Όποιος πιστεύει ότι η σημερινή κοινωνία είναι υπερβολικά σεξουαλικοποιημένη, δεν έχει παρά να επισκεφθεί το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Νάπολης. Εκεί, σε μια αίθουσα γνωστή ως Gabinetto Segreto, το «Μυστικό Δωμάτιο», φυλάσσονται αδιάψευστες αποδείξεις ότι οι Ρωμαίοι, πριν από δύο χιλιάδες χρόνια, δεν ήταν λιγότερο παθιασμένοι με το σεξ από έναν σημερινό έφηβο που μόλις ανακάλυψε το Pornhub. Αγάλματα, αγγεία και τοιχογραφίες απεικονίζουν κάθε λογής ερωτικές περιπτύξεις, με πρωταγωνιστές άνδρες, γυναίκες, θεούς, κύκνους, ακόμη και κατσίκες.
Η πορνογραφία, με άλλα λόγια, δεν είναι εφεύρεση της εποχής μας. Αυτό που αλλάζει είναι ο τρόπος με τον οποίο παράγεται, διακινείται και καταναλώνεται. Και οι αλλαγές αυτές, όπως υποστηρίζει η δημοσιογράφος των Financial Times Πατρίσια Νίλσον σε ένα καινούργιο βιβλίο της για τη βιομηχανία του πορνό (Guilty Pleasure: The Pornification of the Internet, the Economy, and Everything Else. Farrar, Straus and Giroux), δεν επηρεάζουν μόνο τη σεξουαλική μας ζωή. Έχουν συμβάλει καθοριστικά στη διαμόρφωση του ίδιου του διαδικτύου.
Από τις τοιχογραφίες της Πομπηίας περάσαμε στις κινηματογραφικές αίθουσες, στις βιντεοκασέτες και, τελικά, στις αχανείς ψηφιακές πλατφόρμες, όπου αμέτρητοι επαγγελματίες επιδίδονται σε επιδεικτικές αναπαραστάσεις της ηδονής. Το διαδίκτυο μεταμόρφωσε την πορνογραφία, αλλά και η πορνογραφία, με τη σειρά της, άφησε το αποτύπωμά της στην τεχνολογική και οικονομική αρχιτεκτονική του διαδικτύου.
Γιατί μια βιομηχανία με τεράστια οικονομική, τεχνολογική και πολιτισμική επιρροή εξακολουθεί να αντιμετωπίζεται σαν να πρόκειται για μια περιθωριακή δραστηριότητα που δεν αξίζει σοβαρή μελέτη;
Παραδόξως, το πορνό βρισκόταν πιο κοντά στην κυρίαρχη κουλτούρα πριν από την ψηφιακή εποχή. Στη δεκαετία του 1970, ταινίες όπως το περίφημο Deep Throat σημείωναν τεράστια εισπρακτική επιτυχία και αποτελούσαν αντικείμενο δημόσιας συζήτησης. Στα τέλη της προηγούμενης δεκαετίας, ένας στους τέσσερις Αμερικανούς φοιτητές διάβαζε το Playboy — για τα άρθρα του, φυσικά.
Η κατάσταση άλλαξε τη δεκαετία του 1980. Η συντηρητική αντεπίθεση της εποχής Ρίγκαν και η σφοδρή κριτική ενός τμήματος του φεμινιστικού κινήματος έσπρωξαν την πορνογραφία στο περιθώριο της δημόσιας ζωής. Οι θεατές της αποσύρθηκαν στην ιδιωτικότητα της βιντεοκασέτας και της καλωδιακής τηλεόρασης. Το πορνό δεν εξαφανίστηκε· απλώς έγινε λιγότερο ορατό.
Η έλευση του διαδικτύου ανέτρεψε για άλλη μια φορά τα δεδομένα. Η πορνογραφία υπήρξε μία από τις πρώτες μορφές ψυχαγωγίας που βρήκαν μαζικό κοινό στο διαδίκτυο και, στην πορεία, συνέβαλε στην καθιέρωση κανόνων και τεχνολογιών που σήμερα θεωρούμε αυτονόητους.
Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα του άρθρου 230 του αμερικανικού νόμου Communications Decency Act του 1996, που προστατεύει τις διαδικτυακές πλατφόρμες από ορισμένες νομικές ευθύνες για το περιεχόμενο που ανεβάζουν οι χρήστες τους. Πρόκειται για μία από τις θεμελιώδεις νομικές διατάξεις πάνω στις οποίες στηρίχθηκε η ανάπτυξη υπηρεσιών από τη Wikipedia μέχρι το TikTok. Και όμως, στην ιστορία που οδήγησε στη θέσπισή της πρωταγωνιστούσε το Playboy, το οποίο είχε στραφεί δικαστικά εναντίον ενός διαδικτυακού φόρουμ που αναδημοσίευε παράνομα φωτογραφίες του.
Η συμβολή της βιομηχανίας του πορνό δεν περιορίζεται στη νομοθεσία. Πολλές τεχνολογικές και εμπορικές πρακτικές δοκιμάστηκαν πρώτα στις ιστοσελίδες ενηλίκων και αργότερα υιοθετήθηκαν από ολόκληρο το διαδίκτυο. Οι ζωντανές βιντεομεταδόσεις, που σήμερα χρησιμοποιούνται για επαγγελματικές συναντήσεις ή οικογενειακές συνομιλίες, αναπτύχθηκαν σε σημαντικό βαθμό χάρη στη ζήτηση για διαδικτυακό ερωτικό θέαμα. Ιστοσελίδες όπως το Babes4U συγκαταλέγονταν στις πρώτες επιχειρήσεις που δέχονταν πληρωμές με πιστωτική κάρτα online.
Ακόμη και η πρακτική των ψηφιακών φιλοδωρημάτων, με τα οποία οι θεατές επιβραβεύουν έναν δημιουργό περιεχομένου ή πληρώνουν για να κερδίσουν την προσοχή του, διαδόθηκε αρχικά στις ερωτικές πλατφόρμες. Αργότερα έγινε μέρος της οικονομίας υπηρεσιών όπως το Twitch, όπου οι χρήστες παρακολουθούν ζωντανά άλλους ανθρώπους να παίζουν βιντεοπαιχνίδια.
Υπάρχει, ωστόσο, και μια σκοτεινότερη πλευρά αυτής της πρωτοπορίας. Πολύ πριν αρχίσουμε να συζητάμε για τον τρόπο με τον οποίο οι αλγόριθμοι των κοινωνικών δικτύων ευνοούν την πολιτική πόλωση και τις ακραίες απόψεις, οι ίδιες μηχανικές λειτουργίες είχαν ήδη δοκιμαστεί στην πορνογραφία. Το περιεχόμενο που προκαλεί μεγαλύτερη έκπληξη ή διέγερση συγκεντρώνει περισσότερα κλικ και, κατά συνέπεια, προωθείται εντονότερα.
Η Νίλσον παραλληλίζει αυτόν τον μηχανισμό με τη διάδοση θεωριών συνωμοσίας για τα εμβόλια: και στις δύο περιπτώσεις, το ακραίο περιεχόμενο ανταμείβεται με περισσότερη προσοχή. Έτσι, πρακτικές που κάποτε βρίσκονταν στο περιθώριο της σεξουαλικής φαντασίας αποκτούν ολοένα μεγαλύτερη ορατότητα και σταδιακά κανονικοποιούνται. Οι αλγόριθμοι, παρατηρεί, ενισχύουν και μετατρέπουν σε κανονικότητα όσα μέχρι πρότινος υπήρχαν μόνο στις παρυφές της σκέψης μας.
Σήμερα, δύο νέες εξελίξεις αναδιαμορφώνουν τη βιομηχανία.
