Το 1984, ο Ότο Πέντσλερ είχε καταφέρει κάτι που θεωρούσε σπουδαίο: να πείσει την Πατρίσια Χάισμιθ να εμφανιστεί στο βιβλιοπωλείο του στη Νέα Υόρκη. Η συγγραφέας του «Ταλαντούχου κύριου Ρίπλεϊ» ζούσε ήδη επί είκοσι χρόνια στην Ευρώπη, απέφευγε τις δημόσιες εμφανίσεις και είχε αποκτήσει τη φήμη μιας γυναίκας που μπορούσε να κάνει ακόμη και τους πιο υπομονετικούς ανθρώπους να αισθανθούν ανεπιθύμητοι. Ο Πέντσλερ είχε οργανώσει μια εκδήλωση δύο ωρών στο The Mysterious Bookshop, στη Δυτική 56η Οδό. Όταν έφτασε η ώρα, εμφανίστηκαν μόλις τέσσερις αναγνώστες. Η Χάισμιθ υπέγραψε τα βιβλία τους, εκείνοι έφυγαν μέσα σε πέντε λεπτά και ο εκδότης έμεινε να αναρωτιέται πώς θα περνούσε το υπόλοιπο απόγευμα μαζί της. Προσπάθησε να πιάσει κουβέντα για τη Γαλλία, όπου είχε ζήσει η συγγραφέας. Εκείνη του απάντησε ότι δεν άντεχε τους Γάλλους.
Ο Πέντσλερ, σήμερα 84 ετών, θυμάται ακόμη εκείνη την αποτυχημένη συνάντηση, όπως και πολλά άλλα επεισόδια από τη συνεργασία τους. Σε μια νέα σειρά μαρτυριών, που δημοσιεύτηκε στις 15 Νοεμβρίου, τέσσερις άνθρωποι που ανέλαβαν να εκδώσουν και να υπερασπιστούν τα βιβλία της Χάισμιθ επιστρέφουν στις αναμνήσεις τους. Αφορμή είναι το A Talent for Murder, η νέα ταινία του Άντον Κορμπάιν, στην οποία η Έλεν Μίρεν υποδύεται τη συγγραφέα στα τελευταία χρόνια της ζωής της. Η ταινία, που έχει ήδη κυκλοφορήσει στις Ηνωμένες Πολιτείες, βγαίνει στις βρετανικές αίθουσες στις 20 Νοεμβρίου. Στην οθόνη η Χάισμιθ είναι μια ηλικιωμένη, καχύποπτη γυναίκα, απομονωμένη στο ελβετικό σπίτι της, με τα σαλιγκάρια, τα τσιγάρα και τα μπουκάλια της. Στις αναμνήσεις των εκδοτών της, η πραγματική γυναίκα αποδεικνύεται πολύ πιο δύσκολη να χωρέσει σε ένα πορτρέτο.
Ο Πέντσλερ είχε αναλάβει να επαναφέρει τα βιβλία της στην αμερικανική αγορά, σε μια περίοδο που η καριέρα της είχε σχεδόν εξαφανιστεί από τα βιβλιοπωλεία των ΗΠΑ. Η Χάισμιθ είχε ξεκινήσει θριαμβευτικά με τους Ξένους στο τρένο το 1950, που σύντομα μεταφέρθηκαν στον κινηματογράφο από τον Άλφρεντ Χίτσκοκ. Το 1952, με το ψευδώνυμο Κλερ Μόργκαν, είχε δημοσιεύσει το The Price of Salt, την ιστορία του έρωτα δύο γυναικών που αργότερα θα γινόταν γνωστή ως Carol. Το 1955 ακολούθησε Ο ταλαντούχος κύριος Ρίπλεϊ. Παρ’ όλα αυτά, στα μέσα της δεκαετίας του 1960 οι Αμερικανοί εκδότες είχαν αρχίσει να χάνουν το ενδιαφέρον τους. Οι ήρωές της θεωρούνταν υπερβολικά αντιπαθείς, οι ιστορίες της πολύ λεπτές και σκοτεινές για το εμπορικό κοινό. Το 1984, η 63χρονη συγγραφέας είχε μείνει χωρίς αμερικανικό εκδότη.
