Ο Λούντβιχ Βιτγκενστάιν κάθεται σε έναν ξύλινο πάγκο, μέσα σε μια ανδρική σάουνα της Βιέννης. Γύρω του, γυμνές πλάτες γυαλίζουν από τον ιδρώτα, τριχωτά στήθη αναδύονται από το νερό και τα σώματα κινούνται μέσα στον ατμό. Ο φιλόσοφος παρατηρεί τους άνδρες, αισθάνεται την επιθυμία να τον κατακλύζει και τελικά παραδίδεται σε μια σεξουαλική πράξη πάνω στον πάγκο. Η σκηνή εκτυλίσσεται στη φαντασία του Τσέχου συγγραφέα Βράτισλαβ Μάνιακ, ο οποίος τοποθετεί έναν από τους σημαντικότερους φιλοσόφους του 20ού αιώνα στην ιστορική Kaiserbründl, μια πολυτελή βιεννέζικη σάουνα που υπήρξε σημείο συνάντησης ανδρών. Ο Βιτγκενστάιν, που αφιέρωσε τη ζωή του στη μελέτη της γλώσσας, βρίσκεται ξαφνικά σε έναν χώρο όπου οι άνθρωποι επικοινωνούν κυρίως με το σώμα.ώσσας, βρίσκεται ξαφνικά σε έναν χώρο όπου οι άνθρωποι επικοινωνούν κυρίως με το σώμα.
Αυτή η απροσδόκητη συνάντηση δίνει τον τίτλο στο With Wittgenstein in a Gay Sauna («Με τον Βιτγκενστάιν σε μια γκέι σάουνα»), το βιβλίο του 38χρονου Μάνιακ που κυκλοφόρησε φέτος στην Τσεχία και στη Γερμανία και έχει προκαλέσει διεθνές ενδιαφέρον. Στις 183 σελίδες του, ο συγγραφέας συγκεντρώνει επτά κείμενα που συνδυάζουν ταξιδιωτικό ρεπορτάζ, προσωπικές εμπειρίες, ιστορία και λογοτεχνία. Διασχίζει τη Βιέννη, τη Βουδαπέστη, την Πράγα και το Βερολίνο, ακολουθώντας τα ίχνη της ομοερωτικής ζωής σε δημόσια λουτρά, γκέι σάουνες, πάρκα, υπόγεια κλαμπ και διαδρομές για ψωνιστήρι. Το βιβλίο έχει ήδη εμπνεύσει μια μεγάλη έκθεση για το ανδρικό σώμα στο Κέντρο Σύγχρονης Τέχνης DOX της Πράγας, ενώ η αγγλική μετάφρασή του αναμένεται το 2027.
Ο Μάνιακ είχε ήδη αναγνωριστεί στην τσεχική λογοτεχνία για τα διηγήματα και τα μυθιστορήματά του όταν, το 2017, μίλησε δημόσια για την ομοφυλοφιλία του. Σήμερα διδάσκει δημοσιογραφία στο Πανεπιστήμιο του Καρόλου στην Πράγα και συνεχίζει να γράφει για την οικειότητα, τη μνήμη και τη ζωή στην Κεντρική Ευρώπη. Η ιδέα του καινούργιου βιβλίου γεννήθηκε από την πρώτη του επίσκεψη σε γκέι σάουνα. Ο ίδιος περιγράφει την εμπειρία ως ένα ευχάριστο σοκ, που του αποκάλυψε έναν κόσμο κοινωνικών σχέσεων και σωματικών εμπειριών, άγνωστο ακόμη και σε αρκετούς ΛΟΑΤΚΙ+ ανθρώπους.
