Το 1765, η Μαρία Λουίζα της Πάρμας στέκεται μπροστά στον ζωγράφο Λοράν Πεσέ φορώντας ένα εντυπωσιακό μεταξωτό φόρεμα. Η μέση της είναι εξαιρετικά στενή, ενώ η φούστα απλώνεται δεξιά και αριστερά, καταλαμβάνοντας σχεδόν ολόκληρο το πλάτος του πίνακα. Το πορτρέτο προορίζεται για τον μελλοντικό σύζυγό της, τον πρίγκιπα που αργότερα θα γίνει βασιλιάς Κάρολος Δ΄ της Ισπανίας. Περισσότερο από έναν αιώνα αργότερα, το 1873, ο Πιερ-Πολ-Λεόν Γκλεζ ζωγραφίζει μια γυναίκα μπροστά στον καθρέφτη της. Το σώμα της καλύπτεται από ένα μαλακό ένδυμα, η μέση σχεδόν χάνεται κάτω από το ύφασμα και η σιλουέτα αποκτά μια εντελώς διαφορετική μορφή.
Ανάμεσα στους δύο πίνακες μεσολαβούν 108 χρόνια. Η σύγκρισή τους συμπυκνώνει μια μεταβολή που, σύμφωνα με νέα επιστημονική έρευνα, συντελέστηκε σταδιακά στην ευρωπαϊκή ζωγραφική επί τρεις αιώνες. Από τα μέσα του 17ου έως τα μέσα του 20ού αιώνα, τα γυναικεία σώματα στα πορτρέτα παρουσιάζονται ολοένα λιγότερο καμπυλόγραμμα. Η διαφορά ανάμεσα στη μέση και στους γοφούς μειώνεται, ενώ αλλάζει και η ηλικία που φαίνεται να έχουν οι γυναίκες που απεικονίζονται.
Εργαστήριο Πίτερ Λέλι · Metropolitan Museum of Art
Ένα αυλικό πορτρέτο που συνδέει την εμφάνιση με τον πλούτο και την κοινωνική θέση.
Η μελέτη, που δημοσιεύτηκε στο επιστημονικό περιοδικό Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences και παρουσιάζεται σε νέο εκτενές δημοσίευμα της EL PAÍS, βασίστηκε σε 486 πίνακες με συνολικά 606 γυναικείες μορφές. Πρόκειται κυρίως για πορτρέτα γυναικών των ανώτερων κοινωνικών τάξεων της Γαλλίας και της Αγγλίας, ζωγραφισμένα από το 1650 έως το 1950.
Η Ζαν Μποβέ (Jeanne Bovet), ερευνήτρια στο Πανεπιστήμιο Northumbria της Βρετανίας και επικεφαλής της μελέτης, εξηγεί ότι τα πορτρέτα επιτρέπουν στους επιστήμονες να παρακολουθήσουν τις αλλαγές στην αναπαράσταση του σώματος σε μια περίοδο πολύ μεγαλύτερη από εκείνη που καλύπτει η φωτογραφία. Επιπλέον, τα περισσότερα δημιουργήθηκαν για να τα δουν άλλοι άνθρωποι: συγγενείς, υποψήφιοι σύζυγοι, μέλη της αυλής ή της υψηλής κοινωνίας. Η επιλογή του φορέματος, η στάση του σώματος και η παρουσίαση της εικονιζόμενης υπηρετούσαν συγκεκριμένες κοινωνικές προσδοκίες.
Για να εξετάσουν αυτή την ιστορία, οι ερευνητές ζήτησαν από περίπου 1.500 συμμετέχοντες να αξιολογήσουν τα πορτρέτα. Ορισμένοι εκτίμησαν το σχήμα του σώματος κάτω από τα ρούχα, άλλοι αξιολόγησαν τη γυναικεία σιλουέτα και την εμφάνιση, ενώ μια τρίτη ομάδα εξέτασε τα πρόσωπα. Στο επίκεντρο βρέθηκε η αναλογία μέσης προς γοφούς: ένας δείκτης που προκύπτει από τη διαίρεση της περιφέρειας της μέσης με την περιφέρεια των γοφών. Όσο μικρότερος είναι, τόσο εντονότερη εμφανίζεται συνήθως η διαφορά ανάμεσα στα δύο σημεία του σώματος.
