Στην COP31 που ολοκληρώνεται την Παρασκευή, 20 Νοεμβρίου, στην Αττάλεια οι συνδιοργανώτριες χώρες Τουρκία και Αυστραλία έχουν αναγάγει το ζήτημα του εξηλεκτρισμού σε προτεραιότητα για τη μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου. Στόχος της διεθνούς κοινότητας είναι η αύξηση του μεριδίου της ηλεκτρικής ενέργειας στην παγκόσμια τελική ζήτηση ενέργειας. Σήμερα το μερίδιο αυτό είναι περίπου 20% παγκοσμίως και ο στόχος είναι να φθάσει στο 35% έως το 2035.
Σε αυτόν τον τομέα, η Σουηδία ξεχωρίζει στην κορυφή της Ευρώπης με το υψηλότερο ποσοστό ηλεκτροδότησης μεταξύ των χωρών της Ευρωπαϊκής Ένωσης, που φθάνει στο 33% σε σύγκριση με μέσο όρο 23% για τα 27 κράτη μέλη, σύμφωνα με τα πλέον πρόσφατα στοιχεία της Διεθνούς Υπηρεσίας Ενέργειας (IEA) που αφορούν το έτος 2024.
Εδώ θα παρατηρούσε κανείς ότι η Ελλάδα, πάντα με βάση τα στοιχεία της ΙΕΑ, βρίσκεται αρκετά υψηλά στην χρήση ηλεκτρικού ρεύματος σε ό,τι αφορά την τελική ζήτηση για ενέργεια, καθώς το ποσοστό φθάνει στο 27,4% την ώρα που στη Γαλλία, για παράδειγμα, η οποία είναι η κορυφαία παραγωγός ηλεκτρικής ενέργειας στην Ευρώπη χάρη στους πυρηνικούς της σταθμούς, το ποσοστό ηλεκτροδότησης φτάνει μόνο το 25%.
Βέβαια στην Ελλάδα ο ηλεκτρισμός που καταναλώνεται παράγεται ως επί το πλείστον με ορυκτά καύσιμα. Το πετρέλαιο παραμένει η κύρια πηγή τελικής ενέργειας εξαιτίας του τομέα των μεταφορών κατά κύριο λόγο, ο οποίος απορροφά περισσότερο από το 40% της συνολικής ενεργειακής ζήτησης και εξακολουθεί να βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στα ορυκτά καύσιμα.
Η ηλεκτρική ενέργεια καταναλώνεται κυρίως στα κτίρια (για οικιακή χρήση και για υπηρεσίες) για θέρμανση, κλιματισμό και οικιακές συσκευές, ακολουθούμενη από τη βιομηχανία. Απαράδεκτα μικρό (κάτω από 1%) είναι το μερίδι της ηλεκτρικής ενέργειας στις μεταφορές, παρά την επέκταση του μετρό σε Αθήνα και Θεσσαλονίκη και τον εξηλεκτρισμό μεγάλου μέρους του σιδηροδρομικού δικτύου.

Υδροηλεκτρικά
«Το σουηδικό μοντέλο, που συχνά αναφέρεται ως παράδειγμα, δεν είναι μόνο αποτέλεσμα των φυσικών πόρων του σκανδιναβικού βασιλείου. Είναι πάνω απ’ όλα το αποτέλεσμα μιας φιλόδοξης πολιτικής που εφαρμόζεται εδώ και αρκετές δεκαετίες. Αυτή η πολιτική έχει συνδυάσει την ανάπτυξη πηγών ενέργειας χαμηλών εκπομπών άνθρακα με τη φορολόγηση των ορυκτών καυσίμων», γράφει ο Ζιλιέν Μπουατέλ στη «Les Echos».
«Είναι ο καρπός μιας μακράς παράδοσης», εξηγεί στη γαλλική εφημερίδα ο Τόμας Κάμπεργκερ, καθηγητής στο Τεχνολογικό Πανεπιστήμιο του Γκέτεμποργκ και ειδικός στην πολιτική βιομηχανικής ενέργειας. Η Σουηδία αρχικά εκμεταλλεύτηκε τα πολυάριθμα ποτάμια και τις σχεδόν 100.000 λίμνες της για να αναπτύξει ένα σημαντικό δίκτυο υδροηλεκτρικών σταθμών, ξεκινώντας από τα τέλη του 19ου αιώνα και ιδιαίτερα στις αρχές του 20ού αιώνα.