Σε μια συνέντευξή του για την έκδοση, εξηγεί ότι στις γκέι σάουνες οι λέξεις συχνά περισσεύουν. Οι σκέψεις, λέει αστειευόμενος, μένουν στα ντουλαπάκια της εισόδου μαζί με τα ρούχα, ενώ ακόμη και η πετσέτα μπορεί να αποδειχθεί εμπόδιο. Ο συγγραφέας βρήκε σε αυτή την εμπειρία έναν τρόπο να εξετάσει τη σχέση ανάμεσα στη γλώσσα και στη σωματική απόλαυση. Ο ίδιος ο Βιτγκενστάιν είχε ερωτικές σχέσεις με άνδρες, τις οποίες δεν συζητούσε δημόσια, και ο Μάνιακ τον φαντάζεται να έρχεται αντιμέτωπος με μια επιθυμία που δυσκολεύεται να περιγράψει. Ο τόνος του βιβλίου, ωστόσο, διατηρεί αρκετό χιούμορ. Ο συγγραφέας έχει δηλώσει πως στόχος του ήταν να προκαλέσει μια μικρή ερωτική διέγερση στον αναγνώστη, ακόμη κι αν αυτός είναι ετεροφυλόφιλος άνδρας.
Από τη βιεννέζικη σάουνα, ο Μάνιακ ταξιδεύει στα ιστορικά λουτρά Rudas της Βουδαπέστης, που χτίστηκαν τον 16ο αιώνα, κατά την οθωμανική κυριαρχία. Κάτω από τον χαρακτηριστικό θόλο, οι άνδρες εξακολουθούν να μοιράζονται τις πισίνες και τους χώρους ατμού τις ημέρες που τα λουτρά προορίζονται αποκλειστικά γι’ αυτούς. Ο συγγραφέας παρατηρεί τη συνέχεια μιας παλιάς αστικής συνήθειας, τη σωματική εγγύτητα ανάμεσα σε άνδρες και την ιδιαίτερη κοινωνικότητα που αναπτύσσεται σε χώρους όπου οι άνθρωποι αφήνουν τα ρούχα τους στην είσοδο.
Η Βουδαπέστη τού δίνει επίσης την ευκαιρία να θυμίσει μια σχεδόν άγνωστη ιστορική λεπτομέρεια: η λέξη «ομοφυλοφιλία» γεννήθηκε στην Κεντρική Ευρώπη. Τον όρο επινόησε ο ουγγρικής καταγωγής συγγραφέας και ακτιβιστής Καρλ Μαρία Κέρτμπενι, ο οποίος τον χρησιμοποίησε ήδη από το 1868 και τον παρουσίασε δημόσια το 1869, σε κείμενα που υπερασπίζονταν την αποποινικοποίηση των σεξουαλικών σχέσεων μεταξύ ανδρών. Έναν αιώνα και περισσότερο πριν από τις σημερινές πολιτικές αντιπαραθέσεις, άνθρωποι της ίδιας περιοχής προσπαθούσαν ήδη να βρουν λέξεις για τη σεξουαλικότητα και να διεκδικήσουν το δικαίωμα στην προσωπική τους ζωή.
Η ιστορικός Ανίτα Κούριμαϊ, συγγραφέας του βιβλίου Queer Budapest, 1873–1961, έχει καταγράψει τις ερωτικές διαδρομές των ομοφυλόφιλων ανδρών κατά μήκος του Δούναβη και τις ιδιωτικές συγκεντρώσεις τους σε αστικά μέγαρα, όπου λειτουργούσαν κλειστοί κύκλοι γνωριμιών. Στη Βιέννη, στη Βουδαπέστη και στην Πράγα, την εποχή της Αυστροουγγρικής Αυτοκρατορίας, κυκλοφορούσαν παράλληλα νέες ιδέες για τη σεξουαλικότητα, την ταυτότητα και την ανθρώπινη συμπεριφορά. Οι πόλεις αυτές συμμετείχαν ενεργά στη διαμόρφωση της σύγχρονης σεξολογίας, ενώ η καθημερινή ζωή των ομοφυλόφιλων κατοίκων τους εξελισσόταν μέσα σε ένα περίπλοκο καθεστώς ανοχής, μυστικότητας και αστυνομικής επιτήρησης.
