Μια… «κουτσή πάπια» κυκλοφορεί εδώ και μερικά 24ωρα στον Λευκό Οίκο. Είναι ο χαρακτηρισμός lame duck που ακούμε συχνά τελευταία για τον Ντόναλντ Τραμ, μετά την ήττα των Ρεπουμπλικάνων στις ενδιάμεσες εκλογές των ΗΠΑ. Οι Δημοκρατικοί κέρδισαν τη Βουλή των Αντιπροσώπων και τη Γερουσία, και ο πρόεδρος που είχε στηριχθεί σε ένα Κογκρέσο ελεγχόμενο από το κόμμα του, βρέθηκε μπροστά στην προοπτική να κυβερνήσει με δύο αντίπαλες πλειοψηφίες. Κάπως έτσι αποκτά νόημα η παρομοίωσή του με «κουτσή πάπια». Ο Τραμπ έχει ακόμη περίπου δύο χρόνια στον Λευκό Οίκο, αλλά οι συσχετισμοί που του επέτρεπαν να προωθεί την πολιτική του έχουν αλλάξει. Όχι πως έχει χάσει πολλές από τις ισχυρές του εξουσίες, αλλά είναι άλλο να μπορείς να εμποδίσεις ένα νομοσχέδιο να γίνει νόμος κι άλλο να αναζητάς ψήφους για να περάσεις τον δικό σου. Ο Πρόεδρος, που έχει χάσει σημαντικό μέρος της πολιτικής του επιρροής ενώ παραμένει στο αξίωμα, είναι «κουτσή πάπια».
Η «κουτσή πάπια» δεν γεννήθηκε στον Λευκό Οίκο. Στο χρηματιστήριο του Λονδίνου, τον 18ο αιώνα, έτσι αποκαλούσαν όλους όσοι αδυνατούσαν να καλύψουν τις οικονομικές τους υποχρεώσεις. Είναι μια από τις πολλές αναφορές στην πολιτική με τη χρήση ζώων. Για παράδειγμα, το «αδερφάκι» της «κουτσής πάπιας» είναι μια…κότα. Το «παιχνίδι της κότας» (game of chicken) χρησιμοποιείται επίσης ευρέως όταν σε μια διαπραγμάτευση, οι δύο πλευρές κινούνται προς τη σύγκρουση και καθεμία περιμένει να υποχωρήσει πρώτη η άλλη. Όποιος στρίψει, κινδυνεύει να φανεί δειλός. Αν κανείς δεν στρίψει, το κόστος είναι κοινό. Τα «γεράκια» και τα «περιστέρια», πάλι, χωρίζουν το τραπέζι μιας σύσκεψης ανάμεσα σε εκείνους που προκρίνουν τη σκληρή γραμμή και εκείνους που επιμένουν στη διαπραγμάτευση.
Ύστερα έρχεται το άλογο. Από τον ιππόδρομο πήραμε το dark horse, τον άγνωστο ή υποτιμημένο διεκδικητή που μπορεί να τινάξει τα προγνωστικά στον αέρα. Από την Τροία πήραμε τον «δούρειο ίππο», την πρόταση που περνά την πύλη με μια φαινομενικά αθώα αποστολή και κρύβει μέσα της μια άλλη. Η καθεμιά από αυτές τις εικόνες μάς κάνει να προσέξουμε κάτι διαφορετικό. Ποιος μπορεί να αιφνιδιάσει; Ποιος ενεργεί για λογαριασμό άλλου; Ποιος έχει πραγματική δύναμη και ποιος ζει ακόμη από τη φήμη της; Μεγαλειώδη εμφάνιση κάνει και ο «ελέφαντας στο δωμάτιο», όταν κάποιοι πολιτικοί εθελοτυφλούν σε ένα κρίσιμο, ορατό πρόβλημα.
Η Βρετανία διατηρεί ισχυρό προβάδισμα στην υιοθέτηση εκφράσεων με πτηνά στην πολιτική αντιπαράθεση. Το 1978, ο Βρετανός Πρωθυπουργός χρησιμοποίησε τον όρο «γαλοπούλες που ψηφίζουν υπέρ των Χριστουγέννων» σε συζήτηση για την πρόταση μομφής κατά της κυβέρνησής του για τα κόμματα μειοψηφίας που στήριζαν την κυβέρνησή του αλλά στήριξαν την πρόταση μομφής. Τελικά, η φράση του Κάλαχαν πέρασε στην ιστορία, η κυβέρνηση των Εργατικών όμως έπεσε… Μια άλλη φράση βρετανικής προέλευσης, είναι το «Καναρίνι στο ανθρακωρυχείο». Αφορά στο πρώτο σημάδι ενός ευρύτερου κινδύνου. Μια απότομη πτώση της συμμετοχής σε μια τοπική εκλογή, για παράδειγμα, μπορεί να λειτουργήσει ως προειδοποίηση για γενικότερη στροφή των ψηφοφόρων. Η εικόνα προέρχεται από τη χρήση καναρινιών, παλιότερα, για την ανίχνευση επικίνδυνων αερίων στα ορυχεία.
