Την περασμένη Παρασκευή, μια γυναίκα πέθανε από πνευμονία «αδιευκρίνιστης» αιτιολογίας στη Σιβηρία, αφού ενδέχεται να είχε εκτεθεί στην πανώλη.
Ρωσικά μέσα ενημέρωσης μετέδωσαν ότι σχεδόν 200 άνθρωποι μπήκαν σε καραντίνα. Οι αρχές έσπευσαν να καθησυχάσουν την κοινή γνώμη, όμως στο διαδίκτυο οι εικασίες και η ανησυχία εξαπλώθηκαν.
Η 28χρονη, Ντάρια Σιπιλόβα, εργαζόταν στο Ινστιτούτο Κατά της Πανώλης στην περιοχή Ιρκούτσκ της Σιβηρίας. Σύμφωνα με ανεπιβεβαίωτες πληροφορίες, εμφάνισε συμπτώματα που έμοιαζαν με πνευμονία είτε μετά το σπάσιμο ενός δοκιμαστικού σωλήνα που περιείχε το βακτήριο της πανώλης είτε έπειτα από αποστολή στην περιοχή Μπουριατία, στα σύνορα με τη Μογγολία. Στην περιοχή αυτή η πανώλη είναι ενδημική στους άγριους πληθυσμούς ζώων.
Μέχρι στιγμής δεν έχει επιβεβαιωθεί επισήμως η αιτία θανάτου της Σιπιλόβα και, σύμφωνα με πληροφορίες, οι εργαστηριακές εξετάσεις βρίσκονται σε εξέλιξη. Ένα πράγμα, ωστόσο, είναι σαφές: οι ειδικοί εκτιμούν ότι το περιστατικό είναι απίθανο να οδηγήσει σε παγκόσμια έξαρση της πανώλης.
Γιατί αποκλείεται το ενδεχόμενο πανώλης
Η πανώλη προκαλείται από το βακτήριο Yersinia pestis. Κλινικά, διακρίνεται σε τρεις μορφές: τη βουβωνική, την πνευμονική και τη σηψαιμική πανώλη.
Η βουβωνική πανώλη είναι η συχνότερη μορφή και μεταδίδεται μέσω του τσιμπήματος μολυσμένων ψύλλων. Μόλις το βακτήριο εισέλθει στον ανθρώπινο οργανισμό, μετακινείται στους λεμφαδένες, όπου προκαλεί επώδυνα οιδήματα, τα λεγόμενα «βουβώνες», στη βουβωνική χώρα, τον λαιμό και τις μασχάλες. Η μετάδοση της βουβωνικής πανώλης από άνθρωπο σε άνθρωπο είναι σπάνια, όμως το βακτήριο μπορεί να περάσει στο αίμα, προκαλώντας σηψαιμική πανώλη, ή στους πνεύμονες, προκαλώντας πνευμονική πανώλη.
Σε αντίθεση με τις άλλες μορφές της νόσου, η πνευμονική πανώλη μπορεί να μεταδοθεί από άνθρωπο σε άνθρωπο μέσω μικροσκοπικών σταγονιδίων που απελευθερώνονται στον αέρα όταν ένα μολυσμένο άτομο βήχει ή φτερνίζεται. Η πνευμονική πανώλη είναι επίσης συνήθως θανατηφόρα εάν δεν αντιμετωπιστεί έγκαιρα, ενώ ο χρόνος από την έκθεση στο βακτήριο έως την εμφάνιση συμπτωμάτων μπορεί να είναι μόλις 24 ώρες.
Ο Μαύρος Θάνατος, που προκλήθηκε από τη βουβωνική και την πνευμονική πανώλη, σκότωσε περισσότερους από 25 εκατομμύρια ανθρώπους στην Ευρώπη τον 14ο αιώνα, εξολοθρεύοντας από το ένα τρίτο έως τα δύο τρίτα του πληθυσμού. Η εξάπλωσή του διευκολύνθηκε από το άνοιγμα νέων εμπορικών οδών και την εισαγωγή προϊόντων, όπως σιτηρά και αλεύρι, μέσω πλοίων.
Ωστόσο, οι σύγχρονες συνθήκες είναι πολύ λιγότερο ευνοϊκές για την εξάπλωση της πανώλης.
Καταρχάς, παρότι η πνευμονική μορφή της Yersinia pestis είναι σχεδόν πάντα θανατηφόρα αν δεν αντιμετωπιστεί, σήμερα μπορεί να αντιμετωπιστεί με απλά και ευρέως διαθέσιμα αντιβιοτικά.
«Έχουμε δύο θεραπείες που είναι πολύ αποτελεσματικές για τη βουβωνική πανώλη», λέει ο Πιέρο Ολιαρό, καθηγητής λοιμωδών νοσημάτων που συνδέονται με τη φτώχεια στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης.
H πνευμονική πανώλη μπορεί να μεταδοθεί μόνο μετά την εμφάνιση συμπτωμάτων
Το 2025, ο Ολιαρό και οι συνεργάτες του δημοσίευσαν την πρώτη τυχαιοποιημένη, ελεγχόμενη κλινική δοκιμή για τη θεραπεία της βουβωνικής πανώλης στη Μαδαγασκάρη. Η μελέτη έδειξε ότι δύο αντιβιοτικά – η από του στόματος σιπροφλοξασίνη και ένα ενέσιμο αμινογλυκοσίδιο – ήταν αποτελεσματικά στην αντιμετώπιση της βουβωνικής πανώλης στο 91% και 92% των περιπτώσεων αντίστοιχα. Ακόμη και στις λίγες περιπτώσεις όπου η νόσος εξελίχθηκε σε πνευμονική πανώλη, το 85% των ασθενών ανάρρωσε και επέζησε χάρη στην έγκαιρη θεραπεία.
