Ανεβαίνοντας τον δρόμο προς την Ίδη, βρίσκεις τα Ανώγεια· το χωριό απλώνεται στους πρόποδες του επιβλητικού ορεινού όγκου, λειτουργώντας ταυτόχρονα ως προορισμός και ως είσοδος στα υψηλότερα υψόμετρα. Κι όμως, με έναν σχεδόν μαγικό τρόπο, το ορεινό αυτό τοπίο δεν αναιρεί την παρουσία της θάλασσας· το μπλε παραμένει γύρω σου –έστω και σε απόσταση– σαν να τραβά πάντα τον ελεύθερο νου λίγο πιο μακριά.
Λίγα μέτρα ψηλότερα από την είσοδο του χωριού μπορεί κανείς να αφήσει το βλέμμα του να «δύσει» προς το Ακρωτήρι Χανίων, ενώ όσοι τολμηροί ανέβουν σε μία από τις κορφές του Ψηλορείτη, στη θέση Σκίνακα, βλέπουν το Αιγαίο και το Λιβυκό Πέλαγος να συναντιούνται στον ίδιο βράχο. Βρισκόμαστε στη Μεσόγειο, στο νησί της Κρήτης.
Μέσα στις δυνατές και ελεύθερες καμπύλες των βραχωδών ορέων, το βλέμμα σταματά στην ανθρώπινη κλίμακα και κατασκευή. Τα μιτάτα –αυτά τα απόλυτα γεωμετρικά, θολωτά κτίσματα– εκφράζουν τη σοφή τοποθέτηση της μιας πέτρας πάνω στην άλλη χωρίς συνδετικό κονίαμα· είναι δεμένες με τα αόρατα φορτία των δυνάμεων της φύσης και της μηχανικής ικανότητας του τεχνίτη.
Ένα κτίριο καλουπωμένο στα στενά όρια της ιδιοκτησίας που αναλογεί στην οικογένεια, στις ελάχιστες, απαραίτητες διαστάσεις, με τα απολύτως αναγκαία μέσα. Θα έλεγε κανείς πως αυτός ο μπετονένιος σκελετός σαν να σηκώθηκε μαζί με την προσπάθεια της ίδιας της οικογένειας να ορθοποδήσει μετά τη μεγάλη καταστροφή του τόπου.
Η ιδιαίτερη αυτή γεωμετρική αρχιτεκτονική αποτυπώνεται και στις εικόνες της Έλλης Σουγιουλτζόγλου-Σεραϊδάρη (Nelly’s) που τραβήχτηκαν πριν από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, το 1938, στα Ανώγεια. Τα τόσο σημαντικά αυτά φωτογραφικά ντοκουμέντα μάς βοηθούν να κατανοήσουμε την κυβιστική οργάνωση –δίχως αρχιτέκτονες– πάνω στην έντονη τοπιογραφία.
Η παχιά στρώση ασβέστη που καλύπτει πλήρως τις λιθοδομές κάνει ακόμη πιο έντονη την ασχεδίαστη αλλά σοφά τοποθετημένη αλληλουχία των κενών και των πλήρων όγκων στην τρισδιάστατη γεωμετρική σύνθεση. Περπατώντας σήμερα στους ίδιους δρόμους, ελάχιστα δείγματα –μικρές γωνιές και λίγα κτίρια που αντιστάθηκαν στη μεγάλη καταστροφή του Ολοκαυτώματος του ’44– κρατούν ζωντανές τις φωτογραφίες που βρίσκει κανείς στο αρχείο του Μουσείου Μπενάκη.
Η μεταπολεμική ανοικοδόμηση των ετών 1945-1950 υλοποιείται μέσα από την κρατική στήριξη, το σχέδιο Μάρσαλ και το εξαιρετικά σημαντικό πρόγραμμα του Κωνσταντίνου Δοξιάδη ως υφυπουργού Ανοικοδομήσεως, ώστε η θεωρία της «Οικιστικής» να εφαρμοστεί ξαναχτίζοντας τα ελληνικά χωριά που καταστράφηκαν από τον πόλεμο και την Κατοχή.
Ωστόσο, τα νέα κτίσματα –σοφά στον απλό σχεδιασμό, στη λειτουργία και στη χωροθέτησή τους– παρέμεναν μακριά από τον τρόπο ζωής των Ανωγείων, και κυρίως μακριά από τον οικογενειακό κλήρο. Την ίδια στιγμή, οικογένειες που επιστρέφουν από τα χειμαδιά του Ηρακλείου, όπου είχαν βρει καταφύγιο στα τέλη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και ιδίως μετά το Ολοκαύτωμα του ‘44, προσπαθούν να πατήσουν και να σταθούν πάνω σε ό,τι έχει απομείνει από την οικογενειακή τους ιστορία.