Η χώρα διαθέτει πλέον περισσότερους από 2.000 από αυτούς τους σταθμούς και αυτός ο πόρος αντιπροσωπεύει την κύρια πηγή ηλεκτρικής ενέργειας της χώρας (40% το 2024, σύμφωνα με την IEA). «Η κατασκευή των υδροηλεκτρικών σταθμών έθεσε τα θεμέλια για να αναπτύξουμε την ιδέα ότι η εγχώρια παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας θα μπορούσε να μας κάνει λιγότερο εξαρτημένους από τα εισαγόμενα ορυκτά καύσιμα», εξηγεί ο Σουηδός καθηγητής.
Πυρηνικά και αιολικά
Η πετρελαϊκή κρίση του 1973 επιτάχυνε αυτή την προσπάθεια για ενεργειακή ανεξαρτησία μέσω της απεξάρτησης από τα ορυκτά καύσιμα. Η χώρα ανέπτυξε μια ισχυρή πυρηνική υποδομή με δώδεκα αντιδραστήρες που τέθηκαν σε λειτουργία το διάστημα από το 1972 έως το 1985. Σήμερα παραμένουν σε λειτουργία έξι από αυτούς, οι οποίοι αντιπροσωπεύουν το 27% της παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας της χώρας. Αυτή η δύναμη επιτρέπει ακόμη στη Σουηδία να εξάγει στους γείτονές της ένα σημαντικό μέρος της ηλεκτρικής ενέργειας που παράγει.
Σε αυτούς τους δύο πυλώνες (υδροηλεκτρικές και πυρηνικές μονάδες) έχουν προστεθεί άλλες ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, ιδιαίτερα η αιολική με μερίδιο 22% στης συνολική παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας της Σουηδίας, στην οποία η χώρα έχει επενδύσει σημαντικά. «Βιώσαμε μια πολύ επιτυχημένη ανάπτυξη της αιολικής ενέργειας από το 2010 έως το 2020», σημειώνει ο καθηγητής Κάμπεργκερ.
Το αποτέλεσμα των τριών αυτών ενεργειακών προτεραιοτήτων (υδροηλεκτρικά, πυρηνικά και αιολικά), που έθεσε εδώ και πάνω από μισό αιώνα η Σουηδία, είναι το μείγμα ηλεκτρικής ενέργειας που παράγεται στη σκανδιναβική χώρα να είναι εντυπωσιακά απαλλαγμένο από άνθρακα, σχεδόν στο 99%. Μόνο το 1% της ηλεκτρικής ενέργειας παράγεται πλέον με ορυκτά καύσιμα.
Η φορολόγηση του άνθρακα
Η παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας χαμηλών εκπομπών άνθρακα δεν είναι όμως αρκετή για τους Σουηδούς, ένα λαό που έχει αναπτύξει βαθιές οικολογικές ευαισθησίες. Τα νοικοκυριά και οι επιχειρήσεις φροντίζουν με κάθε τρόπο να χρησιμοποιούν τον ηλεκτρισμό αντί για το πετρέλαιο ή το φυσικό αέριο.
«Η Σουηδία έχει σημειώσει ιδιαίτερη επιτυχία σε αυτή τη μετάβαση στον κτιριακό τομέα, με την ηλεκτροδότηση των συστημάτων θέρμανσης και την ανάπτυξη αντλιών θερμότητας. Οι υποδομές φυσικού αερίου, αντίθετα, έχουν σημειώσει πολύ μικρή ανάπτυξη τα τελευταία χρόνια», σημειώνει ο ρεπόρτερ της «Les Echos».