Ο Πέντσλερ υπέγραψε μαζί της συμβόλαιο για έξι βιβλία και ίδρυσε ειδικά για εκείνη τη σειρά Penzler Books. Η Χάισμιθ απεχθανόταν να τη χαρακτηρίζουν συγγραφέα αστυνομικών μυθιστορημάτων και εκείνος προσπάθησε να της εξασφαλίσει μια διαφορετική εκδοτική ταυτότητα. Όταν ανακοίνωσε την απόφασή του στην Τζόαν Καν, που είχε υπάρξει από τις πρώτες επιμελήτριές της, εκείνη τον ρώτησε τι είχε πάθει. Χρόνια αργότερα οι δύο εκδότες συμφώνησαν στην ίδια τρομερή περιγραφή: «Ήταν ένα τέρας».
Οι ιστορίες του Πέντσλερ έχουν κάτι από κακόγουστη κωμωδία. Σε μια περιοδεία, ένας νεαρός υπεύθυνος δημοσίων σχέσεων εμφανίστηκε με δύο τριαντάφυλλα, ένα για τη συγγραφέα και ένα για τη γυναίκα του εκδότη. Η Χάισμιθ πέταξε το δικό της στο πάτωμα, χωρίς να κοιτάξει κανέναν. Ο Πέντσλερ αναγκάστηκε να αναλάβει προσωπικά τη συνοδεία της στις συνεντεύξεις, οι οποίες συχνά τελείωναν μέσα σε λίγα λεπτά ή δεν δημοσιεύονταν ποτέ. Θυμάται ότι κάποτε τη ρώτησε αν ήθελε να σταματήσουν για ένα ποτό. Η πρόταση την ευχαρίστησε. Ήθελε μια μπίρα. Ήταν από τις ελάχιστες φορές που την άκουσε να απαντά με ενθουσιασμό.
Η μπίρα εμφανίζεται συχνά στις αφηγήσεις των ανθρώπων που τη γνώρισαν. Η Άννα φον Πλάντα, επιμελήτρια του ελβετικού εκδοτικού οίκου Diogenes, είχε περιγράψει μια εξίσου ψυχρή πρώτη συνάντηση, το 1984. Η Χάισμιθ αγνόησε το χέρι που της άπλωσε για να τη χαιρετήσει, παρήγγειλε μπίρα και σώπασε. Η σχέση της με τον Diogenes, ωστόσο, ήταν από τις πιο σταθερές της ζωής της. Ο ελβετικός οίκος εξέδιδε το έργο της από το 1967 και αργότερα ανέλαβε τη διαχείριση της λογοτεχνικής κληρονομιάς της. Στο σπίτι της, στο Τέγκνα της Ελβετίας, η συγγραφέας είχε φυλάξει στο πίσω μέρος μιας λινοθήκης 56 τόμους με ημερολόγια, επιστολές, σημειώσεις και ανέκδοτες ιστορίες.
Όταν αυτά τα τετράδια άρχισαν να δημοσιεύονται, ήρθε ξανά στην επιφάνεια μια πλευρά της Χάισμιθ που προκαλούσε απέχθεια ακόμη και στους θαυμαστές της. Τα ημερολόγιά της περιέχουν ανοιχτά αντισημιτικές και ρατσιστικές απόψεις, εχθρικά σχόλια για γυναίκες και ανθρώπους που συναντούσε, καθώς και προσωπικές προκαταλήψεις που γίνονταν οξύτερες όσο περνούσαν τα χρόνια. Η φον Πλάντα εξήγησε στον πρόλογο της έκδοσης του 2021 ότι οι επιμελητές διατήρησαν τις προσβλητικές απόψεις της συγγραφέως, αλλά επέλεξαν να παραλείψουν ορισμένες από τις πιο ακραίες διατυπώσεις. Ακόμη και όσο ζούσε, οι συνεργάτες της προσπαθούσαν να συγκρατήσουν τις δημόσιες εκδηλώσεις αυτής της εχθρότητας.