Πιερ-Πολ-Λεόν Γκλεζ · Metropolitan Museum of Art
Η μορφή καλύπτεται από ένα ριχτό ένδυμα. Εκτιμώμενη αναλογία μέσης-γοφών 0,72.
Στο πορτρέτο της Μαρίας Λουίζας της Πάρμας, η εκτιμώμενη αναλογία ήταν μόλις 0,48, ενώ στη γυναίκα του Γκλεζ έφτανε το 0,72. Οι αριθμοί αφορούν τις εντυπώσεις των παρατηρητών από τις ζωγραφικές αναπαραστάσεις. Κανείς δεν γνωρίζει τις πραγματικές σωματικές αναλογίες των δύο γυναικών. Η ενδυμασία, η στάση και οι επιλογές του ζωγράφου επηρεάζουν καθοριστικά αυτό που βλέπουμε.
Αυτό φαίνεται ήδη στα πορτρέτα του 17ου αιώνα. Ο Πίτερ Λέλι, ένας από τους σημαντικότερους ζωγράφους της αγγλικής αυλής, απεικόνιζε τις αριστοκράτισσες ανάμεσα σε βαριά υφάσματα, πλούσια φορέματα και θεατρικά σκηνικά. Στο πορτρέτο της Μπάρμπαρα Βίλιερς, δούκισσας του Κλίβελαντ, το μεταξωτό ένδυμα, οι πτυχώσεις και η στάση της αναδεικνύουν μια συγκεκριμένη ιδέα για τη γυναικεία ομορφιά. Η κοινωνική θέση, η πολυτέλεια και η σωματική γοητεία παρουσιάζονται μαζί.
Λίγα χρόνια νωρίτερα, ο Ρούμπενς είχε ζωγραφίσει την Έλενα Φουρμάν να βγαίνει από το λουτρό, σε μια από τις γνωστότερες εικόνες της γυναικείας σάρκας στην ευρωπαϊκή τέχνη. Το γυμνό σώμα, η πληθωρικότητα και οι έντονες καμπύλες βρίσκονται στο επίκεντρο του πίνακα. Το συγκεκριμένο έργο προηγείται της περιόδου που εξέτασε η νέα έρευνα και ανήκει σε διαφορετικό είδος ζωγραφικής. Παραμένει, ωστόσο, χαρακτηριστικό του τρόπου με τον οποίο η μπαρόκ τέχνη μπορούσε να εξυμνεί τη σωματική πληρότητα.
Ζαν-Ογκίστ-Ντομινίκ Ενγκρ · Metropolitan Museum of Art
Το γαλάζιο μεταξωτό φόρεμα διατηρεί την αυστηρά ελεγχόμενη σιλουέτα της αριστοκρατικής προσωπογραφίας.
Στα πορτρέτα των αριστοκρατισσών του 18ου αιώνα, η ίδια έμφαση μπορούσε να επιτευχθεί με τη βοήθεια της ενδυμασίας. Οι κορσέδες περιόριζαν τη μέση, ενώ οι εσωτερικές κατασκευές των φορεμάτων άνοιγαν τη φούστα σε εντυπωσιακό πλάτος. Στη Μαρία Λουίζα της Πάρμας, το φόρεμα σχηματίζει σχεδόν μια αρχιτεκτονική κατασκευή γύρω από το σώμα. Η εικόνα της νεαρής γυναίκας συνδέεται με την κοινωνική της θέση και με τον δυναστικό γάμο που επρόκειτο να ακολουθήσει.
Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι η αναλογία μέσης προς γοφούς ήταν ιδιαίτερα χαμηλή στα πορτρέτα γύρω στα μέσα του 18ου αιώνα και άρχισε να αυξάνεται σταδιακά μετά το 1750. Η αλλαγή παρουσίασε διακυμάνσεις και δεν ακολούθησε την ίδια πορεία σε κάθε εποχή ή ζωγραφική σχολή. Η γενική τάση, ωστόσο, παραμένει ευδιάκριτη: οι γυναικείες μορφές αποκτούν πιο ευθύγραμμες σιλουέτες, με λιγότερο τονισμένη τη διαφορά μέσης και γοφών.