Αυτή η ενεργειακή μετάβαση διευκολύνθηκε από τις χαμηλές τιμές ηλεκτρικής ενέργειας και έναν «φόρο άνθρακα» που εφαρμόστηκε σταδιακά από το 1991 και συνέβαλε ώστε να επιταχυνθεί η ανάπτυξη της ηλεκτρικής ενέργειας, όπως σημειώνει ο Τόμας Κάμπεργκερ. Στην Ελλάδα αντίθετα, ο «φόρος άνθρακα», που είναι από τους βαρύτερους στην ΕΕ τουλάχιστον σε ό,τι αφορά τα καύσιμα κίνησης, συμβάλλει συστηματικά και επί δεκαετίες ολόκληρες για την αντιστάθμιση της τεράστιας φοροδιαφυγής και εν γένει για τη χρηματοδότηση του πελατειακού κράτους.
«Η σουηδική κυβέρνηση δημιούργησε ένα πραγματικό κίνητρο για τη χρήση αυτής της απαλλαγμένης από άνθρακα ενέργειας», εξηγεί ο ΦουκΒινχ Νγκιγιέν, επικεφαλής του Κέντρου Ενέργειας στο Ινστιτούτο Ζακ Ντελόρ. «Εκτός όμως από αυτόν τον φόρο, υπήρχε και μια πιο ολοκληρωμένη και συστηματική πολιτική μετάβασης, με συνεχείς επενδύσεις στην έρευνα και ανάπτυξη, για παράδειγμα, της τηλεθέρμανσης που τροφοδοτείται από βιομάζα», σημειώνει ο ερευνητής.
Εξηλεκτρισμός παντού
«Σήμερα, η Σουηδία συνεχίζει τις προσπάθειές της για την ηλεκτροδότηση των ενεργειακών της χρήσεων, ιδίως στους τομείς της βιομηχανίας και των μεταφορών, παρά την έλλειψη υποστήριξης των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας από την κυβέρνηση, η οποία έχει αναβιώσει το πυρηνικό της πρόγραμμα», γράφει ο Ζιλιέν Μπουατέλ της «Les Echos».
Είναι αλήθεια ότι τις τελευταίες δύο δεκαετίες έχει απενοχοποιηθεί παντού στον κόσμο η πυρηνική ενέργεια, που τείνει να αναγνωριστεί ως εναλλακτική των πηγών εντάσεως άνθρακα, παρά το πρόβλημα της διαρκούς επιβάρυνσης του πλανήτη με πυρηνικά απόβλητα.
Εν πάση περιπτώσει, οι κυβερνήσεις της Στοκχόλμης ενθαρρύνουν συστηματικά τη μετάβαση στα ηλεκτρικά οχήματα με κίνητρα αγοράς, αυξημένη φορολογία των οχημάτων υψηλών εκπομπών, δωρεάν φόρτιση στον χώρο εργασίας και επενδύσεις σε υποδομές φόρτισης. Το αποτέλεσμα της πολιτικής αυτής είναι τα δύο τρίτα (67%) των καινούργιων αυτοκινήτων που ταξινομήθηκαν στη Σουηδία το διάστημα ΙανουαρίουΣεπτεμβρίου 2026 να είναι αμιγώς ηλεκτρικά.
Σε ό,τι αφορά τη βιομηχανία η χώρα προωθεί εδώ και χρόνια νέες τεχνολογίες αιχμής. Το 2023 η χαλυβουργία Ovako εγκαινίασε στο Χόφορς, στο κέντρο της Σουηδίας, το πρώτο εργοστάσιο στον κόσμο που παράγει υδρογόνο μέσω ηλεκτρόλυσης νερού για τη θέρμανση του χάλυβα πριν από την έλαση. Ένα άλλο μεγάλο έργο χαλυβουργείου σχεδιάζει επίσης να αντικαταστήσει τον άνθρακα με πράσινο υδρογόνο και να ηλεκτροδοτήσει τη διαδικασία παραγωγής χάλυβα.
Οι πρωτοπόροι
Μπορεί το σουηδικό μοντέλο να χρησιμεύσει ως πρότυπο και ως παράδειγμα προς μίμηση, αλλά εν μέρει. Όχι εξ ολοκλήρου καθ’ότι δεν είναι δυνατόν, σύμφωνα με τους ειδικούς, να αντιγραφεί και να αναπαραχθεί αυτούσιο.
