TIFF 2026: «Wild Horse Nine», καλή τύχη με τη δημοκρατία σας και τα λοιπά

«Καλή τύχη με τη δημοκρατία και τα λοιπά»: Στον κόσμο του «Wild Horse Nine», αυτή η φράση έχει την ανεμελιά ενός αποχαιρετισμού και το βάρος μιας καταδίκης (ή καλύτερα ενός προδιαγεγραμμένου τέλους, αυτών που μας προετοιμάζει μεθοδικά ο Μάρτιν ΜακΝτόνα). Εκείνο το «και τα λοιπά» ενσωματώνει ανθρώπινες ζωές, πολιτικές ελευθερίες και το δικαίωμα μιας κοινωνίας να αποφασίζει για τον εαυτό της. Όλα όσα μπορούν να μοιάζουν δευτερεύοντα σε κάποιον που έχει εκπαιδευτεί να αντιμετωπίζει επικείμενες πολιτικές αναταραχές ως… πεδία επιχειρήσεων, χειραγώγησης ή ό,τι άλλο βάλει ο νους σας. Ο Μάρτιν ΜακΝτόνα χτίζει τη νέα του ταινία πάνω σε αυτή την απόσταση ανάμεσα στο χαλαρό μπλα-μπλά και στη βαρύτητα των πράξεων, αφήνοντας το γέλιο να προηγείται συχνά της συνειδητοποίησης του τι ακριβώς ακούσαμε.

Λίγο πριν από το πραξικόπημα του 1973 στη Χιλή, δύο πράκτορες της CIA, ο Κρις και ο Λι, μετακινούνται από το Σαντιάγο στο Νησί του Πάσχα (Ραπανουί όπως συχνά τον διορθώνουν διάφοροι συνταξιδιώτες), κατόπιν εντολής του προϊσταμένου τους. (Ο Τζον Μάλκοβιτς και ο Σαμ Ρόκγουελ υποδύονται τους δύο άνδρες που προαναφέραμε, ενώ ο Στιβ Μπουσέμι ενσαρκώνει τον επικεφαλής τους). Ανάμεσα στα εμβληματικά αγάλματα του νησιού, οι παλιές ενοχές, το επικείμενο τέλος του ενός (γνωρίζουμε ότι έχει και καρκίνο και άνοια) και οι αμφιβολίες ακόμα και για τη μεταξύ τους σχέση θα διαταράσσουν πολλές ισορροπίες, καθώς η γνωριμία του Κρις με δύο νεαρές αριστερών φρονημάτων φοιτήτριες, φέρνουν στην επιφάνεια μια πιο ανθρώπινη πτυχή τους.

Να ξεκαθαρίσουμε ότι το ιστορικό πλαίσιο δίνει εξαρχής διαφορετικό βάρος στις συζητήσεις τους, όπως και η κοινή ημερομηνία που συνδέει το παρελθοντικό γεγονός με την 11^η Σεπτεμβρίου. Ο θεατής γνωρίζει ότι η καθημερινότητα μέσα στην οποία εκείνοι αστειεύονται δεν θα υπάρχει για πολύ. Αυτή η γνώση δημιουργεί μια ανησυχητική συνύπαρξη ελαφρότητας και απειλής. Για τους ανθρώπους που ασκούν εξουσία από απόσταση και εκ του ασφαλούς, η Ιστορία μπορεί να είναι απλά το επόμενο υπηρεσιακό καθήκον, για εκείνους που θα υποστούν τις συνέπειες όμως, αυτό ίσως γίνει απώλεια του τόπου, εξορία, φόβος και μνήμη.

Ο ΜακΝτόνα ενδιαφέρεται ιδιαίτερα για τη γλώσσα με την οποία ένας άνθρωπος κάνει αυτή την απόσταση… υποφερτή. Η διαβεβαίωση ότι κάποιες φορές χρειάζεται «να κάνεις κάτι τρομερό για ένα μεγαλύτερο καλό» λειτουργεί ως έτοιμη απάντηση πριν ακόμη διατυπωθεί η κατηγορία. Το «καλό» παραμένει αρκετά αόριστο ώστε να χωρά κάθε σκοπιμότητα, ενώ το «τρομερό» αφορά συγκεκριμένη κατηγορία ανθρώπων. Μόνο εκείνοι που αποφασίζουν μπορούν να επικαλούνται το μέλλον, οι άλλοι, τα θύματα, δεν γνωρίζουν αν θα έχουν μέλλον για να διαπιστώσουν αν η υπόσχεση εκπληρώθηκε. Μέσα σε αυτή τη λογική, η δημοκρατία αντιμετωπίζεται ως αποδεκτή διαδικασία υπό τον όρο ότι θα καταλήξει στο «επιθυμητό» αποτέλεσμα. Η παράλογη διαλογική ακολουθία που συνδέει τους ομοφυλόφιλους με το τυρί εκθέτει κάτι βαθύτερο από την προκατάληψη ενός χαρακτήρα, τη σκέψη που οργανώνει τον κόσμο με αντανακλαστικές αντιπάθειες, αυθαίρετους συνειρμούς και πολιτισμικές φοβίες.