Η σεξουαλικότητα υπήρξε εξίσου σημαντικό μέρος της προσωπικής της ιστορίας. Η Χάισμιθ είχε σχέσεις με γυναίκες, ερωτεύτηκε συχνά χωρίς ανταπόκριση και πέρασε μεγάλο μέρος της ζωής της αναζητώντας μια συντροφικότητα που σπάνια διαρκούσε. Το The Price of Salt, γραμμένο στις αρχές της δεκαετίας του 1950, είχε τολμήσει να αφηγηθεί έναν λεσβιακό έρωτα με ένα ασυνήθιστα αισιόδοξο τέλος για την εποχή του. Η συγγραφέας το δημοσίευσε με ψευδώνυμο και χρειάστηκε να περάσουν δεκαετίες μέχρι να συνδεθεί επίσημα το όνομά της με το βιβλίο. Στον Ρίπλεϊ, την ίδια περίοδο, είχε δημιουργήσει έναν άνθρωπο που μπορούσε να παρατηρεί με αξιοθαύμαστη λεπτότητα τους άλλους, να μιμείται τις συμπεριφορές τους και να χρησιμοποιεί τη γνώση αυτή για να τους εξαπατήσει ή να τους καταστρέψει.
Η Χάισμιθ γνώριζε πολύ καλά τη δύναμη της λεπτομέρειας. Στα μυθιστορήματα του Ρίπλεϊ, ένας φόνος μπορούσε να αρχίσει από μια μικρή προσβολή ή μια ενοχλητική παρουσία και να συνεχιστεί με την πιο ατάραχη περιγραφή ενός δείπνου, ενός πίνακα ζωγραφικής ή ενός ακριβού κρασιού. Η ηδονή του ήρωά της βρισκόταν συχνά μέσα στην ίδια την πράξη της εξαπάτησης. Οι αναγνώστες παρακολουθούσαν έναν άνθρωπο να σκοτώνει και, λίγες σελίδες αργότερα, να ανησυχεί για την ποιότητα της ζωής που κινδύνευε να χάσει. Ο Ρίπλεϊ έγινε ένας από τους πιο διαχρονικούς αντιήρωες του 20ού αιώνα, με διαδοχικές κινηματογραφικές και τηλεοπτικές μεταφορές, από την ταινία του Άντονι Μινγκέλα το 1999 μέχρι την πρόσφατη σειρά του Netflix με τον Άντριου Σκοτ.
Στην Ευρώπη τα βιβλία της γνώρισαν πολύ μεγαλύτερη ανταπόκριση από ό,τι στην πατρίδα της. Ακόμη και ένα από τα λιγότερο επιτυχημένα ύστερα μυθιστορήματά της, το Found in the Street, πούλησε περίπου 40.000 αντίτυπα στη Γερμανία και μόλις 4.000 στην Αμερική. Στη Φρανκφούρτη η Χάισμιθ αντιμετωπιζόταν ως λογοτεχνική σταρ. Η ίδια προτιμούσε να ζει μακριά από την αμερικανική εκδοτική αγορά, παρότι η Αμερική παρέμενε διαρκώς παρούσα στις ιστορίες, στις αναμνήσεις και στην οργή της.
Ο Γκάρι Φίσκετζον γνώρισε μια πολύ διαφορετική Πατρίσια Χάισμιθ. Υπήρξε ο τελευταίος Αμερικανός εκδότης της, αρχικά στην Atlantic Monthly Press και στη συνέχεια στον Knopf. Είχε συνεργαστεί με μερικούς από τους σημαντικότερους συγγραφείς της αμερικανικής λογοτεχνίας, από την Ντόνα Ταρτ και τον Κόρμακ ΜακΚάρθι μέχρι τον Τζέι ΜακΊνερνι και τον Μπρετ Ίστον Έλις. Από την πρώτη τους συνάντηση, η σχέση του με τη Χάισμιθ εξελίχθηκε με αξιοσημείωτη ηρεμία. «Δεν ανταλλάξαμε ποτέ μια κακή κουβέντα», θυμόταν.
