Ο Τίτος Πατρίκιος δεν είναι μόνο ο κορυφαίος εν ζωή Έλληνας ποιητής. Είναι μια ζωντανή γέφυρα μεταξύ Ιστορίας και προσωπικής εμπειρίας. Διαβάζοντας το έργο του, δεν αισθάνεσαι μόνο ότι παρακολουθείς τη διαδρομή ενός δημιουργού. Νιώθεις ότι περνάς μέσα από τις πιο ταραγμένες δεκαετίες της νεότερης Ελλάδας, από την Κατοχή και τον Εμφύλιο μέχρι τις διαψεύσεις και τις μεταμορφώσεις της Μεταπολίτευσης και της σύγχρονης εποχής.
Γεννημένος το 1928 στην οδό Μάρνη, γιος ηθοποιών, μεγάλωσε ανάμεσα σε θεατρικά παρασκήνια, καμαρίνια, συναναστρεφόμενος με μεγάλες κυρίες του ελληνικού θεάτρου, σε μια πόλη που άλλαζε βίαια πρόσωπο. Ως έφηβος μπήκε στην Αντίσταση. Στην Κατοχή βρέθηκε κάποια στιγμή απέναντι στο εκτελεστικό απόσπασμα και γλίτωσε από μια σχεδόν κινηματογραφική σύμπτωση: φορούσε σακάκι, έμοιαζε «καλοντυμένος» και οι συνεργάτες των Γερμανών αμφέβαλλαν αν ήταν ο άνθρωπος που αναζητούσαν. Αργότερα ήρθαν οι διώξεις, η Μακρόνησος, η εξορία. Κι όμως, η ποίηση του Πατρίκιου δεν έμοιαζε ποτέ με σύνθημα· είχε στον πυρήνα της τον άνθρωπο μέσα στην Ιστορία.
«Όλες οι βεβαιότητες με τις οποίες μεγαλώσαμε τώρα γκρεμίζονται».
Το βλέπεις καθαρά στο εμβληματικό «Δύο άνθρωποι»: «Όταν βλέπεις στο δρόμο δυο ανθρώπους / με χειροπέδες / μη νομίσεις τίποτα περισσότερο / μη νομίσεις τίποτα λιγότερο./ Δυο άνθρωποι./ Σαν και σένα». Αυτό είναι ίσως το μεγάλο του επίτευγμα: ότι αφαίρεσε από την πολιτική εμπειρία τον θόρυβο της ιδεολογίας και κράτησε την ουσία της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Γι’ αυτό και το έργο του άντεξε στον χρόνο περισσότερο από πολλές κραυγές της εποχής του.
Μου λέει ότι «όλες οι βεβαιότητες με τις οποίες μεγαλώσαμε τώρα γκρεμίζονται». Η φράση αυτή συμπυκνώνει το βάθος της σκέψης του. Ο Πατρίκιος ανήκει σε εκείνη τη γενιά που πίστεψε βαθιά σε ιδέες, θυσιάστηκε γι’ αυτές και αργότερα είδε τον κόσμο να γίνεται πιο σύνθετος, πιο αντιφατικός, λιγότερο βέβαιος. Δεν κατέληξε όμως ούτε στον μηδενισμό ούτε στην πικρία. Κατέληξε στο μέτρο, στην αμφιβολία, στην ανάγκη να ακούει κανείς τον άλλον.
Σε ένα μικρό ποίημα, τις «Στάσεις», συνοψίζει σχεδόν όλη τη σχέση του με τη ζωή και τη γραφή: «Από τη στάση μου / προς τη ζωή / βγαίνουν / τα ποιήματά μου./ Μόλις υπάρξουν / τα ποιήματά μου / μια στάση μου επιβάλλουν / αντίκρυ στη ζωή».
Όταν συζητάς μαζί του, έχεις συχνά την αίσθηση ότι μιλάς με έναν άνθρωπο που κουβαλά μέσα του σχεδόν έναν αιώνα ελληνικής ιστορίας αλλά δεν αισθάνεται την ανάγκη να τη μετατρέψει σε μνημείο. Αντίθετα, εξακολουθεί να αντιμετωπίζει τον κόσμο με την περιέργεια ενός ανθρώπου που βρίσκεται ακόμη σε μαθητεία.
Ίσως γι’ αυτό η ποίησή του διαβάζεται σήμερα με τέτοια φυσικότητα. Δεν ανήκει μόνο στην εποχή που τη γέννησε. Συνομιλεί με το παρόν. Οι εξορίες, οι πολιτικές συγκρούσεις, οι μεγάλες ιδεολογικές αντιπαραθέσεις ζουν μέσα της, αλλά ποτέ ως ιστορικό ντεκόρ.
Στη «Σάρκα» γράφει: «Η σάρκα μου / πάντα πονάει στα χτυπήματα,/ πάντοτε χαίρεται στα χάδια./ Ακόμα τίποτα δεν έμαθε». Διαβάζοντας αυτούς τους στίχους σήμερα, δύσκολο να μη σκεφτείς ότι γράφτηκαν από έναν άνθρωπο που πέρασε από την Αντίσταση, τη Μακρόνησο, την εξορία, τη διάψευση των μεγάλων βεβαιοτήτων, παρ’ όλα αυτά δεν έχασε ποτέ την ικανότητα να συγκινείται.
Το ίδιο συμβαίνει και στη «Δοκιμασία»: «Και σένα, αν με τα τόσα που περάσαμε τίποτα μέσα σου δε σακατεύτηκε, μην πολυκαμαρώνεις. Ίσως δεν είχες τίποτε να διακινδυνεύσεις». Είναι μια φράση που μοιάζει να συμπυκνώνει ολόκληρη την κοσμοθεωρία του. Χωρίς ηρωισμό, χωρίς αυτοθυματοποίηση, χωρίς διδακτισμό. Με τη σοφία και το καθαρό πνεύμα ενός ανθρώπου που έζησε αρκετά ώστε να γνωρίζει πως τίποτα σημαντικό δεν κατακτιέται χωρίς κόστος.
Ο Πατρίκιος έγραψε μερικά από τα σημαντικότερα ποιήματα της μεταπολεμικής Ελλάδας. Κυρίως, όμως, πέτυχε κάτι σπανιότερο: να διασχίσει σχεδόν έναν αιώνα Ιστορίας χωρίς να χάσει την πίστη του στους ανθρώπους. Ίσως γι’ αυτό ο πιο γνωστός στίχος του ακούγεται σήμερα λιγότερο σαν ερωτική εξομολόγηση και περισσότερο σαν ένα απόσταγμα σοφίας: «Όπως κι αν έρθουν τα πράγματα / όσο αντίξοες κι αν είναι οι συνθήκες / πάντα μπορεί κανείς να ερωτεύεται./ Το δύσκολο είναι ν’ αγαπάς».
LIFO Portraits
Ανοιχτά για το κοινό.
ΑΗΣ ΦΑΛΗΡΟΥ
Σολωμού 1 & Δημητρίου Φαληρέως
Η έκθεση είναι επισκέψιμη τις συγκεκριμένες ημερομηνίες:
19-21/6, 27-28/6, 4-5/7
Ωράριο λειτουργίας: 18:00-22:30
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην έντυπη LIFO
