Μια ηλικιωμένη γυναίκα με τιρκουάζ μαντίλα στέκεται μπροστά σε έναν καταρράκτη. Το νερό είναι ζωγραφισμένο, όπως και τα βουνά, τα λουλούδια και ο γαλάζιος ουρανός που απλώνονται πίσω της. Η γυναίκα φορά ένα ριγέ φόρεμα και ποζάρει με σοβαρότητα μπροστά στο πολύχρωμο φόντο. Η φωτογραφία τραβήχτηκε στο Αμιζμίζ του Μαρόκου το 2025, από τη Ρομάισα Μπαντάρ και τον Χάλιντ Ράτζι. Σε μια άλλη εικόνα, από το Κάιρο του 2021, μια φιγούρα με γυαλιά ηλίου κάθεται πάνω σε μαύρη μοτοσικλέτα, μπροστά σε ένα ροζ ύφασμα. Αλλού, μια νύφη κάθεται στο κρεβάτι της, σε ένα δωμάτιο του Αμμάν, το 1993. Δύο φωτιστικά βρίσκονται στα κομοδίνα της και η γαμήλια ανθοδέσμη ακουμπά στα χέρια της.
Οι φωτογραφίες ανήκουν στον κόσμο του Middle East Archive, μιας ανεξάρτητης φωτογραφικής πρωτοβουλίας που ξεκίνησε το 2020 στο Instagram και σήμερα συνεργάζεται με το μουσείο φωτογραφίας Foam του Άμστερνταμ. Η έκθεση «Al Nisa», που σημαίνει «Γυναίκες» στα αραβικά, παρουσιάζεται έως τις 20 Δεκεμβρίου στον πολιτιστικό χώρο MAQAM, στο δυτικό Άμστερνταμ. Μια δεύτερη παρουσίαση, με τίτλο «In Her Own Way», της Γαλλοαιγύπτιας φωτογράφου Γιόμνα Ελ Μπεγιάλι, φιλοξενήθηκε τον Οκτώβριο στην πλατεία Mercatorplein. Οι δύο εκθέσεις εγκαινίασαν μια συνεργασία που θα κορυφωθεί το καλοκαίρι του 2027 με την πρώτη μεγάλη ομαδική έκθεση του Middle East Archive μέσα στο ίδιο το Foam.
Πίσω από το αρχείο βρίσκεται η Ρομάισα Μπαντάρ, μια νεαρή επιμελήτρια και εκδότρια που γεννήθηκε στο Άμστερνταμ από Μαροκινούς και Αιγύπτιους γονείς. Μεγάλωσε μέσα σε μια δεμένη μαροκινή κοινότητα, μέχρι που, στα δεκατρία της, η οικογένειά της μετακόμισε σε μια πιο εύπορη, κυρίως λευκή γειτονιά. Στο σχολείο άρχισε να απομακρύνεται από την καταγωγή της. Όταν κάποιος τη ρωτούσε για τη γλώσσα ή τον πολιτισμό της οικογένειάς της, αντιδρούσε σαν να μην είχε καμία σχέση μαζί τους. «Τι είναι αυτά που λες; Είμαι Ολλανδή», θυμάται ότι απαντούσε.
Αρκετά χρόνια αργότερα, καθώς ολοκλήρωνε τις σπουδές της και ανακάλυπτε τη σύγχρονη φωτογραφία, άρχισε να αναζητά βιβλία και φωτογραφικά έργα από τις χώρες της καταγωγής της. Συχνά έπεφτε πάνω στις ίδιες εικόνες: πολέμους, βομβαρδισμένες πόλεις, δικτάτορες, στρατιώτες, ανθρώπους που εγκατέλειπαν τα σπίτια τους. Οι φωτογραφίες αυτές κατέγραφαν πραγματικές ιστορικές εμπειρίες, αλλά η Μπαντάρ δυσκολευόταν να αναγνωρίσει μέσα τους τη ζωή που είχε γνωρίσει μεγαλώνοντας. Θυμάται ιδιαίτερα τα βιβλία με τον Σαντάμ Χουσεΐν στο εξώφυλλο. Αναρωτιόταν τι μπορούσαν να προσφέρουν σε ένα παιδί της διασποράς που προσπαθούσε να καταλάβει την ιστορία της οικογένειάς του.