Κι όπως ο τόπος είναι άρρηκτα δεμένος με τους ανθρώπους του, έτσι και οι άνθρωποι με τα κτίρια που φτιάχνουν· «κτίζεις όπως ζεις και ζεις όπως κτίζεις», έλεγε ο Άρης Κωνσταντινίδης.
Στο Περαχώρι των Ανωγείων, στο νοτιότερο και χαμηλότερο ταμπάνι από τα τρία επίπεδα του χωριού, με την πλάτη στον βορρά, ως αντιστήριξη στην έντονη κλίση του εδάφους και άνοιγμα προς τη μεσημβρία, βρίσκεται ένα απλό κτίριο, σκυροδετημένο κατά τη μεταπολεμική περίοδο, γύρω στις αρχές της δεκαετίας του ’50. Είναι το εργαστήρι υφαντικής της Αγάπης Σμπώκου (το γένος Σκουλά), της Σμπωκοβασίλενας.
Ένα κτίριο καλουπωμένο στα στενά όρια της ιδιοκτησίας που αναλογεί στην οικογένεια, στις ελάχιστες, απαραίτητες διαστάσεις, με τα απολύτως αναγκαία μέσα. Θα έλεγε κανείς πως αυτός ο μπετονένιος σκελετός σαν να σηκώθηκε μαζί με την προσπάθεια της ίδιας της οικογένειας να ορθοποδήσει μετά τη μεγάλη καταστροφή του τόπου.
Και όμως, είναι αυτή η κοινή πλάκα, στην κοινή σκυροδέτηση, που διαπερνά τις συγγενικές ιδιοκτησίες και δείχνει με έναν τρόπο κάτι ακόμα περισσότερο ενδιαφέρον και σίγουρα σήμερα ακόμη περισσότερο δυσεύρετο, την κοινή προσπάθεια της ανοικοδόμησης της εποχής. Συγγενικές αλλά διαφορετικές οικογένειες συνεργάζονται σε ένα κοινό κτίσμα, αφήνοντας διόδους για τις γειτονικές ιδιοκτησίες στην πολύπλοκη πολεοδομία και τοπογραφία του χωριού, και την ίδια στιγμή το όριο του καθενός ξεχωριστά παραμένει διακριτό. Πρόκειται για μια αρχιτεκτονική δίχως αρχιτέκτονες και περιττά φτιασιδώματα, η οποία πληροί με ξεκάθαρο τρόπο τον σκοπό της, τη στέγαση της εργαστηριακής χρήσης της υφαντικής μέσα από την αποτελεσματική οικοδομική με τα ελάχιστα.
Η αρχιτεκτονική μορφή εδώ είναι αποτέλεσμα της ανάγκης και της ίδιας της κατασκευαστικής διαδικασίας με τα απολύτως ελάχιστα και απαραίτητα μέσα.
Και είναι αυτή η λογική που γέννησε το κτίριο· η ίδια που καθοδήγησε τη βαθιά κατανόησή του και την αρχιτεκτονική επέμβαση σήμερα, ώστε να επιστρέψει στην πρωτόλεια σύνθεσή του. Το αρχετυπικό Γ της κάτοψης –αποτέλεσμα της ανάγκης του κτιρίου να αγκυρωθεί στον βορεινό βράχο– έγινε ακόμη πιο αναγνώσιμο, δημιουργώντας ταυτόχρονα μια εσωτερική (σχεδόν αρχετυπική) αυλή με το ξεμπάζωμα του φερμένου όγκου χώματος.
Κι αν υπήρχε μια αμφιβολία για αυτή την κίνηση που αρχικά γεννήθηκε ως αίσθηση, το υπάρχον πηγάδι που βρέθηκε με την απομάκρυνση των χωμάτων, ακριβώς όπως ήταν, με το ίδιο φιλιατρό, σημαδεμένο από τις αυλακώσεις των σκοινιών, επιβεβαίωσε την υπόθεση σχεδόν με τον ίδιο τρόπο που μια ανασκαφή επιβεβαιώνει μια αρχαιολογική μελέτη.
Τα νέα μεγάλα ανοίγματα προς βορρά οδηγούν το σταθερής έντασης φως στην υφαντική εργασία, αλλά είναι ταυτόχρονα και μεγάλα ανοίγματα θέασης προς την αληθινή ανωγειανή αρχιτεκτονική που έχει επιβιώσει.
