Στο νυχτερινό εστιατόριο του Nighthawks(1942), το φως είναι τόσο έντονο που ο δρόμος απέξω μοιάζει βυθισμένος στο σκοτάδι. Τρεις πελάτες, ένας υπάλληλος πίσω από τον πάγκο, μια τεράστια τζαμαρία που μας κρατά έξω από τη σκηνή. Οι άνθρωποι κάθονται τόσο κοντά, αλλά μοιάζουν να βρίσκονται ο καθένας στον δικό του κόσμο. Η γυναίκα με την κόκκινη μπλούζα έχει γίνει μία από τις πιο αναγνωρίσιμες μορφές της αμερικανικής ζωγραφικής. Για εκείνη πόζαρε η Τζόζεφιν Νίβισον Χόπερ, σύζυγος του Έντουαρντ Χόπερ. Για τους δύο άντρες πόζαρε ο ίδιος ο ζωγράφος, χρησιμοποιώντας έναν καθρέφτη. Η Τζόζεφιν πρότεινε και τον τίτλο του πίνακα.
Στην πιο διάσημη ίσως εικόνα της σύγχρονης μοναξιάς, ένα παντρεμένο ζευγάρι βρίσκεται μπροστά στα μάτια μας. Ο Χόπερ έχει μεταπλάσει τα σώματά τους σε μυστηριώδεις, σχεδόν απρόσωπες φιγούρες. Ο πίνακας έχει αποκτήσει τη δική του ζωή στη συλλογική φαντασία, ενώ η γυναίκα που συμμετείχε στη δημιουργία του έμεινε για πολλά χρόνια σχεδόν άγνωστη στο ευρύ κοινό.
Για τη γυναίκα με την κόκκινη μπλούζα στο περίφημο Nighthawks πόζαρε η Τζόζεφιν Χόπερ, η οποία πρότεινε και τον τίτλο του έργου. Ο ζωγράφος χρησιμοποίησε τον εαυτό του ως μοντέλο για τις δύο ανδρικές φιγούρες των πελατών. Συλλογή: Art Institute of Chicago.
Η ιστορία της Τζόζεφιν αποκτά τώρα νέα διάσταση με τη βιογραφία Edward Hopper: A Life του ιστορικού τέχνης Λούις Σάντγουικ, που κυκλοφόρησε τον Οκτώβριο στις ΗΠΑ από το Yale University Press. Ο συγγραφέας μελέτησε έναν τεράστιο όγκο αρχειακού υλικού, ανάμεσά του αδημοσίευτα ημερολόγια και τετράδια της Τζόζεφιν, η οποία κατέγραφε επί 35 χρόνια την καθημερινή τους ζωή. Ο γάμος των Χόπερ αναδύεται μέσα από αυτές τις σελίδες γεμάτος καλλιτεχνικό ανταγωνισμό, πικρία, χιούμορ, τρυφερότητα και βίαιες συγκρούσεις. Εκείνη περιγράφει έναν άντρα που συχνά υποτιμούσε τη δουλειά της, ενώ η ίδια είχε αναλάβει μεγάλο μέρος της φροντίδας της καλλιτεχνικής του σταδιοδρομίας.
Πριν γνωρίσει την επιτυχία ο Έντουαρντ Χόπερ, η Τζόζεφιν είχε ήδη αποκτήσει τη δική της θέση στους καλλιτεχνικούς κύκλους της Νέας Υόρκης. Είχε σπουδάσει ζωγραφική, εξέθετε έργα της μαζί με μοντερνιστές καλλιτέχνες και είχε αναπτύξει ιδιαίτερη αγάπη για την υδατογραφία. Το 1920, στον επαγγελματικό κατάλογο της Νέας Υόρκης, εκείνη δήλωνε ζωγράφος. Ο Χόπερ εξακολουθούσε να εργάζεται ως εικονογράφος, απογοητευμένος από τις δυσκολίες που αντιμετώπιζε στην πώληση των έργων του.
Το 1923 το Μουσείο του Μπρούκλιν προσκάλεσε την Τζόζεφιν να συμμετάσχει σε έκθεση με έξι υδατογραφίες της. Εκείνη πρότεινε να συμπεριληφθούν και έξι έργα του Έντουαρντ, τον οποίο είχε ενθαρρύνει να ασχοληθεί με την ίδια τεχνική. Το μουσείο αγόρασε το The Mansard Roof του Χόπερ για 100 δολάρια. Ήταν η πρώτη πώληση πίνακά του εδώ και δέκα χρόνια και η αρχή της επαγγελματικής του καθιέρωσης. Παντρεύτηκαν την επόμενη χρονιά. Καθώς η φήμη του μεγάλωνε, η παρουσία της στον κόσμο της τέχνης γινόταν ολοένα πιο περιορισμένη.
