Για περισσότερο από έναν αιώνα τα σοσιαλιστικά κόμματα υπήρξαν οι βασικοί εκφραστές των εργαζομένων, των συνδικάτων και των μεσαίων στρωμάτων της Ευρώπης.
- Τα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα, που στις αρχές του 2000 κυβερνούσαν τα δύο τρίτα των πολιτών της ΕΕ, αποτελούν πλέον εξαίρεση. Η πολιτική τους κυριαρχία έχει αντιστραφεί πλήρως, με τις περισσότερες κεντροαριστερές παρατάξεις να βρίσκονται στην αντιπολίτευση.
- Στη Βρετανία, ο πρωθυπουργός Κιρ Στάρμερ αναγκάστηκε σε παραίτηση λόγω πολιτικών αποτυχιών και εσωκομματικής αμφισβήτησης, ενώ στην Ισπανία ο Πέδρο Σάντσεθ δέχεται αυξανόμενη πίεση εν μέσω δημοσκοπικής υποχώρησης του κόμματός του.
- Στη Γερμανία, το ιστορικό SPD καταγράφει πρωτοφανή δημοσκοπικά χαμηλά, υποχωρώντας στην τέταρτη θέση πίσω από την ακροδεξιά AfD. Αντίστοιχη αδυναμία χαρακτηρίζει τη γαλλική και ιταλική Κεντροαριστερά, που παραμένουν σε δευτερεύοντα πολιτικό ρόλο.
- Η αποβιομηχάνιση, η συρρίκνωση της παραδοσιακής εργατικής τάξης και η ανάδειξη νέων πολιτικών ζητημάτων, όπως η μετανάστευση και η οικονομική ανασφάλεια, αποτελούν βασικούς παράγοντες για την υποχώρηση της ευρωπαϊκής Κεντροαριστεράς.
Από τη Βρετανία του Κλέμεντ Άτλι και του Τόνι Μπλερ μέχρι τη Γερμανία του Βίλι Μπραντ και του Γκέρχαρντ Σρέντερ, η ευρωπαϊκή Κεντροαριστερά διαμόρφωσε το κοινωνικό κράτος, τα εργασιακά δικαιώματα και το μεταπολεμικό μοντέλο ανάπτυξης της ηπείρου. Σήμερα, όμως, η εικόνα είναι εντελώς διαφορετική.
Η παραίτηση του Κιρ Στάρμερ στη Βρετανία, η πολιτική φθορά του Πέδρο Σάντσεθ στην Ισπανία, η ιστορική κατάρρευση του SPD στη Γερμανία και η παρατεταμένη αδυναμία των Σοσιαλιστών στη Γαλλία συνθέτουν μια εικόνα βαθιάς κρίσης για την ευρωπαϊκή σοσιαλδημοκρατία.
Πρόκειται για μια τάση που δεν περιορίζεται σε μία ή δύο χώρες, αλλά εμφανίζεται σχεδόν σε ολόκληρη την ήπειρο.
Από την κυριαρχία στην περιθωριοποίηση
Σύμφωνα με ανάλυση του Economist, στις αρχές της δεκαετίας του 2000 περισσότερο από τα δύο τρίτα των πολιτών της Ευρωπαϊκής Ένωσης ζούσαν σε χώρες που κυβερνώνταν από σοσιαλιστές ηγέτες.
Η εποχή εκείνη χαρακτηριζόταν από την κυριαρχία προσωπικοτήτων όπως ο Τόνι Μπλερ στη Βρετανία και ο Γκέρχαρντ Σρέντερ στη Γερμανία. Τα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα είχαν καταφέρει να συνδυάσουν την οικονομία της αγοράς με ισχυρές κοινωνικές πολιτικές, προσελκύοντας τόσο τους εργαζόμενους όσο και σημαντικό τμήμα της μεσαίας τάξης. Σήμερα η κατάσταση έχει αντιστραφεί πλήρως.
Οι σοσιαλδημοκρατικές κυβερνήσεις αποτελούν πλέον εξαίρεση στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ενώ στις περισσότερες μεγάλες χώρες οι κεντροαριστερές παρατάξεις βρίσκονται είτε στην αντιπολίτευση είτε σε θέση πολιτικής άμυνας.
