Τα νέα από το Βελεστίνο και τον Δήμο Ρήγα Φεραίο

Τετραταινίτης: Το μέταλλο από μετεωρίτες που θα μπορούσε να αντικαταστήσει σπάνιες γαίες

Ο τετραταινίτης (tetrataenite), ένα σπάνιο μέταλλο που μέχρι πρόσφατα εντοπιζόταν σχεδόν αποκλειστικά σε μετεωρίτες ενδέχεται να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο κατασκευάζονται οι ισχυροί μόνιμοι μαγνήτες, οι οποίοι βρίσκονται σε ηλεκτρικά αυτοκίνητα, ανεμογεννήτριες, ηλεκτρονικές συσκευές και στρατιωτικά συστήματα. Πρόκειται για ένα κράμα σιδήρου και νικελίου με ιδιαίτερη κρυσταλλική δομή, που θα μπορούσε υπό προϋποθέσεις να περιορίσει την ανάγκη χρήσης σπάνιων γαιών, σύμφωνα με το περιοδικό Popular Mechanics.

Η ιστορία του συνδέεται με έναν μετεωρίτη που έπεσε στις 27 Ιουνίου 1966, κοντά στην κοινότητα ΣενΣεβεράν, στη νοτιοδυτική Γαλλία. Ο διαστημικός βράχος, βάρους περίπου 113 κιλών, έπεσε με εκκωφαντικό θόρυβο και βυθίστηκε στο έδαφος. Δύο ημέρες αργότερα, επιστήμονες του Γαλλικού Εθνικού Μουσείου Φυσικής Ιστορίας συνέλεξαν δείγματα.

Περισσότερα από 20 χρόνια αργότερα, η ανάλυσή τους αποκάλυψε την παρουσία μικροσκοπικής ποσότητας τετραταινίτη. Το δείγμα είχε διάμετρο περίπου 40 μικρόμετρα, όσο περίπου το πάχος μιας ανθρώπινης τρίχας. Παρά το ελάχιστο μέγεθός του, το υλικό παρουσίαζε ιδιαίτερο ενδιαφέρον λόγω των μαγνητικών ιδιοτήτων του.

Από το διάστημα στο εργαστήριο

Ο τετραταινίτης πήρε το όνομά του από την τετραγωνική κρυσταλλική δομή του και τη σύστασή του, καθώς αποτελεί μια ειδική μορφή κράματος σιδήρου και νικελίου. Το ενδιαφέρον για αυτόν αναζωπυρώθηκε το 2022, όταν ερευνητική ομάδα του Πανεπιστημίου του Κέιμπριτζ, υπό τον καθηγητή επιστήμης υλικών Λίντσεϊ Γκριρ, ανακοίνωσε ότι κατάφερε να τον συνθέσει στο εργαστήριο.

Η ανακάλυψη έγινε κατά τη διάρκεια πειραμάτων με κράματα σιδήρου και νικελίου, στα οποία οι ερευνητές προσπαθούσαν να δημιουργήσουν μεταλλικό γυαλί. Αντί για το υλικό που επιδίωκαν, εντόπισαν μια απροσδόκητη κρυσταλλική διάταξη των ατόμων, παρόμοια με εκείνη του τετραταινίτη που συναντάται στους μετεωρίτες. Η ομάδα χρησιμοποίησε υψηλές θερμοκρασίες, ενώ η διαδικασία περιλάμβανε και την παρουσία φωσφόρου.

Παράλληλα, ερευνητές του Northeastern University στη Βοστώνη, με επικεφαλής την καθηγήτρια χημικής μηχανικής Λόρα Λιούις, ανέπτυξαν διαφορετική μέθοδο. Θερμαίνουν σίδηρο και νικέλιο και, κατά την ψύξη του υλικού, εφαρμόζουν μηχανική καταπόνηση, ώστε τα άτομα να αποκτήσουν την επιθυμητή κρυσταλλική διάταξη.

Το ενδιαφέρον είναι μεγάλο επειδή ο τετραταινίτης θα μπορούσε να προσφέρει μια εναλλακτική λύση στους μαγνήτες που βασίζονται σε στοιχεία όπως το νεοδύμιο, το πρασεοδύμιο και το δυσπρόσιο. Αυτά ανήκουν στις σπάνιες γαίες, μια ομάδα 17 μεταλλικών στοιχείων με κρίσιμη σημασία για τη σύγχρονη τεχνολογία.

Ο μετεωρίτης που έπεσε στο ΣενΣεβεράν

O τετραταινίτης και η εξάρτηση από τις σπάνιες γαίες

Οι ισχυροί μόνιμοι μαγνήτες είναι απαραίτητοι σε πολλές εφαρμογές. Χρησιμοποιούνται στους ηλεκτροκινητήρες των ηλεκτρικών αυτοκινήτων, στις ανεμογεννήτριες, στα ηχεία των κινητών τηλεφώνων, στα ακουστικά και σε προηγμένα στρατιωτικά συστήματα. Ένα πυρηνοκίνητο υποβρύχιο κλάσης Virginia του αμερικανικού Πολεμικού Ναυτικού, για παράδειγμα, απαιτεί περίπου 4,2 τόνους μόνιμων μαγνητών που περιέχουν σπάνιες γαίες. Κάθε μαχητικό F35 περιλαμβάνει περίπου 417 κιλά τέτοιων μαγνητών.