«Κάθε χώρα έχει διαφορετικό σημείο εκκίνησης. Ένα από τα πλεονεκτήματα της Σουηδίας είναι η ιστορικά ανταγωνιστική ηλεκτρική ενέργεια χάρη στο υδροηλεκτρικό της δίκτυο και τους πυρηνικούς σταθμούς ηλεκτροπαραγωγής», σημειώνει ο Αντονί Βοτρέν της ΙΕΑ που ειδικεύεται στην ανάλυση ενεργειακών μοντέλων.
«Οι Σουηδοί με αυτήν την ανταγωνιστική υποδομή που ήδη διέθεταν, μπόρεσαν να εφαρμόσουν στρατηγικές ηλεκτροδότησης για ορισμένες χρήσεις πριν από πολλές άλλες χώρες», προσθέτει ο Γάλλος επιστήμονας.
Κατά τους ειδικούς που εργάζονται στο Ινστιτούτο Ζακ Ντελόρ, «το σουηδικό μοντέλο δεν είναι αναπαραγώγιμο», σημειώνει ο ΦουκΒινχ Νγκιγιέν. Πρώτον επειδή οι Σουηδοί το εφάρμοζαν για περισσότερα από είκοσι χρόνια και δεύτερον επειδή το διεθνές πλαίσιο σήμερα είναι διαφορετικό, με τις αυξανόμενες τιμές ενέργειας να συνδέονται με τις πολεμικές συγκρούσεις στην Ουκρανία και τη Μέση Ανατολή.
«Είναι πολύ δύσκολο στη σημερινή συγκυρία να ακολουθήσουμε μια ανοδική τάση στις τιμές των ορυκτών καυσίμων», παρατηρεί ο ειδικός σε θέματα ενέργειας του Ινστιτούτου. «Η αντίδραση πολλών χωρών μετά τον πόλεμο ΙράνΙράκ τη δεκαετία του 1980 ήταν, στην πραγματικότητα, ήταν να αυξήσουν την επιδότηση των ορυκτών καυσίμων», σημειώνει ο Νγκιγιέν. Κατά την άποψή του, εκείνο που θα πρέπει να κάνουν οι άλλες χώρες είναι να αυξήσουν τη χρηματοδότηση των χρήσεων ηλεκτρικής ενέργειας.
«Πριν αντιγράψουν το σουηδικό μοντέλο εξηλεκτρισμού, το πρώτο βήμα για τις χώρες είναι να απανθρακώσουν το ενεργειακό τους μείγμα», τονίζει ο υπεύθυνος του Ινστιτούτου Ζακ Ντελόρ.
Οι ουραγοί
Σε ό,τι αφορά την Ελλάδα, θα έλεγε κανείς ότι το σουηδικό μοντέλο αποτελεί ένα παράδειγμα που δεν είναι δυνατόν να αντιγραφεί για δύο βασικούς λόγους. Πρώτον επειδή η χώρα εξακολουθεί να παράγει από ορυκτά καύσιμα ένα μεγάλο μέρος από την ηλεκτρική ενέργεια που καταναλώνει. Προέχει δηλαδή η απανθρακοποίηση της παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας, κατά τα λεγόμενα του ΦουκΒινχ Νγκιγιέν.
Δεύτερον επειδή οι Έλληνες δεν διαθέτουμε οικολογική συνείδηση και επιπλέον δεν τρέφουμε κανένα σεβασμό για τον εν ευρεία εννοία «δημόσιο χώρο». Αποκλειστικά υπεύθυνη για τις σημαντικές αυτές εθνικές υστερήσεις σε θέματα περιβαλλοντικής κουλτούρας και κοινωνικής συμπεριφοράς είναι διαχρονικά η ελληνική Πολιτεία, η οποία προτιμά να πληρώνει πρόστιμα στην ΕΕ για τους κάθε λογής «Κουρουπητούς» αντί, ας πούμε, να χρηματοδοτεί στην τηλεόραση και το Διαδίκτυο έξυπνα σποτάκια σύγχρονης περιβαλλοντικής συμπεριφοράς και να αδιαφορεί μακαρίως για την ενημέρωση των πολιτών.