Άρχισε να ψάχνει σε ιστοσελίδες φωτογράφων, στο Google, στο Tumblr και στο Pinterest. Ανακάλυπτε εικόνες από καθημερινές ζωές, ανθρώπους που χόρευαν, οικογένειες γύρω από ένα τραπέζι, δωμάτια γεμάτα αντικείμενα, ερωτευμένα ζευγάρια, νεαρούς που έπαιζαν ποδόσφαιρο. Επικοινωνούσε με τους δημιουργούς και ζητούσε άδεια να δημοσιεύσει τις φωτογραφίες τους. Σταδιακά, ο λογαριασμός Middle East Archive άρχισε να αποκτά ένα μεγάλο κοινό, ιδιαίτερα ανάμεσα σε ανθρώπους που μεγάλωσαν μακριά από τις χώρες των γονιών τους και αναζητούσαν εικόνες από έναν κόσμο που γνώριζαν κυρίως μέσα από οικογενειακές αφηγήσεις.
Η Μπαντάρ δεν προσπάθησε ποτέ να εξωραΐσει την περιοχή. Έχει μιλήσει επανειλημμένα για το πόσο στενά συνδέεται η ιστορία της φωτογραφίας στη Μέση Ανατολή με τις συγκρούσεις που τη σημάδεψαν. Πολλοί από τους φωτογράφους με τους οποίους συνεργάζεται βρέθηκαν εκεί αρχικά για να καλύψουν πολέμους. Παράλληλα, όμως, φωτογράφισαν σπίτια, δρόμους, ανθρώπους που διασκέδαζαν, την καθημερινότητα που συνεχιζόταν γύρω τους. Αυτές οι εικόνες έμεναν συχνά στις λιγότερο γνωστές πλευρές του έργου τους.
Το Middle East Archive μεγάλωσε και άρχισε να εκδίδει βιβλία. Η πρώτη του έκδοση, το 2021, ήταν αφιερωμένη στον Λιβανέζο φωτογράφο Φουάντ Ελκούρι, με εικόνες από τον Λίβανο, την Παλαιστίνη, την Αίγυπτο και το Ομάν των δεκαετιών του 1980 και του 1990. Το 2023 κυκλοφόρησε το «An Archive of Love», με φωτογραφίες για τον έρωτα και την οικειότητα. Ακολούθησαν εκδόσεις για το ποδόσφαιρο, τη θρησκεία και τους εσωτερικούς χώρους των σπιτιών. Το εγχείρημα μετρά πλέον εννέα βιβλία και ένα zine περιορισμένης κυκλοφορίας, ενώ έχει παρουσιάσει φωτογραφικές επιλογές στο Κάιρο, στο Άμπου Ντάμπι, στο Λονδίνο, στο Λος Άντζελες, στη Νέα Υόρκη και στο Παρίσι.
Η πιο πρόσφατη μεγάλη έκδοση, το «Women / النساء», κυκλοφόρησε στις 21 Μαρτίου 2026. Περιλαμβάνει 216 σελίδες, έξι αναδιπλούμενα φύλλα και φωτογραφίες 72 δημιουργών, ανάμεσά τους οι Μίριαμ Μπουλός, Φάρα Αλ Κασίμι, Ράνια Μάταρ, Τάνια Χαμπτζούκα, Νιουσά Ταβακολιάν και Εντ Κάσι. Οι φωτογραφίες προέρχονται από διαφορετικές δεκαετίες και παρουσιάζουν γυναίκες σε σπίτια, εργασιακούς χώρους, γάμους, δρόμους, τοπία και οικογενειακές συγκεντρώσεις.
Στην αρχή, η Μπαντάρ είχε σκεφτεί να αφιερώσει το βιβλίο στη μητρότητα. Την απασχολούσε η κεντρική θέση της μητέρας στις οικογένειες της περιοχής, η σημασία της στη μετάδοση των παραδόσεων και στη διατήρηση των σχέσεων ανάμεσα στις γενιές. Όσο προχωρούσε η επιλογή των εικόνων, όμως, άρχισε να αισθάνεται άβολα. Η μητέρα είχε καταλάβει τόσο πολύ χώρο ώστε οι άλλες πλευρές της γυναικείας ζωής κινδύνευαν να μείνουν αθέατες.
«Η μητρότητα είναι κάτι πολύ όμορφο, ένα δώρο», εξηγεί. Αναγνωρίζει, ωστόσο, ότι η εξύψωσή της μπορεί να επιβάλλει στις γυναίκες μια συγκεκριμένη κοινωνική αποστολή, εκείνη της φροντίδας των άλλων. Η επιμελήτρια άλλαξε την κατεύθυνση του βιβλίου. Άρχισε να συμπεριλαμβάνει γυναίκες που εργάζονται, ερωτεύονται, οδηγούν μοτοσικλέτες, συμμετέχουν σε πολιτικούς αγώνες, κάνουν τέχνη, διασκεδάζουν, μεγαλώνουν παιδιά ή επιλέγουν άλλους τρόπους ζωής.