Η γελοιότητα γίνεται επικίνδυνη επειδή ανήκει σε ανθρώπους που έχουν τη δυνατότητα να επιβάλουν τις συνέπειές της, όλα αυτά ενώ η ανόητη κουβέντα και η αποτελεσματική βία μπορούν να συνυπάρχουν απολύτως αρμονικά, όπως προείπαμε -και επανυπογραμμίζουμε-. Το χιούμορ του ΜακΝτόνα αποκτά δύναμη όταν μας αφήνει να αισθανθούμε αυτή τη συνύπαρξη χωρίς να μας προσφέρει ασφαλή απόσταση από τους χαρακτήρες. Οι προσβολές, η χυδαιότητα και οι απρόσμενες αλλαγές θέματος δημιουργούν οικειότητα, σχεδόν μια ιδιωτική διάλεκτο ανάμεσα σε ανθρώπους που έχουν μοιραστεί περισσότερα απ’ όσα μπορούν να εξομολογηθούν. Το γέλιο μάς φέρνει κοντά τους και αμέσως γεννά ένα αίσθημα δυσαρέσκειας που μπορεί να συμπυκνωθεί στην παρακάτω φράση: πόσο εύκολα η εξυπνάδα, η ευστροφία και η συντροφικότητα επηρεάζουν την ηθική μας κρίση, καθώς η ευχάριστη παρέα ενός ανθρώπου δεν μας λέει στην πραγματικότητα τίποτα για το τι είναι ικανός να κάνει σε κάποιον έξω από τον κύκλο της (ή και… «του»).

Η ερώτηση αν έχεις υπάρξει ποτέ παρανοϊκός επειδή φοβάσαι ότι δεν είσαι αρκετά παρανοϊκός περιγράφει με ακρίβεια έναν μηχανισμό που αυτοτροφοδοτείται. Σε ένα επάγγελμα οργανωμένο γύρω από την απόκρυψη, η εμπιστοσύνη μπορεί να εκληφθεί ως αμέλεια, απουσία στοιχείων γίνεται ένδειξη μιας καλύτερα κρυμμένης συνωμοσίας και η ηρεμία λόγος μεγαλύτερης ανησυχίας. Οι δύο άνδρες κουβαλούν έτσι τον επαγγελματικό τους κόσμο μέσα στις προσωπικές τους σχέσεις. Έχουν εξασκηθεί τόσο πολύ στην υποψία, ώστε δυσκολεύονται να αναγνωρίσουν μια χειρονομία που -ίσως- δεν αποβλέπει σε κάτι. Γι’ αυτό και η απορία που ακολουθεί «γιατί λες συνεχώς ψέματα, αφού δεν κερδίζεις τίποτα;» αγγίζοντας εκ νέου το νοηματικό πυρήνα της ταινίας.

Το ψέμα και για τους δύο, έχει πάψει να είναι αποκλειστικά εργαλείο και μετατρέπεται σε τρόπος ύπαρξης· μια διαρκής δυνατότητα ελέγχου της εικόνας που σχηματίζει ο άλλος. Ακόμη και μια ασήμαντη ανακρίβεια προσφέρει στον άνθρωπο που τη διατυπώνει το προνόμιο να γνωρίζει κάτι περισσότερο από τον συνομιλητή του. Η ειλικρίνεια απαιτεί μια ισότητα για την οποία αυτοί οι χαρακτήρες δεν έχουν εκπαιδευτεί.

Στον Κρις, αυτή η εξάντληση συναντά την επίγνωση του χρόνου που απομένει. Οι ερωτήσεις για την τελευταία επιθυμία, το τραγούδι μιας κηδείας ή το είδος γουέστερν στο οποίο θα μπορούσε να ανήκει η ζωή κάποιου συγκροτούν έναν παράξενο απολογισμό.

Οι άνθρωποι αναζητούν μια μορφή για να αφηγηθούν όσα έκαναν, ίσως επειδή η μορφή μπορεί να προσφέρει μια τάξη που οι πράξεις… δεν είχαν. Το γουέστερν διαθέτει ένοπλους άνδρες, κώδικες τιμής, προδοσίες και τελευταίες ευκαιρίες· προσφέρει επίσης τη δελεαστική δυνατότητα να φανταστείς τον εαυτό σου ως τραγικό ήρωα, ακόμη κι όταν υπήρξες ο φόβος στη ζωή κάποιου άλλου.

Ο Μάλκοβιτς βρίσκεται στο κέντρο αυτής της αμφισημίας, σε έναν ρόλο που του χάρισε το βραβείο ανδρικής ερμηνείας στο 83ο Φεστιβάλ Βενετίας. Και πως να μην σε κερδίσει με την cool και αποτελεσματική εκφορά των δηλητηριωδών διαλόγων που αναδικνύουν τη συνύπαρξη της ευφυΐας με την ηθική τύφλωση, της επιθετικότητας με την ανάγκη για συντροφιά, της κόπωσης με την επίμονη διάθεση αυτοδικαιολόγησης, όπως επισημάνθηκε και στην τελετή βραβεύσεων. Ο Ρόκγουελ αποτελεί τον απαραίτητο συνομιλητή αυτής της διαδρομής, καθώς η σχέση τους επιτρέπει να ακουστούν οι μετατοπίσεις από το υπηρεσιακό στο προσωπικό και από το αστείο στην απειλή.