Η μεταβολή γίνεται ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα όταν φτάνουμε στον 19ο αιώνα. Στο πορτρέτο της πριγκίπισσας ντε Μπρολί, που φιλοτέχνησε ο Ζαν-Ογκίστ-Ντομινίκ Ενγκρ μεταξύ 1851 και 1853, η μέση εξακολουθεί να τονίζεται από το λαμπερό γαλάζιο φόρεμα, ενώ το μετάξι, η δαντέλα και τα κοσμήματα δηλώνουν τον πλούτο της εικονιζόμενης. Η εικόνα διατηρεί την αυστηρή κομψότητα της αριστοκρατικής προσωπογραφίας, παρά τις αλλαγές που έχουν αρχίσει να εμφανίζονται στην ευρωπαϊκή ζωγραφική.
Τζον Σίνγκερ Σάρτζεντ · Metropolitan Museum of Art
Το πορτρέτο της Βιρζινί Γκοτρό, που προκάλεσε σκάνδαλο στο Παρίσι εξαιτίας της εμφάνισης της εικονιζόμενης.
Το 1884, η «Μαντάμ Χ» του Τζον Σίνγκερ Σάρτζεντ προκαλεί σκάνδαλο στο Παρίσι. Η Βιρζινί Γκοτρό εμφανίζεται με ένα μαύρο φόρεμα που τονίζει τη σιλουέτα της, με γυμνούς ώμους και το κεφάλι στραμμένο στο πλάι. Η αρχική εκδοχή του πίνακα έδειχνε τη μία τιράντα του φορέματος να έχει γλιστρήσει από τον ώμο της. Οι αντιδράσεις ήταν τόσο έντονες ώστε ο ζωγράφος αργότερα την ξαναζωγράφισε στη θέση της. Το περιστατικό δείχνει πόσο αυστηρά μπορούσε η κοινωνία να ελέγχει τη δημόσια εικόνα μιας γυναίκας, ακόμη και όταν εκείνη συμμετείχε ενεργά στη διαμόρφωσή της.
Την ίδια περίπου εποχή, ο Πολ Σεζάν ζωγραφίζει τη σύζυγό του, Ορτάνς Φικέ, καθισμένη με ένα κόκκινο φόρεμα. Στο πορτρέτο του 1888–1890, το σώμα εντάσσεται σε μια σύνθεση γεμάτη γεωμετρικές σχέσεις. Η καρέκλα, το φόρεμα, τα χέρια και το πρόσωπο αποκτούν μια ιδιαίτερη ζωγραφική βαρύτητα. Η ανθρώπινη μορφή παρουσιάζεται μέσα από το προσωπικό εικαστικό λεξιλόγιο του Σεζάν, υπενθυμίζοντας πόσο σημαντικό ρόλο παίζει και ο τρόπος με τον οποίο κάθε καλλιτέχνης αντιλαμβάνεται τη ζωγραφική.
Η νέα μελέτη εντοπίζει παράλληλα μια μεταβολή στα πρόσωπα των γυναικών. Όσο προχωρούν οι αιώνες, οι μορφές που απεικονίζονται εκτιμάται ότι έχουν μεγαλύτερη ηλικία. Σύμφωνα με τους ερευνητές, η αλλαγή αυτή συμβαδίζει με τη σταδιακή υποχώρηση της έντονα τονισμένης γυναικείας σιλουέτας.
Πολ Σεζάν · Metropolitan Museum of Art
Η Ορτάνς Φικέ και η ιδιαίτερη γεωμετρία του σώματος στη ζωγραφική του Σεζάν.
Μια πιθανή εξήγηση αναζητείται στις δημογραφικές μεταβολές που γνώρισε η Ευρώπη από τα τέλη του 18ου αιώνα. Η μείωση της παιδικής θνησιμότητας, η σταδιακή πτώση των γεννήσεων και η αύξηση της ηλικίας κατά την οποία οι γυναίκες παντρεύονταν και αποκτούσαν παιδιά άλλαζαν την κοινωνική ζωή. Οι συγγραφείς εξετάζουν κατά πόσο αυτές οι εξελίξεις συνδέονται με την απομάκρυνση των ζωγραφικών προτύπων από τις σωματικές αναλογίες που θεωρούνται ενδείξεις νεότητας και αναπαραγωγικού δυναμικού.
