Ένα χάλκινο λιοντάρι από την ισλαμική Ισπανία, ένα οθωμανικό κύπελλο από νεφρίτη με ρουμπίνια και χρυσό, δύο περίτεχνες θήκες γραφής των Μουγκάλ και μια μαμελουκική λεκάνη που βαφτίστηκε, αιώνες αργότερα, ως γαλλικό βασιλικό κειμήλιο.
Το Λούβρο δανείζει 26 έργα από τη συλλογή ισλαμικής τέχνης του στο Εθνικό Μουσείο Ασιατικής Τέχνης του Smithsonian, στην Ουάσινγκτον, για την έκθεση From the Louvre: Masterpieces of Islamic Art, που θα παρουσιαστεί από τις 26 Σεπτεμβρίου 2026 έως τις 18 Ιανουαρίου 2027. Αρκετά από τα έργα δεν έχουν παρουσιαστεί ποτέ ξανά στις ΗΠΑ.
Η έκθεση καλύπτει μια τεράστια γεωγραφική και χρονική διαδρομή: από τον 7ο έως τον 19ο αιώνα και από τη σημερινή Ισπανία έως την Ινδία. Στην Ουάσινγκτον θα ταξιδέψουν ζωγραφικά έργα, κεραμικά, μεταλλοτεχνία, νεφρίτης, γυάλινα αντικείμενα και αρχιτεκτονικά στοιχεία, με μοναδική αμερικανική στάση το Smithsonian.
Ανάμεσα στα πιο εντυπωσιακά αντικείμενα βρίσκεται το «Λιοντάρι του Monzón», ένα χάλκινο γλυπτό του 10ου ή 11ου αιώνα από την ισλαμική Ισπανία. Δεν είναι απλώς ένα ζώο φτιαγμένο σε μέταλλο, αλλά ένα αντικείμενο εξουσίας, διακόσμησης και συμβολικής παρουσίας, από εκείνα που συμπυκνώνουν σε μικρή κλίμακα έναν ολόκληρο πολιτισμό υλικής πολυτέλειας.
Φωτ.: © GrandPalaisRmn / Musée du Louvre / Mathieu Rabeau
Δίπλα του θα παρουσιαστούν ένα μεγάλο οθωμανικό κεραμικό πιάτο του 15ου αιώνα και ένα οθωμανικό κύπελλο από νεφρίτη, με ρουμπίνια και χρυσό, φτιαγμένο γύρω στο 1550-1600. Αντικείμενα εύθραυστα και επιβλητικά μαζί, όπου η δεξιοτεχνία δεν λειτουργεί ως διακόσμηση, αλλά ως δήλωση κύρους.
Η έκθεση δεν κοιτάζει τα έργα μόνο ως «αριστουργήματα» με τη δυτική, μουσειακή έννοια. Θέλει να δείξει πώς αυτά τα αντικείμενα θεωρήθηκαν ήδη εξαιρετικά μέσα στις ισλαμικές παραδόσεις όπου δημιουργήθηκαν. Η λέξη tuhfa, που παραπέμπει σε έργα σπάνιας δεξιοτεχνίας, πολύτιμα και άξια να προσφερθούν ως δώρα, είναι κεντρική για την ανάγνωση της έκθεσης.
Αυτή η ιδέα του δώρου διατρέχει πολλά από τα έργα. Δύο ελεφαντοστέινες θήκες γραφής, στολισμένες σαν κοσμήματα, παραγγέλθηκαν τον 17ο αιώνα από τον αυτοκράτορα Τζαχανγκίρ των Μουγκάλ και προσφέρθηκαν στον Σάχη Αμπάς Α΄ της Περσίας και στον μεγάλο βεζίρη του. Αιώνες αργότερα, τα αντικείμενα αποκτήθηκαν από τον Λουί Καρτιέ, περνώντας από την αυλή και τη διπλωματία στη συλλεκτική ιστορία της Ευρώπης.
Φωτ.: © Musée du Louvre, Dist. GrandPalaisRmn / Hervé Lewandowski
Ακόμη πιο σύνθετη είναι η ιστορία της μαμελουκικής λεκάνης από την Αίγυπτο ή τη Συρία, γνωστής σήμερα ως «Βαπτιστήριο του Αγίου Λουδοβίκου». Φτιαγμένη γύρω στο 1325-1340, πλούσια ένθετη με ασήμι και χρυσό, πιθανότατα προοριζόταν αρχικά για τελετουργικό πλύσιμο χεριών. Μέσα σε περίπου έναν αιώνα βρέθηκε στη Γαλλία και το 1606 χρησιμοποιήθηκε για τη βάπτιση του μελλοντικού Λουδοβίκου ΙΓ΄.