Το 1908, ο Ούγγρος συγγραφέας Σόμα Γκούτι δημοσίευσε μια σειρά αστυνομικών ιστοριών με τίτλο Homosexual Love, όπου ένας ντετέκτιβ ερευνά την τραγική ιστορία δύο εύπορων ανδρών που συνδέονται ερωτικά. Στη μεσοπολεμική Τσεχοσλοβακία κυκλοφορούσε το περιοδικό Hlas sexuální menšiny («Η φωνή της σεξουαλικής μειονότητας»), που υποστήριζε τη μεταρρύθμιση της νομοθεσίας και δημοσίευε ακόμη και αγγελίες γνωριμιών. Αργότερα, κατά την περίοδο του κρατικού σοσιαλισμού, υπήρξαν αξιοσημείωτες νομικές αλλαγές. Η Ουγγαρία και η Τσεχοσλοβακία ψήφισαν το 1961 νόμους που αποποινικοποιούσαν τις συναινετικές σεξουαλικές πράξεις μεταξύ ενηλίκων του ίδιου φύλου. Οι αλλαγές τέθηκαν σε ισχύ το 1962, πέντε χρόνια πριν από την αντίστοιχη μεταρρύθμιση στην Αγγλία και την Ουαλία. Οι διακρίσεις στα όρια ηλικίας συναίνεσης, η αστυνομική επιτήρηση και οι περιορισμοί στη δημόσια έκφραση της σεξουαλικότητας, ωστόσο, συνέχισαν να επηρεάζουν την καθημερινότητα των ομοφυλόφιλων ανθρώπων.
Στην Πράγα, ο Μάνιακ αναζητά μια ακόμη πιο προσωπική γεωγραφία. Ακολουθεί τα μονοπάτια πάνω από το δημοτικό κολυμβητήριο της συνοικίας Ποντόλι, όπου άνδρες συναντιούνταν για περιστασιακό σεξ. Περιγράφει χώρους που αποκτούσαν διαφορετική σημασία ανάλογα με την ώρα, το βλέμμα και τις κινήσεις των ανθρώπων που τους χρησιμοποιούσαν. Σε συνέντευξή του στο τσεχικό ραδιόφωνο μιλά για τους κώδικες επικοινωνίας στα παλιά υπαίθρια κολυμβητήρια της πόλης: κατά την περίοδο του κομμουνιστικού καθεστώτος, η τοποθέτηση συγκεκριμένων τραπουλόχαρτων πάνω στην πετσέτα μπορούσε να δηλώνει τις σεξουαλικές προτιμήσεις κάποιου, ακόμη και τον ενεργητικό ή παθητικό ρόλο που αναζητούσε. Ένα μικρό αντικείμενο αρκούσε για να ξεκινήσει μια συνεννόηση.
Υπάρχει, όμως, μια ιστορία από την Πράγα που ξεχωρίζει. Τη δεκαετία του 1970, όταν αποφασίστηκε η κατεδάφιση των δημόσιων ουρητηρίων κοντά στην Κρατική Όπερα, οι γκέι άνδρες που σύχναζαν εκεί οργάνωσαν μια αποχαιρετιστήρια συγκέντρωση. Το μέρος αποτελούσε για χρόνια σημείο ερωτικών συναντήσεων. Καθώς ο χώρος κατεδαφιζόταν, κάποιοι από τους θαμώνες πήραν μαζί τους τα κατακόκκινα πλακάκια του ως αναμνηστικά. Κράτησαν μικρά κομμάτια από ένα κτίσμα που γνώριζε τις προσωπικές τους ιστορίες καλύτερα από τους ανθρώπους της καθημερινής τους ζωής.