Όμως γιατί τόσα πτηνά και γενικότερα κάθε λογής ζώα; Επειδή δίνουν στην πολιτική κάτι που δύσκολα πετυχαίνει η αφηρημένη γλώσσα. Κάνουν ορατές τις σχέσεις ισχύος. Μια κουτσή πάπια, ένα γεράκι που ορμά, μια γαλοπούλα που ψηφίζει για το χριστουγεννιάτικο τραπέζι είναι μικρές σκηνές που καταλαβαίνουμε αμέσως. Και στην πολιτική η λέξη μοιράζει ήδη ρόλους. Αν πεις ότι ένας ηγέτης «υποχώρησε», περιγράφεις μια κίνηση. Αν πεις ότι «έκανε την κότα», έχεις ήδη αποφανθεί για το θάρρος του. Αν πεις ότι οι δύο πλευρές παίζουν chicken, στρέφεις το βλέμμα στο κοινό τους ρίσκο. Η ίδια κότα μπορεί έτσι να χρησιμοποιηθεί για να γελοιοποιήσει εκείνον που απέφυγε τη σύγκρουση ή για να δείξει πόσο επικίνδυνο είναι να θεωρούν και οι δύο την υποχώρηση, ντροπή.
Όμως η χρήση ανάλογων μεταφορών πάει πολύ πίσω με αναφορές που ξεπερνούν την περιορισμένη αξία μιας φράσης ή παρομοίωσης. Ας αναφέρουμε ενδεικτικά τον Νίκολο Μακιαβέλι, που στα μνημειώδη κείμενά του σημείωνε πως «ο ηγεμόνας, όταν αναγκάζεται συνειδητά να υιοθετήσει τη φύση του θηρίου, πρέπει να διαλέξει την αλεπού και το λιοντάρι. Γιατί το λιοντάρι δεν μπορεί να προφυλαχθεί από τις παγίδες και η αλεπού δεν μπορεί να αμυνθεί απέναντι στους λύκους. Πρέπει, επομένως, να είναι αλεπού για να εντοπίζει τις παγίδες και λιοντάρι για να τρομάζει τους λύκους.»
Το 1947, ο Τζόρτζ Όργουελ, στον πρόλογο της ουκρανικής έκδοσης του περίφημου έργου του «Η Φάρμα των Ζώων», αποκάλυψε πώς εμπνεύστηκε το έργο από ένα αγόρι που οδηγούσε ένα πελώριο άλογο που έσερνε ένα κάρο. Κάθε φορά που το άλογο πήγαινε να στρίψει, το αγόρι το μαστίγωνε. Ο συγγραφέας σκέφτηκε τι θα μπορούσε να συμβεί αν το ζώο συνειδητοποιούσε τη δύναμή του. Στο βιβλίο, που πρωτοκυκλοφόρησε το 1945, τα ζώα κάνουν ακριβώς αυτό. Διώχνουν τον ιδιοκτήτη της φάρμας και αποφασίζουν να ζήσουν με δικούς τους κανόνες. Μόλις όμως φύγει ο άνθρωπος, εμφανίζεται το δυσκολότερο ερώτημα. Ποιος θα ορίζει τώρα τους κανόνες και ποιος θα ελέγχει εκείνον που τους ορίζει;
Ο Όργουελ είχε κατά νου τη Ρωσική Επανάσταση και τη σταλινική της κατάληξη. Η φάρμα, όμως, χωρά περισσότερα από την αντιστοίχιση των ηρώων με ιστορικά πρόσωπα. Στο τέλος τα γουρούνια βαδίζουν στα δύο πόδια και τα πρόβατα επαναλαμβάνουν το καινούργιο σύνθημα, που αντιστρέφει το παλιό. Βελάζουν ώσπου να χαθεί η στιγμή κατά την οποία τα άλλα ζώα θα μπορούσαν να διαμαρτυρηθούν. Κι όταν αυτά κοιτούν από το παράθυρο τους ανθρώπους και τα γουρούνια γύρω από το ίδιο τραπέζι, δυσκολεύονται πια να τους ξεχωρίσουν. «Όλα τα ζώα είναι ίσα αλλά μερικά είναι πιο ίσα από τα άλλα» γράφει ο πίνακας στον αχυρώνα τη μία και μόνη εντολή που απέμεινε από τις αρχικές επτά…
Τελικά, το ζωικό βασίλειο κατέχει εξέχουσα θέση στην ιστορία, τη λογοτεχνία αλλά και στο πολιτικό καλεντάρι!