Η κατάρρευση του Στάρμερ στη Βρετανία
Η πιο εντυπωσιακή εξέλιξη σημειώθηκε στο Ηνωμένο Βασίλειο. Ο Κιρ Στάρμερ, ο άνθρωπος που οδήγησε τους Εργατικούς σε θριαμβευτική νίκη το 2024, αναγκάστηκε να ανακοινώσει την αποχώρησή του από την πρωθυπουργία έπειτα από έντονη εσωκομματική αμφισβήτηση και σειρά πολιτικών αποτυχιών.
Η οικονομική στασιμότητα, η αδυναμία βελτίωσης των δημόσιων υπηρεσιών και η δημοσκοπική εκτόξευση του Reform UK του Νάιτζελ Φάρατζ αποδείχθηκαν καθοριστικοί παράγοντες.
Η επιστροφή του Άντι Μπέρναμ στο κοινοβούλιο μέσω της επαναληπτικής εκλογής στην εκλογικη περιφέρεια του Μέικερφιλντ θεωρείται από πολλούς η απαρχή μιας νέας εποχής για τους Εργατικούς, αλλά και μια παραδοχή ότι το πολιτικό σχέδιο του Στάρμερ απέτυχε να διατηρήσει τη δυναμική που είχε δημιουργήσει πριν από δύο χρόνια.
Ο Σάντσεθ υπό πίεση
Στην Ισπανία, ο Πέδρο Σάντσεθ παραμένει ο σημαντικότερος εν ενεργεία σοσιαλιστής ηγέτης σε μεγάλη χώρα της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ωστόσο, το πολιτικό του περιβάλλον έχει γίνει σαφώς δυσκολότερο.
Οι τελευταίες δημοσκοπήσεις καταγράφουν υποχώρηση του PSOE, ενώ οι αντιπαραθέσεις γύρω από δικαστικές υποθέσεις και πολιτικά σκάνδαλα που απασχολούν την επικαιρότητα έχουν επιβαρύνει την εικόνα της κυβέρνησης.
Παρότι ο Σάντσεθ έχει αποδείξει επανειλημμένα την ικανότητά του να επιβιώνει πολιτικά σε δύσκολες συνθήκες, η πίεση που δέχεται είναι μεγαλύτερη από κάθε άλλη φορά τα τελευταία χρόνια.
Με τις επόμενες εθνικές εκλογές να πλησιάζουν, το ερώτημα είναι αν το Σοσιαλιστικό Κόμμα θα καταφέρει να ανακτήσει το χαμένο έδαφος ή αν η Ισπανία θα ακολουθήσει την ευρύτερη ευρωπαϊκή τάση ενίσχυσης της κεντροδεξιάς.
Το SPD σε ιστορικά χαμηλά
Η πιο χαρακτηριστική ίσως περίπτωση κρίσης της σοσιαλδημοκρατίας καταγράφεται στη Γερμανία, όπου το SPD, ένα από τα ιστορικότερα και ισχυρότερα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα της Ευρώπης, εμφανίζεται σήμερα σε πρωτοφανώς χαμηλά επίπεδα. Σύμφωνα με δημοσκόπηση της YouGov που δημοσιεύθηκε την περασμένη εβδομάδα το κόμμα συγκεντρώνει μόλις 12%, ισοβαθμώντας στην τέταρτη θέση με την Αριστερά (Die Linke).
Την ίδια στιγμή η ακροδεξιά AfD καταγράφει ιστορικά υψηλά ποσοστά, φτάνοντας το 29%, ενώ τα δύο κόμματα της Χριστιανικής Ένωσης (CDU/CSU) ακολουθούν με 20%. Οι Πράσινοι βρίσκονται στο 14%, πάνω από τους Σοσιαλδημοκράτες.
Η εικόνα αυτή
αντικατοπτρίζει βαθύτερες κοινωνικές και πολιτικές μεταβολές. Το SPD δυσκολεύεται να διατηρήσει τη σύνδεσή του
με παραδοσιακά εργατικά στρώματα, ενώ ταυτόχρονα αντιμετωπίζει έντονο
ανταγωνισμό τόσο από τους Πράσινους όσο και από δυνάμεις που εκφράζουν τη
δυσαρέσκεια απέναντι στο πολιτικό κατεστημένο.