Αργότερα, το αντικείμενο συνδέθηκε με τον Άγιο Λουδοβίκο, δηλαδή τον βασιλιά Λουδοβίκο Θ΄, παρότι είχε κατασκευαστεί δεκαετίες μετά τον θάνατό του. Για αιώνες, η μαμελουκική του καταγωγή ξεχάστηκε και στη θέση της χτίστηκε μια γαλλική βασιλική ταυτότητα. Μόνο τον 20ό αιώνα αποκαταστάθηκε η προέλευσή του.
Προς την ίδια κατεύθυνση κινείται και ένα πορτρέτο του Πέρση ηγεμόνα Φατχ-Αλί Σαχ Κατζάρ, έργο του 18ου αιώνα που είχε προσφερθεί στον Ναπολέοντα ως διπλωματικό δώρο. Η διαδρομή του δείχνει πώς η εικόνα ενός ηγεμόνα μπορούσε να λειτουργήσει ως πολιτικό μήνυμα, ως τεκμήριο συμμαχίας ή επιθυμίας αναγνώρισης, πολύ πριν γίνει αντικείμενο μουσειακής έκθεσης.
Ανάλογα φορτισμένη είναι και η ιστορία ενός μαμελουκικού μεταλλικού αγγείου που πέρασε στη συλλογή του Πάπα Ουρβανού Η΄ τον 17ο αιώνα. Τα αντικείμενα αυτά δεν κινούνταν μόνο ανάμεσα σε αγορές και συλλέκτες· περνούσαν από θρησκευτικές, βασιλικές και διπλωματικές διαδρομές, αλλάζοντας χρήση, όνομα και συμβολικό βάρος σε κάθε νέο περιβάλλον.
Εκεί βρίσκεται και η πιο ενδιαφέρουσα πλευρά της έκθεσης: δεν παρουσιάζει μόνο ωραία αντικείμενα, αλλά αντικείμενα που έχασαν, άλλαξαν ή ξαναβρήκαν την ταυτότητά τους. Έργα που ταξίδεψαν ως δώρα, πέρασαν από αυλές, συλλέκτες, παλάτια, εκκλησιαστικές και μουσειακές συλλογές, και σήμερα διαβάζονται ξανά μέσα από τις διαδρομές τους.
Φωτ.: © Musée du Louvre, Dist. GrandPalaisRmn / Raphaël Chipault
Η συνεργασία του Λούβρου με το Smithsonian αποκτά έτσι και διάσταση πολιτιστικής διπλωματίας. Πολλά από τα έργα της έκθεσης υπήρξαν κάποτε αντικείμενα ανταλλαγής, συμμαχίας ή προσωπικού κύρους. Τώρα ταξιδεύουν ξανά, όχι πια από αυλή σε αυλή, αλλά από μουσείο σε μουσείο, μέσα σε έναν διαφορετικό κόσμο όπου τα μεγάλα ιδρύματα καλούνται να εξηγήσουν όχι μόνο τι έχουν στις συλλογές τους, αλλά και πώς έφτασε εκεί.
Η σχέση του Smithsonian με το Λούβρο έχει και ιστορικό βάθος. Ο Τσαρλς Λανγκ Φριρ, ιδρυτής του μουσείου που εξελίχθηκε στο Εθνικό Μουσείο Ασιατικής Τέχνης, είχε αναπτύξει δεσμούς με επιμελητές και εμπόρους στη Γαλλία, ενώ οι πρώιμες εκθέσεις ισλαμικής τέχνης που είχε δει στο Λούβρο επηρέασαν τη δική του σκέψη για το πώς ένα μουσείο μπορεί να αφηγηθεί την τέχνη πέρα από τα εθνικά σύνορα.
Η έκθεση συνδέεται επίσης με τους εορτασμούς για τα 250 χρόνια από την ανεξαρτησία των ΗΠΑ. Για το Smithsonian, λειτουργεί ως μια μεγάλη χειρονομία πάνω στην ιστορία της ανταλλαγής, της διπλωματίας και της πολιτισμικής μνήμης. Για το Λούβρο, είναι μια σπάνια προβολή της ισλαμικής συλλογής του πέρα από την Ευρώπη.
Φωτ.: © Musée du Louvre, Dist. GrandPalaisRmn / Hervé Lewandowski
Στο τέλος, το πιο ενδιαφέρον ερώτημα δεν είναι μόνο ποια έργα θεωρούνται αριστουργήματα. Είναι ποιος τα ονόμασε έτσι, ποιος τα μετέφερε, ποιος τα ξέχασε, ποιος τα ξαναδιάβασε και ποια ιστορία κουβαλούν όταν εμφανίζονται ξανά, φωτισμένα, σε μια αίθουσα μουσείου.
Με στοιχεία από The Art Newspaper