Σε αυτή τη χειρονομία κρύβεται μια ολόκληρη ιστορία της ευρωπαϊκής ομοφυλοφιλίας. Οι πόλεις έχουν χτιστεί και ξαναχτιστεί πάνω σε τόπους ερωτικών συναντήσεων, παράνομες διαδρομές, χώρους αναμονής και μυστικές συμφωνίες. Μερικά από αυτά τα μέρη εξαφανίστηκαν με τις κατεδαφίσεις και τις αναπλάσεις. Άλλα διατηρήθηκαν, αλλάζοντας χρήση ή κοινό. Οι παλιότερες γενιές τα θυμούνται από τις μυρωδιές, τις ώρες της νύχτας, τον φωτισμό, ακόμη και τα πλακάκια τους. Στην Αθήνα, τα δημόσια ουρητήρια της Βαρβακείου, οι διαδρομές γύρω από την Ομόνοια και το Ζάππειο, τα τσοντοσινεμά και τα ανδρικά λουτρά είχαν τη δική τους θέση σε αυτή την κρυφή ερωτική γεωγραφία.
Ο Μάνιακ συνεχίζει το ταξίδι του στο Βερολίνο, όπου η εμπειρία αποκτά διαφορετικό ρυθμό. Στο περίφημο KitKatClub, ανάμεσα στη δυνατή μουσική, στον χορό και στη σεξουαλική ελευθερία των θαμώνων, εξετάζει τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι δοκιμάζουν διαφορετικές εκδοχές του εαυτού τους. Η σύγχρονη νυχτερινή ζωή, με τους δικούς της κανόνες, τις προσδοκίες και τις ερωτικές ιεραρχίες, συναντά τις παλιότερες μορφές γκέι κοινωνικότητας. Ο συγγραφέας παρατηρεί ότι οι σάουνες συνδέονται περισσότερο με την εμπειρία ορισμένων γενεών, καθώς οι νεότεροι δημιουργούν διαφορετικά σημεία συνάντησης. Το βιβλίο παρακολουθεί αυτές τις αλλαγές μέσα από τις συνήθειες των ανθρώπων και τους χώρους όπου εξακολουθούν να αναζητούν την επιθυμία.
Η έρευνά του απέκτησε φέτος και εικαστική συνέχεια. Από τις 4 Σεπτεμβρίου, το Κέντρο Σύγχρονης Τέχνης DOX της Πράγας φιλοξενεί την έκθεση ANDROS: The Male Body in Contemporary Central European Art, την οποία επιμελείται ο ίδιος ο Μάνιακ. Έργα πενήντα καλλιτεχνών από την Τσεχία, τη Γερμανία, την Αυστρία, την Πολωνία, την Ουγγαρία και άλλες χώρες της περιοχής εξετάζουν τον τρόπο με τον οποίο η σύγχρονη τέχνη αντιμετωπίζει το ανδρικό σώμα. Ανάμεσά τους βρίσκονται έργα του Μίροσλαβ Μπάλκα, του Ίβαν Πίνκαβα, του Ρούπρεχτ φον Κάουφμαν και του Αντρέι Ντούμπραβσκι. Η έκθεση θα διαρκέσει έως τις 24 Ιανουαρίου 2027.
Στους συμμετέχοντες βρίσκεται και ο Έλληνας φωτογράφος Spyros Rennt, που γεννήθηκε στην Αθήνα και ζει στο Βερολίνο. Με τη δουλειά του έχει καταγράψει την queer νυχτερινή ζωή, την ανδρική επιθυμία και την οικειότητα ανάμεσα στους ανθρώπους που κινούνται σε αυτές τις σκηνές. Η παρουσία του στην έκθεση της Πράγας προσθέτει μια σημερινή ελληνική διαδρομή σε αυτή την ιστορία των ανδρικών σωμάτων και των πόλεων.
