι «Καρυδιές του Άλτενμπουργκ» έχουν αποκτήσει υπερβολικά δοκιμιακό χαρακτήρα. Ο Πικόν επιχειρεί να τον καθησυχάσει, επικαλούμενος τον Μπαλζάκ και τον Τολστόι, όπου οι μεγάλοι φιλοσοφικοί διάλογοι συνυπάρχουν με τη μυθοπλασία. Η ανησυχία, ωστόσο, επιμένει. Στα μέσα της δεκαετίας του 1950, ο Μαλρό ομολογεί στον φίλο του ότι βρίσκεται ακόμη σε σύγκρουση με το μυθιστόρημα, καθώς δυσκολεύεται να επιστρέψει στη συγγραφή λογοτεχνίας.

Η Le Monde διαβάζει παράλληλα και μια τρίτη έκδοση, που συμπληρώνει με έναν διαφορετικό τρόπο το πορτρέτο του συγγραφέα. Πρόκειται για το «Madeleine et André Malraux. Avec une légère intimité», με τις αναμνήσεις της πιανίστριας Μαντλέν Λιού, η οποία μοιράστηκε τη ζωή του για περίπου είκοσι χρόνια. Το βιβλίο, που επανεκδόθηκε από τον Larousse, έχει συνθέσει η εγγονή της, Σελίν Μαλρό, αξιοποιώντας προσωπικά τεκμήρια και οικογενειακές μαρτυρίες.

Στις δύο αλληλογραφίες οι γυναίκες εμφανίζονται ελάχιστα, συνήθως μέσα από τυπικούς χαιρετισμούς. Η Μαντλέν, αντίθετα, περιγράφει τη ζωή δίπλα στον διάσημο συγγραφέα και υπουργό, τις οικογενειακές εντάσεις, τις ασθένειες, τις δυσκολίες με τα παιδιά και τελικά τη διάλυση του γάμου τους. Υπήρξε η ίδια μια σημαντική πιανίστρια, που χρειάστηκε να παραμερίσει για ένα διάστημα τη δική της σταδιοδρομία. Τον θαύμαζε, αλλά διατηρούσε την ανεξαρτησία της σκέψης της.

Μια φράση της συνοψίζει ίσως καλύτερα από οποιαδήποτε άλλη την αντιφατική προσωπικότητα του ανθρώπου με τον οποίο έζησε: «Ο Αντρέ έχει μέσα του πάρα πολλούς Μαλρό».

Οι τρεις εκδόσεις φέρνουν ξανά στο προσκήνιο μια από τις πιο σύνθετες μορφές της γαλλικής πνευματικής ζωής του 20ού αιώνα: τον μυθιστοριογράφο, τον αντιστασιακό, τον κριτικό τέχνης και τον υπουργό Πολιτισμού του Σαρλ ντε Γκολ. Οι επιστολές διασώζουν τις λογοτεχνικές του αναζητήσεις, ενώ οι αναμνήσεις της Μαντλέν καταγράφουν τις δυσκολίες της συμβίωσης με έναν άνθρωπο που είχε αφιερώσει τόσο μεγάλο μέρος της ζωής του στην Ιστορία και στη δική του δημόσια εικόνα.

Με στοιχεία από Le Monde, Livres Hebdo, Larousse



Πηγή: www.lifo.gr