Η ζήτηση αναμένεται να αυξηθεί σημαντικά, καθώς η ενεργειακή μετάβαση και η εξάπλωση των ηλεκτρικών οχημάτων ενισχύουν την ανάγκη για εξαρτήματα υψηλής απόδοσης. Εκτιμήσεις του αμερικανικού υπουργείου Ενέργειας, όπως αναφέρονται στο δημοσίευμα, προβλέπουν ότι η παγκόσμια ζήτηση για σπάνιες γαίες θα μπορούσε να αυξηθεί κατά 400% τις επόμενες δεκαετίες.

Το πρόβλημα δεν είναι μόνο η διαθεσιμότητα των συγκεκριμένων στοιχείων, αλλά και ο έλεγχος της εφοδιαστικής αλυσίδας. Η Κίνα αντιπροσωπεύει περίπου το 70% της παγκόσμιας εξορυκτικής παραγωγής σπάνιων γαιών και ελέγχει ακόμη μεγαλύτερο μερίδιο της επεξεργασίας τους. Η συγκέντρωση αυτή δημιουργεί στρατηγικούς κινδύνους για τις ΗΠΑ και άλλες βιομηχανικές οικονομίες, ιδιαίτερα σε περιόδους εμπορικής ή γεωπολιτικής έντασης.

Η εξόρυξη και ο διαχωρισμός των σπάνιων γαιών είναι επίσης ιδιαίτερα επιβαρυντικές διαδικασίες. Απαιτούν μεγάλες εγκαταστάσεις, χημική επεξεργασία και διαχείριση αποβλήτων που μπορεί να περιέχουν τοξικές ή ραδιενεργές ουσίες. Στην Κίνα, η περιοχή Μπαγιάν Όμπο στην Εσωτερική Μογγολία φιλοξενεί ένα από τα μεγαλύτερα κοιτάσματα του είδους, αλλά και μια τεράστια δεξαμενή αποβλήτων που έχει συνδεθεί με περιβαλλοντικές ανησυχίες.

Σπάνιες γαίες

Οι προκλήσεις της μαζικής παραγωγής

Ο τετραταινίτης θα μπορούσε να περιορίσει μέρος αυτών των προβλημάτων, καθώς τα βασικά συστατικά του, ο σίδηρος και το νικέλιο, είναι πολύ πιο διαδεδομένα από τις σπάνιες γαίες. Η εξόρυξή τους είναι γενικά ευκολότερη και λιγότερο επιβαρυντική. Επιπλέον, η παραγωγή του ενδέχεται να μειώσει την ανάγκη για ορισμένα από τα σύνθετα στάδια επεξεργασίας που απαιτούνται σήμερα για τις σπάνιες γαίες.

Ωστόσο, η τεχνολογία βρίσκεται ακόμη σε πρώιμο στάδιο. Οι ερευνητικές ομάδες μπορούν να παράγουν μόνο πολύ μικρές ποσότητες του υλικού και δεν έχουν αποδείξει ακόμη ότι μπορεί να παραχθεί σταθερά σε βιομηχανική κλίμακα.

Ένα από τα βασικά εμπόδια είναι η διαμόρφωση και η διατήρηση της κατάλληλης κρυσταλλικής δομής. Καθώς ο σίδηρος και το νικέλιο ψύχονται, τα άτομά τους χάνουν την κινητικότητά τους, γεγονός που δυσκολεύει την οργάνωσή τους στην επιθυμητή τετραγωνική διάταξη. Παράλληλα, η θέρμανση του τετραταινίτη σε υψηλές θερμοκρασίες μπορεί να διαταράξει τους δεσμούς που διατηρούν τη δομή του και, συνεπώς, τις μαγνητικές ιδιότητές του. Αυτό αποτελεί σημαντικό μειονέκτημα, καθώς οι μαγνήτες των ηλεκτρικών οχημάτων και άλλων απαιτητικών εφαρμογών πρέπει να λειτουργούν αξιόπιστα ακόμη και υπό έντονη θερμική καταπόνηση.

Για τον λόγο αυτό, οι επιστήμονες δεν αρκεί να δημιουργήσουν το υλικό. Πρέπει να βρουν τρόπο να διατηρούν τη δομή του σταθερή κατά την παραγωγή, την επεξεργασία και τη χρήση του.

Εάν ξεπεραστούν αυτά τα εμπόδια, οι συνέπειες θα μπορούσαν να είναι σημαντικές. Η παραγωγή ισχυρών μαγνητών από ευρύτερα διαθέσιμα μέταλλα θα περιόριζε την εξάρτηση από συγκεκριμένες χώρες, θα ενίσχυε την ασφάλεια των εφοδιαστικών αλυσίδων και θα μπορούσε να μειώσει το περιβαλλοντικό αποτύπωμα της τεχνολογικής βιομηχανίας.

Προς το παρόν, πάντως, ο τετραταινίτης παραμένει μια πολλά υποσχόμενη ερευνητική ανακάλυψη και όχι έτοιμη βιομηχανική λύση. Το ερώτημα είναι αν οι επιστήμονες θα καταφέρουν να μετατρέψουν ένα υλικό που σχηματίζεται φυσικά στο διάστημα σε αξιόπιστο προϊόν μαζικής παραγωγής στη Γη.

Πηγή www.ot.gr