Η πρώτη είναι η επιτυχία του OnlyFans. Η βρετανική πλατφόρμα ανέτρεψε το μοντέλο της δωρεάν πορνογραφίας που χρηματοδοτείται από διαφημίσεις, προτείνοντας ένα σύστημα συνδρομών και απευθείας πληρωμών στους δημιουργούς. Μέσα στην περασμένη χρονιά, σχεδόν ένα εκατομμύριο νέοι χρήστες εγγράφηκαν για να δημοσιεύουν περιεχόμενο, ενώ τα συνολικά έσοδα που διακινήθηκαν μέσω της πλατφόρμας ξεπέρασαν τα επτά δισεκατομμύρια δολάρια.
Η αλλαγή δεν είναι μόνο οικονομική. Οι δημιουργοί αποκτούν μεγαλύτερο έλεγχο πάνω στη δουλειά τους: αποφασίζουν τι θα παρουσιάσουν, διατηρούν τα πνευματικά δικαιώματα του υλικού τους και εισπράττουν το 80% των εσόδων. Σύμφωνα με τη Νίλσον, το OnlyFans αναζωογόνησε μια βιομηχανία που αντιμετώπιζε σοβαρά οικονομικά προβλήματα και κατέστησε ξανά βιώσιμη την επαγγελματική ενασχόληση με την πορνογραφία.
Η δεύτερη, και ενδεχομένως πολύ πιο ριζική, μεταβολή είναι η τεχνητή νοημοσύνη. Η δυνατότητα παραγωγής ολοένα πιο πειστικών πορνογραφικών εικόνων και βίντεο χωρίς την παρουσία πραγματικών ερμηνευτών απειλεί να ανατρέψει ολόκληρη την παραγωγική διαδικασία. Η συγγραφέας διατυπώνει μάλιστα τον εντυπωσιακό ισχυρισμό ότι το πορνογραφικό υλικό που παράγεται με τεχνητή νοημοσύνη πλησιάζει σε όγκο εκείνο που δημιουργείται από ανθρώπους. Ωστόσο, το βιβλίο δεν εξετάζει το ζήτημα με την έκταση που θα απαιτούσε μια τόσο σημαντική εξέλιξη.
Αυτό είναι ίσως και το πιο ενδιαφέρον συμπέρασμα της έρευνας: μια βιομηχανία με τεράστια οικονομική, τεχνολογική και πολιτισμική επιρροή εξακολουθεί να αντιμετωπίζεται σαν να πρόκειται για μια περιθωριακή δραστηριότητα που δεν αξίζει σοβαρή μελέτη.
Η Νίλσον αναφέρει την περίπτωση μιας Βρετανίδας βουλευτή που συμμετείχε στη διαμόρφωση του κανονιστικού πλαισίου για την πορνογραφία, αλλά απέφυγε να ερευνήσει μία από τις μεγαλύτερες εταιρείες του κλάδου, επειδή φοβόταν μήπως δημοσιοποιηθεί το ιστορικό των διαδικτυακών αναζητήσεών της. Δύσκολα μπορεί να θεσπιστεί αποτελεσματική νομοθεσία όταν ακόμη και οι νομοθέτες διστάζουν να εξετάσουν το αντικείμενό της.
Δύο χιλιάδες χρόνια μετά τις τοιχογραφίες της Πομπηίας, η πορνογραφία εξακολουθεί να προκαλεί την ίδια αμηχανία. Μόνο που σήμερα δεν βρίσκεται κλειδωμένη σε κάποιο μυστικό δωμάτιο μουσείου. Βρίσκεται στις οθόνες εκατομμυρίων ανθρώπων και έχει συμβάλει, περισσότερο απ’ όσο θέλουμε συνήθως να παραδεχτούμε, στη διαμόρφωση του ψηφιακού κόσμου στον οποίο ζούμε.
Με στοiχεία από τον Economist