Η αλλαγή φαίνεται και στις φωτογραφίες. Σε ένα ασπρόμαυρο στιγμιότυπο του Γιάσερ Αλαουάν από έναν γάμο στην Ιορδανία το 1993, μια νύφη κάθεται στο κρεβάτι δίπλα σε μια άλλη γυναίκα. Στη φωτογραφία του Εντ Κάσι από το Κουρδιστάν του 1991, μια γυναίκα με πολύχρωμη παραδοσιακή φορεσιά στέκεται στο γρασίδι με τα χέρια στη μέση, ενώ πίσω της διακρίνονται άλλοι άνθρωποι. Η Ράνια Μάταρ φωτογραφίζει μια μοναχή στον Λίβανο το 2008, με το πέπλο της να σηκώνεται από τον αέρα, δίπλα στη θάλασσα. Οι εικόνες απέχουν μεταξύ τους ως προς τον τόπο, τη θρησκεία, την κοινωνική θέση και την εποχή. Η Μπαντάρ τις συγκεντρώνει σε μια έκδοση που επιτρέπει σε αυτές τις διαφορές να παραμείνουν ορατές.
Στο MAQAM, οι φωτογραφίες έχουν βγει και έξω από τις αίθουσες. Μεγάλες αναπαραγωγές καλύπτουν τις τζαμαρίες του κτιρίου, ώστε οι περαστικοί να μπορούν να τις βλέπουν από τον δρόμο. Τα υπόλοιπα έργα παρουσιάζονται στο εσωτερικό, κατά τη διάρκεια εκδηλώσεων του χώρου. Το ίδιο το βιβλίο, με τις διαφορετικές ιστορίες του, αποκτά έτσι μια νέα ζωή μέσα σε μια γειτονιά του Άμστερνταμ, όπου οι κοινότητες μεταναστών αποτελούν εδώ και δεκαετίες μέρος της κοινωνικής και πολιτιστικής ζωής.
Η συνεργασία με το Foam έχει για την ίδια ιδιαίτερη προσωπική σημασία. Μεγάλωσε επισκεπτόμενη τις εκθέσεις του μουσείου και προσπαθώντας να καταλάβει πώς δούλευαν οι άνθρωποι πίσω από αυτές. Έψαχνε τα ονόματα των επιμελητών, παρακολουθούσε τις δραστηριότητές τους και έκανε επανειλημμένα αιτήσεις για θέσεις εργασίας. Ήθελε να βρεθεί μέσα σε αυτόν τον κόσμο, να μάθει τη δουλειά και να αποκτήσει τη δυνατότητα να οργανώνει η ίδια φωτογραφικές παρουσιάσεις.
Οι αιτήσεις της δεν είχαν το αποτέλεσμα που περίμενε. Συνέχισε όμως να δουλεύει πάνω στο Middle East Archive, να αναζητά εικόνες, να γνωρίζει φωτογράφους και να δημιουργεί βιβλία. Έξι χρόνια μετά την πρώτη δημοσίευση στο Instagram, το μουσείο που ονειρευόταν να την προσλάβει συνεργάζεται μαζί της και ετοιμάζεται να παρουσιάσει το έργο της σε μια μεγάλη έκθεση το 2027.
Η Μπαντάρ το αντιμετωπίζει με μια σχεδόν παιχνιδιάρικη απορία. Αναρωτιέται τι θα είχε συμβεί αν είχε καταφέρει να πάρει κάποια από τις δουλειές για τις οποίες είχε κάνει αίτηση. Ίσως, λέει, να μην είχε ξεκινήσει ποτέ το δικό της εγχείρημα.
Στο δυτικό Άμστερνταμ, οι γυναίκες του Middle East Archive βρίσκονται ήδη στις τζαμαρίες ενός κτιρίου, ανάμεσα στα καταστήματα και στους δρόμους της γειτονιάς. Η ηλικιωμένη γυναίκα από το Αμιζμίζ εξακολουθεί να στέκεται μπροστά στον ζωγραφισμένο καταρράκτη της. Το τιρκουάζ μαντίλι της, τα λουλούδια και τα φανταστικά βουνά έχουν τώρα ταξιδέψει πολύ μακριά από το Μαρόκο. Η φωτογραφία κρατά την ημερομηνία και τον τόπο της: Αμιζμίζ, 2025. Κάποιος είχε στήσει εκείνο το φόντο, κάποιος στάθηκε μπροστά του και δύο άνθρωποι τράβηξαν τη φωτογραφία.
Με στοιχεία από Foam και Middle East Archive