Η σχέση, όμως, παραμένει αβέβαιη. Όταν οι επιστήμονες συνυπολόγισαν τη χρονολογία δημιουργίας των πινάκων, η στατιστική σύνδεση ανάμεσα στη μείωση της γεννητικότητας και στη μεταβολή της σιλουέτας εξασθένησε. Η ενδυμασία, οι καλλιτεχνικές συμβάσεις, οι αλλαγές στον γάμο και η κοινωνική θέση των γυναικών εξελίσσονταν επίσης κατά την ίδια περίοδο. Τα διαθέσιμα στοιχεία δεν επιτρέπουν να απομονωθεί μία συγκεκριμένη αιτία.
Υπάρχει και ένα ακόμη σημαντικό όριο: οι 606 γυναίκες της έρευνας προέρχονται από τις ανώτερες κοινωνικές τάξεις. Είχαν μεγαλύτερη δυνατότητα να παραγγείλουν πορτρέτα, να επιλέξουν πολυτελή ενδύματα και να επηρεάσουν τον τρόπο με τον οποίο θα εμφανίζονταν δημόσια. Οι γυναίκες των λαϊκών στρωμάτων, οι αγρότισσες και οι εργάτριες απουσιάζουν ουσιαστικά από αυτό το υλικό. Η ιστορία που αφηγούνται οι πίνακες αφορά τις εικόνες που παρήγαγαν και διέδιδαν οι κοινωνικές ελίτ της Γαλλίας και της Αγγλίας.
Έθελ Ράιτ · National Portrait Gallery
Η σουφραζέτα με τα χρώματα του κινήματος για την ψήφο των γυναικών. Ένα πορτρέτο με ξεκάθαρη πολιτική ταυτότητα.
Στις αρχές του 20ού αιώνα, η γυναικεία προσωπογραφία καταγράφει νέες δημόσιες ταυτότητες. Στο πορτρέτο της σουφραζέτας Κρίσταμπελ Πάνκχερστ, που παρουσίασε η Έθελ Ράιτ το 1909, η γυναικεία μορφή στέκεται όρθια, με το χέρι απλωμένο και το φόρεμά της να φέρει τα χρώματα του κινήματος για την ψήφο των γυναικών. Η εικόνα συνδέεται με την πολιτική δράση, τη δημόσια παρουσία και τη διεκδίκηση δικαιωμάτων. Πρόκειται για ένα ενδιαφέρον παράλληλο παράδειγμα της εποχής, ανεξάρτητα από το αν συμπεριλήφθηκε στο δείγμα της μελέτης.
Η έρευνα δείχνει ότι η αλλαγή στα πρότυπα της γυναικείας εμφάνισης είχε αρχίσει πολύ πριν από την εποχή των περιοδικών μόδας, του Χόλιγουντ και της διαφήμισης. Τα ευρωπαϊκά πορτρέτα διατηρούν τις επιλογές των ανθρώπων που τα παρήγγειλαν, τις κοινωνικές φιλοδοξίες τους και τις αισθητικές συνήθειες κάθε εποχής. Μέσα από τα φορέματα, τις στάσεις και τις μορφές τους, μπορούμε να παρακολουθήσουμε πώς άλλαζε η εικόνα της γυναικείας ομορφιάς.
Από την τεράστια μεταξωτή φούστα της Μαρίας Λουίζας της Πάρμας μέχρι τη γυναίκα που στέκεται μπροστά στον καθρέφτη του Γκλεζ, οι πίνακες αποκαλύπτουν πόση ιστορία μπορεί να κρύβει η γραμμή ενός φορέματος.
Τριακόσια χρόνια ζωγραφικής διασώζουν τις μορφές των γυναικών που στάθηκαν μπροστά στους καλλιτέχνες, μαζί με όσα οι ίδιες και η κοινωνία τους ήθελαν να φαίνονται.
Με στοιχεία από EL PAÍS, Proceedings of the Royal Society B, The Metropolitan Museum of Art, National Portrait Gallery