Ένας ακόμη λόγος για τον οποίο μια πανδημία πανώλης θεωρείται πολύ απίθανη είναι ότι, σε αντίθεση με τον ιό Covid-19, η πνευμονική πανώλη μπορεί να μεταδοθεί μόνο μετά την εμφάνιση συμπτωμάτων. Αυτό συμβαίνει συνήθως μέσα σε 24 ώρες. Τα συμπτώματα είναι σοβαρά και εμφανή. Αυτό σημαίνει ότι τυχόν νέα περιστατικά μπορούν να εντοπιστούν, να απομονωθούν και να αντιμετωπιστούν γρήγορα, προτού υπάρξει περαιτέρω μετάδοση.
Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, όλες οι επαφές των ασθενών έχουν, σύμφωνα με πληροφορίες, εντοπιστεί και παρακολουθούνται, ενώ μέχρι στιγμής κανείς δεν έχει εμφανίσει συμπτώματα. Η συγκεκριμένη αντιμετώπιση είναι σύμφωνη με τις οδηγίες δημόσιας υγείας των αμερικανικών Κέντρων Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων (CDC), τα οποία συστήνουν τον εντοπισμό των ατόμων που θεωρούνται ότι διατρέχουν κίνδυνο, ώστε να παρακολουθούνται, να υποβάλλονται σε εξετάσεις, να τίθενται σε καραντίνα και να λαμβάνουν αντιβιοτική αγωγή.
Ο Κρίστιαν Λίντμαϊερ, εκπρόσωπος του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, ανακοίνωσε την αρχική εκτίμηση κινδύνου του οργανισμού την Τρίτη. Ο κίνδυνος είναι «μέτριος έως χαμηλός για το Ιρκούτσκ, χαμηλός για τη Ρωσική Ομοσπονδία συνολικά και πολύ χαμηλός για την ευρωπαϊκή περιοχή του ΠΟΥ», δήλωσε στους δημοσιογράφους.
Σε γενικές γραμμές, η μετάδοση λοιμώξεων σε εργαστηριακό περιβάλλον είναι εξαιρετικά σπάνια, καθώς συνήθως εφαρμόζονται αυστηρά πρωτόκολλα για την αποτροπή τυχαίας έκθεσης.
Ένας από τους βασικούς λόγους για τους οποίους η πανώλη εξαπλώθηκε τόσο γρήγορα τον 14ο αιώνα ήταν οι γενικά κακές συνθήκες διαβίωσης εκείνης της εποχής. Σκουπίδια και υπολείμματα τροφών κατέκλυζαν τους δρόμους, δημιουργώντας ιδανικές συνθήκες για τη φωλιά των μαύρων αρουραίων, οι οποίοι φιλοξενούσαν τους ψύλλους που μετέδιδαν την ασθένεια. Οι άνθρωποι ζούσαν σε πολύ κοντινή απόσταση μεταξύ τους, ενώ οι έμποροι περνούσαν μήνες σε ασφυκτικά γεμάτα πλοία.
Αυτές οι συνθήκες δεν υφίστανται πλέον σε μεγάλο μέρος του κόσμου.
Πανώλη: Δεν είναι νόσος του παρελθόντος
Ωστόσο, είναι σημαντικό να επισημανθεί ότι η πανώλη δεν είναι απλώς μια ασθένεια του παρελθόντος. Η νόσος είναι ενδημική σε πληθυσμούς τρωκτικών στην Αφρική, την Ασία, τη Νότια Αμερική, αλλά ακόμη και στις ΗΠΑ.
Κάθε χρόνο καταγράφονται και κρούσματα σε ανθρώπους. Στις ΗΠΑ, για παράδειγμα, αναφέρονται κατά μέσο όρο επτά περιστατικά πανώλης σε ανθρώπους κάθε χρόνο. Σε ορισμένες περιοχές του κόσμου σημειώνονται επίσης κατά διαστήματα τοπικές εξάρσεις, κατά τις οποίες καταγράφεται μετάδοση της πνευμονικής πανώλης από άνθρωπο σε άνθρωπο.
Το 2017, μια έξαρση στη Μαδαγασκάρη οδήγησε σε 2.417 κρούσματα πανώλης και 209 θανάτους. Ωστόσο, όπως επισημαίνει ο Ολιαρό, το γεγονός ότι η έξαρση τελικά περιορίστηκε και έληξε αποτελεί ένδειξη ότι οι επιδημίες πανώλης τείνουν να παραμένουν περιορισμένες. Συνήθως δεν εξελίσσονται σε πανδημίες.
Παρότι, επομένως, μια έξαρση πανώλης είναι απίθανο να εξαπλωθεί πραγματικά σε ολόκληρο τον κόσμο, αυτό δεν σημαίνει ότι δεν πρέπει να επενδύουμε στη θεραπεία και την πρόληψη της νόσου.
«Μπορεί να μην επηρεάζει μεγάλο αριθμό ανθρώπων σε παγκόσμια κλίμακα, αλλά εξακολουθεί να προκαλεί ανθρώπινο πόνο», λέει ο Ολιαρό. «Είναι μια σημαντική ασθένεια και, επομένως, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι η πανώλη υπάρχει».
Με πληροφορίες από BBC