Από τη μία μεριά θα δει κανείς πώς οργανώνεται ένα μικρό καλντερίμι από την παράθεση των κτιρίων ως ο χώρος που μένει ανάμεσα, ενώ από την άλλη πλευρά η αλληλουχία των ιδιοκτησιών στην κλίση του εδάφους φαίνεται ακόμη πιο ξεκάθαρα από τα διαδοχικά ταρατσώματα και τα μικρά κλιμακωτά περάσματα.
Προς τη μεσημβρία, ένα μεταλλικό πλέξιμο από ίδιες μεταλλικές διατομές Γ, σε δύο διαφορετικά επίπεδα, εξυπηρετεί την ελεύθερη αναρρίχηση του γιασεμιού – σχεδόν σαν το στημόνι και το υφάδι του αργαλειού που βρίσκεται εντός. Και είναι το πράσινο που θα προστατεύσει το εσωτερικό από τον δυνατό ήλιο του καλοκαιριού, όπως με τον ίδιο ακριβώς τρόπο λίγο πιο πέρα μια κληματαριά, πάνω σε τρεις μεταλλικές κολόνες και σύρματα, λειτουργεί ακόμη και τώρα ως κατώφλι και ως στέγαστρο σε ένα παλιότερο μικρό κατάστημα υφαντών μιας περασμένης –αλλά ένδοξα εμπορικής– εποχής.
Προχωρώντας μέσα, με τις φυγές των ανοιγμάτων να υπενθυμίζουν συνεχώς τη σύνδεση του κτιρίου με τον τόπο που πατεί, ο ελάχιστος αρχιτεκτονικός σχεδιασμός του αφήνει τον χώρο να αναπνεύσει. Η κάτοψη και η εσωτερικά διακριτή χωροθέτηση είναι λυμένη έτσι ώστε να ακολουθεί το βήμα της αρχικής κατασκευής. Αλλά και τα επιμέρους στοιχεία, όπως το ομοιόμορφο δάπεδο, κυβισμένο από μια λεπτή ράβδο μετάλλου, που αφήνει το κονίαμα να αναδιπλώνεται στον τοίχο μέχρι το ύψος του ανθρώπινου κορμού, κρατώντας μια σταθερή γραμμή που ισορροπεί τη δημιουργικότητα των σχεδίων και των πολύπλοκων μοτίβων των υφαντριών ως μια σταθερά (ή ως η γραμμή του ορίζοντα της θάλασσας).
Η εσωτερική αρχιτεκτονική εδώ δεν έχει παρά να αφήσει τα υφαντά να αφηγηθούν τη δική τους ιστορία και να δείξουν είτε στον περαστικό είτε στη νέα γενιά του τόπου τις ώρες που τα ανθρώπινα χέρια και ο ανθρώπινος κάματος διαμόρφωναν τα απαραίτητα από το απλό μαλλί των προβάτων στα Όρη – με ένα (παραπάνω) νοιάξιμο.
Αφήνοντας την επιβλητική Ίδη και τα Ανώγεια, επιστρέφοντας στις ακτές της θάλασσας, αν κάτι μπορεί να κρατήσει κανείς είναι πως η αρχιτεκτονική εδώ δεν είναι παρά οι ίδιοι οι Ανωγειανοί: λιτή, ουσιαστική, με μια εσωτερική αξιοπρέπεια που δεν χρειάζεται να φωνάζει. Το Κέντρο Υφαντικής στα Ανώγεια έγινε χάρη στο όραμα και τη συμβολή της Κωστάντζας Σμπώκου Κωνσταντακοπούλου και της Κάρμεν Κωνσταντακοπούλου, ως δωρεά στον δήμο Ανωγείων επί δημαρχίας Σωκράτη Κεφαλογιάννη. Την καλλιτεχνική επιμέλεια του έργου είχε το Mare Studio, σε συνεργασία με την αρχιτέκτονα Μαγδαληνή Σγουρίδη, ενώ για την κατασκευή κινητοποιήθηκε η επί τόπου ομάδα αξιόλογων τεχνιτών των Ανωγείων του Ζαχαρία Νταγιαντά υπό την επίβλεψη του μηχανικού Δημήτρη Μανιουδάκη. Πολύτιμη συμβολή και καθοδήγηση στην ομάδα και στην έκθεση των οικογενειακών υφαντών προσέφερε σε κάθε βήμα η Ανωγειανή Αθηνά Φρύσαλη και η εξαιρετική δασκάλα υφαντικής Ζωή Παπαδάκη.