Την είχε πάει για δείπνο στο Odeon, το διάσημο εστιατόριο της Νέας Υόρκης όπου συγκεντρώνονταν καλλιτέχνες, συγγραφείς και άνθρωποι της μόδας. Η Χάισμιθ καθόταν στο τραπέζι και κοιτούσε με μεγάλο ενδιαφέρον τους θαμώνες. Παρατηρούσε τις κινήσεις τους, τα πρόσωπα, τις παρέες. Ο Φίσκετζον τη θυμόταν να απορροφά κάθε μικρή λεπτομέρεια του χώρου. Σε μια άλλη συνάντησή τους, στην Έκθεση Βιβλίου της Φρανκφούρτης, συζητούσαν για τις γάτες τους και εκείνη του εξηγούσε τον σωστό τρόπο να πίνει τη γερμανική μπίρα, με τον αφρό στην κορυφή του ποτηριού.
Ο Φίσκετζον είχε αναλάβει την επιμέλεια του Found in the Street το 1987 και του τελευταίου μυθιστορήματος της σειράς του Ρίπλεϊ, Ripley Under Water, το 1991. Η Χάισμιθ άκουγε τις παρατηρήσεις του και συχνά επέστρεφε με μια καλύτερη λύση από εκείνη που της είχε προτείνει. Ακόμη και όταν εκείνος αποφάσισε να απορρίψει το τελευταίο της μυθιστόρημα, Small g: A Summer Idyll, η αντίδρασή της υπήρξε πιο ήπια απ’ όσο φοβόταν. Συνέχισαν να αλληλογραφούν και να ανταλλάσσουν νέα για τις γάτες τους.
Η τελευταία του μαρτυρία αποκτά σήμερα μια ιδιαίτερη συγκινησιακή βαρύτητα. Ο Φίσκετζον πέθανε στις 7 Νοεμβρίου 2026, σε ηλικία 72 ετών, από εγκεφαλικό επεισόδιο. Είχε μιλήσει για τη Χάισμιθ περίπου μία εβδομάδα νωρίτερα, σε μια τηλεφωνική συνέντευξη από το Όρεγκον. Είχε μάλιστα προλάβει να δει την καινούργια ταινία με την Έλεν Μίρεν. Αναγνώρισε στις εκφράσεις της ηθοποιού τη συγγραφέα που θυμόταν, αλλά βρήκε τον κινηματογραφικό χαρακτήρα της πολύ πιο σκοτεινό από τη γυναίκα που ο ίδιος είχε γνωρίσει.
Η Λιζ Κάλντερ, που συνεργάστηκε με τη Χάισμιθ στον Bloomsbury από τα τέλη της δεκαετίας του 1980 μέχρι τον θάνατό της, θυμάται μια άλλη πλευρά της κοινωνικής αμηχανίας της. Σε ένα δείπνο στο Χάμπστεντ το 1992, η συγγραφέας είχε ασχοληθεί επίμονα με τον παπαγάλο της οικοδέσποινας. Αργότερα έγραψε στο ημερολόγιό της ότι ο πράσινος παπαγάλος λεγόταν Τζον-Τζον και ήταν περίπου 38 ετών. Η Κάλντερ, σήμερα 88 ετών, θυμάται ότι το πραγματικό του όνομα ήταν Τζούτζου. Η Χάισμιθ έδειχνε μεγαλύτερο ενδιαφέρον για το πουλί απ’ ό,τι για τους υπόλοιπους ανθρώπους στο τραπέζι. Με τα χρόνια, πάντως, είχε αρχίσει να χαλαρώνει μαζί της. Διατηρούσε επίσης στενές φιλίες στο Λονδίνο, στη Γαλλία και στην Ελβετία, με ανθρώπους έξω από τον εκδοτικό κόσμο, τους οποίους οι περισσότεροι επαγγελματικοί συνεργάτες της δεν γνώρισαν ποτέ.