Γαλλία και Ιταλία
Στη Γαλλία η σοσιαλιστική παράταξη δεν έχει καταφέρει να ανακτήσει τον πρωταγωνιστικό ρόλο που είχε κατά το παρελθόν και ο Γραμματέας του PS Ολιβιέ Φορ παρότι είναι επικεφαλής από το 2018 εντούτοις δεν έχει προσδώσει ορμή και δυναμική στο κόμμα. Η άνοδος του Εμανουέλ Μακρόν αναδιαμόρφωσε το πολιτικό κέντρο, ενώ η ενίσχυση της ακροδεξιάς Εθνικής Συσπείρωσης των Μαρίν Λεπέν και Ζορντάν Μπαρντελά και της εθνικής δεξιάς απορρόφησε σημαντικό μέρος της παραδοσιακής εργατικής ψήφου.
Αντίστοιχα, στην
Ιταλία το Δημοκρατικό Κόμμα (PD) παραμένει η βασική δύναμη της Κεντροαριστεράς, αλλά εξακολουθεί να
βρίσκεται στη σκιά της πρωθυπουργού Τζόρτζια Μελόνι, η οποία διατηρεί σημαντικό
πολιτικό προβάδισμα.
Οι εξαιρέσεις
Παρά τη
γενικότερη εικόνα υποχώρησης, υπάρχουν και εξαιρέσεις.
Η Δανία αποτελεί ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα. Η πρωθυπουργός Μέτε Φρεντέρικσεν κατάφερε τα προηγούμενα χρόνια να διατηρήσει την εκλογική επιρροή των Σοσιαλδημοκρατών ακολουθώντας πιο αυστηρή γραμμή στο μεταναστευτικό, επιλογή που προκάλεσε συζητήσεις ακόμη και εντός της ευρωπαϊκής Κεντροαριστεράς.
Παράλληλα, στην
Ολλανδία η συμμαχία Εργατικών και Πρασίνων υπό τον Φρανς Τίμερμανς παραμένει
ανταγωνιστική στις δημοσκοπήσεις, γεγονός που δείχνει ότι η υποχώρηση της
σοσιαλδημοκρατίας δεν είναι ομοιόμορφη σε ολόκληρη την ήπειρο.
Γιατί υποχωρεί η Κεντροαριστερά στην Ευρώπη;
Οι πολιτικοί
επιστήμονες αποδίδουν την εξέλιξη αυτή σε έναν συνδυασμό παραγόντων.
Η αποβιομηχάνιση και η συρρίκνωση της παραδοσιακής εργατικής τάξης έχουν μεταβάλει τη βάση πάνω στην οποία στηρίχθηκαν ιστορικά τα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα. Παράλληλα, η πολιτική κατακερματίστηκε και οι ψηφοφόροι διαθέτουν πλέον πολύ περισσότερες επιλογές από ό,τι στο παρελθόν.
Την ίδια στιγμή,
ζητήματα όπως η μετανάστευση, η πολιτισμική ταυτότητα, η παγκοσμιοποίηση και η
οικονομική ανασφάλεια έχουν αναδειχθεί σε κεντρικά θέματα της δημόσιας
συζήτησης, δημιουργώντας νέες πολιτικές διαιρέσεις, που συχνά δεν ευνοούν τα
παραδοσιακά κόμματα της Κεντροαριστεράς.
Μια ιστορική καμπή
Παρά τη σημερινή
κρίση, θα ήταν πρόωρο να μιλήσει κανείς για το τέλος της ευρωπαϊκής
σοσιαλδημοκρατίας. Η ιστορία της ευρωπαϊκής πολιτικής είναι γεμάτη από
περιόδους εκλογικής υποχώρησης που ακολούθησαν φάσεις ανάκαμψης.
Τα σοσιαλιστικά κόμματα
εξακολουθούν να διατηρούν ισχυρή παρουσία στην τοπική αυτοδιοίκηση, στα
συνδικάτα και στους ευρωπαϊκούς θεσμούς. Ωστόσο, η συγκυρία του 2026
καταγράφεται ως μία από τις πιο δύσκολες περιόδους για τον κεντροαριστερό χώρο,
καθώς η επιρροή του στις μεγαλύτερες χώρες της Ευρώπης εμφανίζεται αισθητά
μειωμένη.
Το αν πρόκειται για μια προσωρινή εκλογική κάμψη ή για μια βαθύτερη και πιο μόνιμη αναδιάταξη του ευρωπαϊκού πολιτικού χάρτη είναι ένα ερώτημα που θα απαντηθεί τα επόμενα χρόνια.