Στους τοίχους του DOX εμφανίζονται ανδρικές φιγούρες με αλλοιωμένα πρόσωπα, μοναχικά σώματα, αποσπασματικοί κορμοί που παραπέμπουν στα αρχαία αγάλματα και άνδρες απορροφημένοι στις δικές τους σκέψεις. Στο Couple on the Sofa του Ρούπρεχτ φον Κάουφμαν, από το 2019, η σχέση δύο ανθρώπων αποτυπώνεται μέσα από την οικειότητα ενός οικιακού χώρου. Αλλού, η λεπτομέρεια ενός ανδρικού σώματος αποκτά απροσδόκητη ερωτική σημασία. Ο Μάνιακ αναφέρει χαρακτηριστικά έναν πίνακα του Γιούραϊ Τόμαν που απεικονίζει πόδια με λευκές αθλητικές κάλτσες. Για κάποιον που γνωρίζει την γκέι φετιχιστική κουλτούρα, η εικόνα έχει μια δεύτερη, άμεσα αναγνωρίσιμη σημασία.
Η έκθεση γεννήθηκε από τις σκέψεις που συγκέντρωνε ο συγγραφέας ολοκληρώνοντας το βιβλίο του. Παρατηρούσε πόσο συχνά το σύγχρονο ανδρικό σώμα εμφανίζεται στην τέχνη ως θραύσμα, τραυματισμένο, ανολοκλήρωτο ή απογυμνωμένο από τα παλιά του χαρακτηριστικά. Ο ίδιος αντιμετωπίζει με επιφύλαξη τη δημοφιλή έκφραση «κρίση του ανδρισμού». Οι αλλαγές στους ρόλους των φύλων έχουν φέρει στην επιφάνεια νέες δυνατότητες και νέες δυσκολίες, αλλά δεν θεωρεί ότι κάθε μεταμόρφωση αποτελεί αναγκαστικά κρίση. Τα έργα της έκθεσης παρακολουθούν αυτή την αβεβαιότητα μέσα από σώματα που δεν χωρούν πια στα γνώριμα πρότυπα της ανδρικής δύναμης.
Η σχέση ανάμεσα στη γλώσσα και στο σώμα, που ξεκινά από τη φανταστική επίσκεψη του Βιτγκενστάιν στη σάουνα, επιστρέφει και εδώ. Ο Μάνιακ παρατηρεί ότι στις δημόσιες συζητήσεις οι γκέι άνδρες εξακολουθούν συχνά να παρουσιάζονται μέσα από περιορισμένες αφηγήσεις: ως κοινωνική απειλή, ως αντικείμενα χλευασμού ή ως άνθρωποι που χρειάζονται διαρκώς συμπόνια. Στις ιστορίες του υπάρχουν επίσης η ηδονή, η αμηχανία, η διασκέδαση, η μοναξιά, τα φετίχ και η επιθυμία για επαφή. Όλα όσα συνέβαιναν για δεκαετίες στα λουτρά, στα πάρκα και στα υπόγεια των πόλεων, ενώ η επίσημη ιστορία ασχολούνταν με εντελώς διαφορετικά πράγματα.
Η αγγλική έκδοση του With Wittgenstein in a Gay Sauna έχει προγραμματιστεί για το 2027 από τις εκδόσεις Seagull Books. Μέχρι τότε, η έκθεση της Πράγας συνεχίζει να παρουσιάζει τα ανδρικά σώματα μέσα από τα έργα των καλλιτεχνών της, ενώ το βιβλίο υπενθυμίζει πως η Κεντρική Ευρώπη είχε αναπτύξει τη δική της queer ιστορία πολύ πριν από την πτώση του Τείχους του Βερολίνου.
Κάποτε οι άνδρες που αποχαιρετούσαν ένα δημόσιο ουρητήριο στην Πράγα πήραν μαζί τους τα κόκκινα πλακάκια του. Είχαν ζήσει εκεί γνωριμίες, επιθυμίες και συναντήσεις που δεν καταγράφονταν πουθενά.
Όταν το κτίριο εξαφανίστηκε, τουλάχιστον κάποιος είχε προνοήσει να κρατήσει ένα κομμάτι του.
Με στοιχεία από The Guardian