Η Τζόζεφιν Νίβισον Χόπερ σε υδατογραφική αυτοπροσωπογραφία, με σκούρο μπερέ και γαλάζιο ένδυμα. Είχε ήδη αναγνωριστεί ως ζωγράφος στους καλλιτεχνικούς κύκλους της Νέας Υόρκης πριν παντρευτεί τον Έντουαρντ το 1924. Φωτ.: Paul Mutino / Edward Hopper House Museum & Study Center, The Sanborn Josephine Nivison Hopper Collection.
Η απόσταση ανάμεσά τους αποτυπώθηκε με σχεδόν κωμική σκληρότητα το 1950. Το Μουσείο Γουίτνεϊ της Νέας Υόρκης οργάνωσε μεγάλη αναδρομική έκθεση του Χόπερ και στον αρχικό κατάλογο η σύζυγός του αναφερόταν ως ζωγράφος. Στην τελική εκδοχή, η καλλιτεχνική της ιδιότητα είχε αφαιρεθεί. Η Τζόζεφιν εξοργίστηκε. Σημείωσε στο τετράδιό της πως δεν της επέτρεπαν να υπάρχει ούτε μέσα στη βιογραφία του συζύγου της, και πως εκείνος το αποδεχόταν.
Η γυναίκα που έβλεπε τη δική της καλλιτεχνική ταυτότητα να εξαφανίζεται ήταν εκείνη που φρόντιζε να διατηρηθεί η ιστορία του Χόπερ. Κρατούσε λεπτομερή βιβλία με τους πίνακές του, τις πωλήσεις, τους αγοραστές και τις εκθέσεις. Φύλαγε επιστολές, φωτογραφίες, εισιτήρια από κινηματογράφους και θέατρα, σημειώσεις και μικρά τεκμήρια της κοινής τους ζωής. Στους καταλόγους των έργων τους ο Έντουαρντ σχεδίαζε μικρά αντίγραφα των συνθέσεών του και η Τζο συμπλήρωνε περιγραφές, περιστατικά και πληροφορίες. Η τέχνη του αποκτούσε μια δεύτερη, γραπτή ζωή μέσα από το δικό της χέρι.
Η ίδια συνέχιζε να ζωγραφίζει. Αγαπούσε τις μικρές λεπτομέρειες της ζωής τους: τη σόμπα, το τζάκι, τους επισκέπτες, τις γάτες, τον άντρα της την ώρα που εργαζόταν. Τα δωμάτια, τα καθημερινά αντικείμενα και οι άνθρωποι που περνούσαν από το σπίτι τους γίνονταν θέματα για τις υδατογραφίες της.
Η εκκλησία της Παναγίας του Καλού Ταξιδιού στο Γκλόστερ της Μασαχουσέτης, σε υδατογραφία της Τζόζεφιν Χόπερ. Το καλοκαίρι του 1923, εκείνη και ο Έντουαρντ ζωγράφισαν το ίδιο κτίριο από διαφορετικές οπτικές γωνίες. Ήταν η περίοδος που η Τζόζεφιν τον ενθάρρυνε να ασχοληθεί συστηματικά με την υδατογραφία. Συλλογή: Whitney Museum of American Art
Η ιστορικός τέχνης Γκέιλ Λέβιν, που υπήρξε από τις πρώτες ερευνήτριες της παραγνωρισμένης καλλιτεχνικής της πορείας, έχει συγκρίνει πίνακες που οι δύο Χόπερ δημιούργησαν κοιτάζοντας την ίδια πλατεία από το σπίτι τους. Στο November, Washington Square, ο Έντουαρντ παρουσιάζει την εκκλησία Τζάντσον, τα κτίρια και την πλατεία σχεδόν έρημη. Η σύνθεση απλώνεται οριζόντια, με εκείνη την παράξενη ησυχία που κάνει ακόμη και τις μεγάλες πόλεις του να μοιάζουν εγκαταλελειμμένες. Στον δικό της πίνακα, Judson Tower, Washington Square, Looking South, η Τζόζεφιν επιλέγει κάθετη σύνθεση. Προσθέτει ένα λεωφορείο, τα γυμνά κλαδιά των χειμωνιάτικων δέντρων και τις καμπύλες της σιδερένιας σκάλας έξω από το παράθυρο.
Ο Έντουαρντ έχει αφαιρέσει σχεδόν κάθε ίχνος κίνησης από την πλατεία. Η Τζόζεφιν κρατά το λεωφορείο, τα κλαδιά και τη σιδερένια σκάλα, αφήνοντας την καθημερινή ζωή της πόλης να μπει στη σύνθεσή της. Οι αισθητικές επιλογές τους αποκαλύπτονται με ιδιαίτερη καθαρότητα επειδή ακριβώς ζωγραφίζουν το ίδιο μέρος.