Ο Ρόμπερτ Γουάιλ ανέλαβε να αναστήσει την αμερικανική εκδοτική της παρουσία μετά τον θάνατό της. Το 1998, ως νέος επιμελητής στον οίκο W.W. Norton, ενδιαφέρθηκε να επανεκδώσει μερικά βιβλία της. Ο ελβετικός Diogenes έθεσε έναν δύσκολο όρο: έπρεπε να αγοράσει τα δικαιώματα και των δεκατεσσάρων βιβλίων που είχαν εξαντληθεί στην αμερικανική αγορά. Οι συνάδελφοί του θεωρούσαν την επένδυση παράλογη. Εκείνος επέμεινε. Με την επιτυχία της κινηματογραφικής μεταφοράς του Ταλαντούχου κύριου Ρίπλεϊ το 1999, μια νέα γενιά αναγνωστών άρχισε να ανακαλύπτει το έργο της.
Ο Γουάιλ θαύμαζε ιδιαίτερα τις μικρές ιστορίες της. Θυμάται πόσο ακριβώς μπορούσε να χτίσει μέσα σε δώδεκα σελίδες έναν χαρακτήρα, να τον οδηγήσει σε μια στιγμή αναγνώρισης ή τρόμου και να κλείσει την ιστορία με μια φράση που έμενε στον αναγνώστη για χρόνια. Σήμερα εξακολουθεί να πιστεύει ότι πολλά από αυτά τα διηγήματα θα μπορούσαν να γίνουν ταινίες. Στην ιστορία A Girl Like Phyl, ένας άνδρας συναντά σε αεροπλάνο την κόρη μιας παλιάς του αγάπης. Στο Nothing That Meets the Eye, μια γυναίκα γοητεύει τους άνδρες ενός χιονοδρομικού θέρετρου και έπειτα πέφτει από ένα βουνό. Η Χάισμιθ παρακολουθεί την πτώση του σώματος μέχρι την τελευταία, τρομακτικά ακριβή στιγμή.
Πέθανε στις 4 Φεβρουαρίου 1995, σε ηλικία 74 ετών, από καρκίνο του πνεύμονα και αναιμία. Τον επόμενο μήνα, η Λιζ Κάλντερ πήρε το τρένο για την τελετή μνήμης της στην εκκλησία του Τέγκνα, μαζί με την Αγγλίδα ατζέντισσά της, Τάνια Χάουαρθ. Και οι δύο είχαν γνωρίσει τις δυσκολίες της συνεργασίας μαζί της. Στην εκκλησία βρέθηκαν μπροστά σε ένα πολυπληθές εκκλησίασμα. Οι περισσότεροι παρευρισκόμενοι τους ήταν άγνωστοι. Ήταν οι φίλοι που η Χάισμιθ είχε κρατήσει για τον εαυτό της, μακριά από τους εκδότες, τους δημοσιογράφους και τις δημόσιες εμφανίσεις που τόσο συχνά κατέληγαν σε καταστροφή.
Στο A Talent for Murder, η Έλεν Μίρεν συναντά έναν νεαρό εκδότη που προσπαθεί να πείσει τη Χάισμιθ να γράψει ένα τελευταίο βιβλίο με τον Τομ Ρίπλεϊ. Στην πραγματική ζωή, οι εκδότες της πέρασαν χρόνια προσπαθώντας να καταλάβουν πώς να συνεργαστούν μαζί της και πώς να διατηρήσουν τα βιβλία της σε κυκλοφορία.
Ο Πέντσλερ θυμάται τη γυναίκα που πέταξε τα τριαντάφυλλα στο πάτωμα. Ο Φίσκετζον θυμόταν τη συγγραφέα που παρατηρούσε με περιέργεια τους ανθρώπους στο Odeon και έστελνε γράμματα για τις γάτες της. Η Κάλντερ θυμάται έναν παπαγάλο με λάθος όνομα.
Και ο Γουάιλ εξακολουθεί να βρίσκει, ανάμεσα στις παλιές της ιστορίες, ανθρώπους που περιμένουν να αποκτήσουν μια καινούργια ζωή στο σινεμά.
Με στοιχεία από The Guardian