Τώρα μια εύστοχη ερώτηση είναι, που κολλάει αυτός ο τίτλος γιατί μέχρι τώρα εκτός από την αναφορά στο western, πουθενά άλογα… μόνο παρ-άλογα. Κι όμως, η επικοινωνία με τα άλογα αποκτά μέσα σε αυτό το πλαίσιο μια ιδιαίτερη τρυφερότητα. Ένας άνθρωπος που δυσκολεύεται να σταθεί απέναντι στους άλλους χωρίς άμυνα ή τέχνασμα νοητικής επιβίωσης, αναζητά επαφή με πλάσματα που δεν συμμετέχουν στο σύστημα των εξηγήσεών του. Σε εκείνες τις στιγμές χαρτογραφείται η πραγματική επιθυμία του για μια σχέση απαλλαγμένη από την ανάκριση και την ανταπόδοση. Η τρυφερότητα παραμένει αληθινή, αλλά δεν ακυρώνει τίποτα από όσα προηγήθηκαν, πολλώ δε μάλλον αυτή η δυνατότητα να συνυπάρχουν στο ίδιο πρόσωπο η στοργή και η βαναυσότητα κάνει τον χαρακτήρα δυσκολότερο να απορριφθεί με μια βολική διάγνωση… κτηνόδους απανθρωπιάς.

Ανάλογα λειτουργούν οι παράλογες θεολογικές απορίες για τον παράδεισο, τους δεινόσαυρους (ναι, έχει πολλές από αυτές και συνδέονται με τα απομνημονεύματα του και ένα μυστικό που θα αποκαλυφθεί στο τέλος) ή ακόμη και τον καρκίνο. Κάτω από την κωμική τους επιφάνεια υπάρχει η ανάγκη να κατανοηθεί ποιος δικαιούται να συνεχίσει να υπάρχει… και με ποια κριτήρια. Οι άνθρωποι που έχουν αποφασίσει για τη ζωή και τον θάνατο άλλων αρχίζουν να αναρωτιούνται για μια ενδεχόμενη κρίση πέρα από τη δική τους δικαιοδοσία· η μεταφυσική περιέργεια αποκτά έτσι την αμηχανία μιας καθυστερημένης προσωπικής ανησυχίας.

Εδώ βρίσκεται και η πιο απαιτητική πλευρά της ταινίας. Η ανθρώπινη διάσταση του θύτη μπορεί να φωτίσει τον τρόπο με τον οποίο διαπράττεται η βία, μπορεί όμως και να απορροφήσει δυσανάλογα τη συμπάθειά μας. Η Χιλή κινδυνεύει να γίνει το σκηνικό της υπαρξιακής κρίσης ενός Αμερικανού, οι συνέπειες μιας πολιτικής να υποχωρήσουν μπροστά στη μελαγχολία εκείνου που την υπηρέτησε. Το «WildHorseNine» γίνεται πιο ενδιαφέρον όταν κρατά αυτή την ένταση ανοιχτή, όταν η συγκίνηση δεν λειτουργεί ως αυτόματη αθώωση.

Σε μία κρίση αυτογνωσίας που μοιάζει περισσότερο με εφηβικό παιχνίδι γραμμένο σε σελίδα λευκώματος, η παραδοχή ότι θα μπορούσε να είχε σκοτώσει μερικούς λιγότερους ανθρώπους συμπυκνώνει όλη τη δυσκολία. Μέσα της υπάρχει μια ρωγμή αυτογνωσίας, αλλά και η επίμονη λογική ενός απολογισμού που εξακολουθεί να μετρά ανθρώπους ως ποσότητες. Το «μερικούς λιγότερους» αναγνωρίζει μια υπερβολή χωρίς να έχει ακόμη βρει τη γλώσσα για να αναγνωρίσει πλήρως τον άλλον. Η μεταμέλεια ξεκινά, όμως οι νεκροί παραμένουν νεκροί και κανείς δεν μπορεί να συναινέσει αναδρομικά στη θυσία του.

Όλα αυτά δίνουν στην ταινία μια μελαγχολία που γοητεύει. Οι τελευταίες επιθυμίες, τα τραγούδια (ακούμε αρκετές φορές το Gracias a la vida που έχει διπλή σημασία) και οι πιθανές χειρονομίες καλοσύνης αποκτούν αξία μέσα στον χρόνο που απομένει, ενώ η Ιστορία συνεχίζει να περιέχει όσα δεν διορθώνονται. Όταν ακούγεται η ευχή για καλή τύχη με τη δημοκρατία «και τα λοιπά», η ανεμελιά της έχει πια διαβρωθεί. Τα «λοιπά» έχουν αποκτήσει πρόσωπα και το γέλιο που προκάλεσε η φράση επιστρέφει ως ερώτηση για το πόσα μπορούμε να προσπεράσουμε, αρκεί κάποιος να μας τα πει με τον σωστό τρόπο.