Σε έναν ιδιαίτερο πίνακά της, το Obituary (1948), η Τζόζεφιν τοποθετεί ένα μεγάλο μπουκέτο με ξεραμένα λουλούδια μέσα σε ένα γαλάζιο βάζο. Πίσω από μια κουρτίνα ξεπροβάλλει μια γάτα. Είναι ο Άρθουρ, ένα αγαπημένο ζώο που είχε εξαφανιστεί 34 χρόνια νωρίτερα. Η Λέβιν έχει δείξει πως ο πίνακας αναφέρεται σε νεκρές φίλες της ζωγράφου και συνδυάζει στην ίδια σύνθεση εικόνες από τη Νέα Υόρκη και το Κέιπ Κοντ. Η Τζο φέρνει στο ίδιο παράθυρο την αψίδα της πλατείας Ουάσινγκτον και το σπίτι τους στο Τρούρο. Οι τόποι ενώνονται σε ένα παράξενο, προσωπικό τοπίο μνήμης, όπου εμφανίζονται ξανά άνθρωποι και πλάσματα που είχαν χαθεί.
Στο Obituary, η Τζόζεφιν ζωγραφίζει ένα μπουκέτο μαραμένα λουλούδια, την αγαπημένη της γάτα, τον Άρθουρ, και εικόνες από τη Νέα Υόρκη και το Κέιπ Κοντ. Ένας πίνακας αφιερωμένος στη μνήμη ανθρώπων και ζώων που είχε χάσει. Συλλογή: Whitney Museum of American Art.
Ένας άντρας κάθεται στην άκρη του κρεβατιού, ενώ πίσω του βρίσκεται ξαπλωμένη μια γυμνή γυναίκα. Ο βιογράφος Λούις Σάντγουικ συνδέει τη σκηνή με τις μαρτυρίες της Τζόζεφιν για τις δυσκολίες της ερωτικής τους σχέσης.
Υπάρχει όμως και το πραγματικό σώμα της Τζόζεφιν μέσα στη ζωγραφική του συζύγου της. Το σώμα που πόζαρε, που κουραζόταν, που κρύωνε. Στο Girlie Show του 1941, ο Χόπερ ζωγράφισε μια γυμνή χορεύτρια να διασχίζει τη σκηνή, κρατώντας ένα γαλάζιο ύφασμα. Η Τζο είχε ποζάρει για τη σύνθεση, αλλά δυσκολευόταν να αναγνωρίσει τον εαυτό της σε αυτή τη δυνατή, επιβλητική γυναίκα. Σε μια σημείωσή της περιγράφει την εμπειρία του μοντέλου που παραμένει σχεδόν γυμνό μέσα στο κρύο, ενώ ο ζωγράφος ασχολείται με το φως στον τοίχο. Το σώμα της που έτρεμε από το κρύο είχε γίνει μέρος της ζωγραφικής του.
Ο Σάντγουικ συσχετίζει ορισμένους πίνακες με τις ερωτικές δυσκολίες του ζευγαριού, ιδιαίτερα το Excursion into Philosophy του 1959, όπου ένας άντρας κάθεται στην άκρη ενός κρεβατιού, με μια γυμνή γυναίκα ξαπλωμένη πίσω του και ένα ανοιχτό βιβλίο δίπλα του. Ο βιογράφος διαβάζει τη σκηνή μέσα από τις περιγραφές της Τζόζεφιν για τη σεξουαλική τους σχέση, συνδέοντας τη στάση του άντρα με αισθήματα ντροπής και αποξένωσης. Στα ημερολόγιά της η Τζο καταγράφει επίσης περιστατικά σωματικής κακοποίησης, γνωστά ήδη από την προηγούμενη μεγάλη βιογραφία του Χόπερ που δημοσίευσε η Λέβιν το 1995. Τα νέα τετράδια προσθέτουν λεπτομέρειες για έναν γάμο γεμάτο αντιφάσεις, τον οποίο η ίδια περιέγραφε άλλοτε με οργή και άλλοτε με βαθιά αφοσίωση.
Από όλες τις εικόνες που η Τζόζεφιν συνέδεε με τον χαρακτήρα του συζύγου της, οι φάροι του Μέιν παραμένουν ίσως οι πιο παράξενοι. Το καλοκαίρι του 1927 επισκέφθηκαν την περιοχή Two Lights και ο Χόπερ γοητεύτηκε από έναν φάρο. Όταν η Τζο θέλησε να τον ζωγραφίσει κι εκείνη, ο Έντουαρντ αντέδρασε λέγοντας πως τότε θα εγκατέλειπε το θέμα. Τελικά ζωγράφισαν και οι δύο τον φάρο. Στη δική του εκδοχή, το επιβλητικό κτίσμα υψώνεται απομονωμένο μέσα στο τοπίο. Στη δική της υδατογραφία υπάρχουν και τα γειτονικά σπίτια.
Μια γυναίκα εμφανίζεται αποσπασματικά πίσω από τα φωτισμένα παράθυρα ενός διαμερίσματος. Στο Night Windows, ο Χόπερ παρατηρεί από τον δρόμο μια ιδιωτική στιγμή, δημιουργώντας μία από τις πιο χαρακτηριστικές εικόνες της αστικής μοναξιάς. Συλλογή: Museum of Modern Art, Νέα Υόρκη.
Ο φάρος στο Κέιπ Ελίζαμπεθ του Μέιν, ένα από τα αγαπημένα θέματα του Έντουαρντ Χόπερ. Η Τζόζεφιν θεωρούσε τους φάρους του αυτοπροσωπογραφίες και στα ημερολόγιά της θυμόταν τα πουλιά που σκοτώνονταν πέφτοντας πάνω τους τη νύχτα. Συλλογή: Metropolitan Museum of Art.
Χρόνια αργότερα, η Τζόζεφιν θα έγραφε πως οι φάροι ήταν αυτοπροσωπογραφίες του άντρα της. Θυμόταν τα νεκρά πουλιά που είχαν χτυπήσει πάνω τους μέσα στη νύχτα, παρασυρμένα από το δυνατό φως, και αναγνώριζε σε εκείνα κάτι από τη δική της εμπειρία. Το φως που οδηγούσε τα πλοία προς την ασφάλεια μπορούσε να γίνει θανάσιμη παγίδα για τα πουλιά.
Για τον Έντουαρντ, ο φάρος είχε και μια άλλη σημασία. Όπως υποστηρίζει ο Σάντγουικ, οι επιβλητικές αυτές κατασκευές συνδέονταν με την αμερικανική παράδοση του ηρωικού ατομικισμού, με την ιδέα του μοναχικού ανθρώπου που στέκεται όρθιος απέναντι στον κόσμο. Η Νέα Αγγλία των έργων του κουβαλούσε επίσης μια συγκεκριμένη ιστορική και πολιτική εικόνα της Αμερικής, την οποία ο ίδιος καλλιέργησε. Η μορφή του φάρου συγκέντρωνε μέσα της την προσωπική του ταύτιση με το τοπίο και μια ολόκληρη εθνική μυθολογία.
Ο Έντουαρντ Χόπερ ζωγραφίζει, όπως τον αποτύπωσε από πίσω η Τζόζεφιν σε μια υδατογραφία της. Η καθημερινή ζωή στο κοινό τους εργαστήριο αποτελούσε σταθερή πηγή έμπνευσης για εκείνη. Συλλογή: Whitney Museum of American Art.
Η Τζόζεφιν άφησε πίσω της δικά της έργα, καλλιτεχνικές ιδέες και μια τεράστια συλλογή τεκμηρίων. Μετά τον θάνατό της το 1968, κληροδότησε στο Μουσείο Γουίτνεϊ την καλλιτεχνική κληρονομιά του ζευγαριού. Η τύχη της δικής της ζωγραφικής υπήρξε ιδιαίτερα σκληρή. Σύμφωνα με την έρευνα της Γκέιλ Λέβιν, το μουσείο παραχώρησε δεκάδες έργα της σε άλλα ιδρύματα, ενώ πολλά ακόμη απορρίφθηκαν ή καταστράφηκαν χωρίς προηγουμένως να φωτογραφηθούν. Ορισμένες υδατογραφίες σώθηκαν και άλλα έργα της εντοπίστηκαν ξανά ύστερα από δεκαετίες. Η επανεκτίμησή της συνεχίζεται μέσα από εκθέσεις, αρχειακή έρευνα και την προσπάθεια διατήρησης όσων διασώθηκαν.
Ανάμεσα στις εικόνες που διασώθηκαν υπάρχει ακόμη εκείνη η υδατογραφία με τα 74 σκαλοπάτια του σπιτιού τους στην πλατεία Ουάσινγκτον. Ο Χόπερ ζωγράφιζε το φως που έμπαινε στα δωμάτια.
Η Τζο είχε μετρήσει πόσα σκαλοπάτια χρειαζόταν για να φτάσει κανείς ως εκεί.
Με στοιχεία από The Guardian, Yale University Press, Whitney Museum of American Art














